Interbellumdatabase: Schoonbrood in de Hubertuskerk te Maastricht

Interbellumdatabase: schildering van Hubertus van Harrie Schoonbrood (?) in de Hubertuskerk te Maastricht by Bern4dette

Database monumentale kunstenaars — Van de week heb ik het spreadsheet voor de interbellumdatabase opgeleverd bij Bernice Crijns van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Je leest het goed, behalve een interbellumboek is, of liever komt, er ook nog een interbellumdatabase. Voordat namelijk de gedachte ontstond dat het onderzoeksmateriaal een boek verdiende, luidde de opdracht om een beredeneerde inventarisatie uit te voeren. Om de mogelijkheid open te houden daar in een later stadium een database van te kunnen maken, hebben we die opgezet in de vorm van een spreadsheet. Inmiddels zijn er ruim 200 namen verzameld en een dikke 1400 werken. Daar zitten ook kunstenaars tussen die het boek niet gehaald hebben.

Schoonbrood — Dit is dan ook een mooie gelegenheid om de aandacht vestigen op een talent dat ik met pijn in het hart, op ‘n enkele nominale vermelding na, weg heb moeten laten uit ‘De genade van de steiger’: Henri of Harrie Schoonbrood (1898-1972), een van de vele Limburgse kunstenaars die opgeleid werden aan de Rijksacademie in Amsterdam, en wel onder R.N. Roland Holst. Schoonbrood nam deel aan de afscheidstentoonstelling van zijn hoogleraar in 1934, waar van zijn hand een ontwerp voor een glasraam werd getoond, bestemd voor het geologisch laboratorium van de universiteit van Amsterdam.*

Heel anders is de hier getoonde muurschildering in de Hubertuskapel dat op grond van eliminatie is toegeschreven aan Harrie Schoonbrood.* Vergelijken we deze twee met elkaar, dan herkennen we in Schoonbrood de stijlpluralist die in staat was om in meer genres te werken. De uitgebalanceerde, ietwat archaïsche toonzetting van het profane werk – typisch voor de school van Roland Holst – heeft plaats gemaakt voor een barokke zwier. Vandaar dat de kunstenaar terecht werd opgenomen in de selectie van Jan Engelman:

‘Al eenige jaren is er bij jongere kunstenaars (noemen we, behalve Nicolas, maar Eyck, Simon, Schoonbrood, Smeets, Ten Horn, Ninaber van Eyben) een neiging waar te nemen tot meer bewogenheid, tot levendigheid in tegenstelling met styleering, tot zuidelijke blijheid tegenover noordsche strengheid, tot effecten die men al „de nieuwe barok” heeft genoemd’.*

Zoals ik in ‘De genade van de steiger’ heb uitgelegd, vormde die nieuwe barok een volwaardig kerkelijk alternatief voor het expressionisme dat door Rome werd veroordeeld als ‘arte blasfema’. In het voetspoor van enkele Duitse kunshistorici was men er zelfs van overtuigd dat er een zelfde ‘Zeitgeist’ heerste in de gotiek, de barok en het expressionisme die zich uitte in een sterk contrapost en wapperende draperieën en gewaden, turbulente wolken et cetera.* Dit idioom werd gecombineerd met een grote voorkeur voor het historisch presens: de weergave van eigentijdse elementen door kleding of situering. Dit laatste doet Schoonbrood door zijn Hubertusfiguur te positioneren tussen de nieuwe kerk boven en de karakteristieke Limburgse hoeve als symbool van het rurale karakter van de omgeving. Vergelijkbaar met wat Jean Adams zo bewonderde in het lam Gods van de gebroeders van Eyck – en wat hij zelf in Nunhem uitvoerde – lijkt Schoonbrood hier een uitbeelding te geven van het ‘katholieke “zielelandschap”’ in het zuiden.* Onder de voeten van de pendant van Hubertus, voedstervader Joseph als patroon van de werkman, is de andere pijler van het bestaan te zien: de  moderne industrie. Volksaard, broodwinning en geestesgesteldheid zijn (letterlijk) geworteld in een streek die – in deze schildering – onder de bescherming van de kerk op de bodem van de traditie nieuwe waarden zag verschijnen.

Harrie Schoonbrood in de Hubertuskerk te Maastricht  Harrie Schoonbrood in de Hubertuskerk te Maastricht
Links de hoeve onder voeten van Hubertus en rechts de fabriek onder de voeten van voedstervader Joseph, details van de monochrome muurschilderingen, toegeschreven aan Harrie Schoonbrood, in de Hubertuskerk te Maastricht. Zoals veel gebeurde in het Interbellum werd de muur hier als een vel papier behandeld (foto: Bern4dette)

Sneeuwbaleffect —Dankzij de database die door de gebruikers zelf aangevuld en bijgewerkt kan worden, zal veel materiaal publiek ter beschikking komen. Dit zal een sneeuwbaleffect teweeg brengen, waardoor ook toeschrijvingen als de bovenstaande geverifieerd en waar nodig bijgesteld kunnen worden.

Monumentale kunst en herbestemming — Er is echter nog een reden om de aandacht te vestigen op dit werk in de Hubertuskerk. Tijdens de herbestemming van deze gewijde ruimte tot sportschool, is namelijk de gehele uitmonstering, waaronder de schilderingen van Harrie Schoonbrood (?) en Eugène Laudy, behouden gebleven. Daarmee vervult het gebouw een voorbeeldfunctie voor de toekomst.*

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Bronnen

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar bronnen die hierna vermeld worden:

  • De toeschrijving aan Schoonbrood van de twee monochrome schilderingen in de Hubertuskerk te Maastricht vond plaats op grond van de redengevende omschrijving, opgenomen op de site Kerkgebouwen in Limburg: daarin wordt gesproken van ‘diverse schilderingen van H. Schoonbrood’. Die in de apsis zijn van Eugène Laudy. Dan resteren dus deze twee in de koortravee voor Schoonbrood. Voor de toeschrijving kon geen feitelijke ondersteuning worden gevonden via Delpher (KB kranten- en tijdschriftenbank).
  • Afscheid Roland Holst: Bouwkundig Weekblad Architectura, Orgaan Van De Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst, Bond Van Nederlandsche Architecten en het Genootschap Architectura et Amicitia, d.d. 24 februari 1934, nummer 8, p. 74
  • Jan Engelman: Hubar, De genade van de steiger, p. 162.
  • arte blasfema: Hubar, De genade van de steiger, pp. 379-382
  • Jean Adams: Hubar, De genade van de steiger, p. 439.
  • Meer – biografische – gegevens over Schoonbrood zijn te vinden op de site Kerkgebouwen in Limburg.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1NHZcbA

Het Rijksmuseum met Arbeid & Bezieling

Het Rijksmuseum met Arbeid & Bezieling
De voorgevel van het Rijksmuseum te Amsterdam met de beelden van Arbeid & Bezieling in de topgevel. Aan het programma van deze façade is mijn proefschrift gewijd. Foto bvhh.nu 2013.

Op weg naar 3 maart* maak ik een trip down memory lane waar ik op verschillende plaatsen herinneringen heb aan het hemelse Jeruzalem. Een van de meest prominente locaties tijdens deze tour is toch wel het Rijksmuseum te Amsterdam van de oude heer Cuypers. Et voilà … hier staat mijn proefschrift op een paar stevige pijlers: de voorgevel met het beeldprogramma waarachter de esthetica van Pierre J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en Victor E.L. de Stuers schuilgaat. De voorbereiding van 3 maart was een perfecte aanleiding om de Engelse samenvatting van Arbeid & Bezieling eindelijk eens on line te zetten. Na ruim 20 jaar mocht dat ook wel eens. Kortom, wat het Rijksmuseum te maken heeft met de Caelestis urbs, vind je hier: bit.ly/VHH2AnB.

Wist je trouwens dat de componist Alphons Diepenbrock zijn compositie op de oeroude tekst van de kerkwijdingshymne Caelestis urbs Jeruzalem speciaal voor Cuypers’ zeventigste verjaardag schreef. De première vond plaats in het Rijksmuseum en als je denkt in termen van het gesamtkunstwerk van Richard Wagner zou je kunnen stellen dat het gebouw op het moment van die eerste uitvoering definitie voltooid werd.

En om de trip down memory lane te vervolmaken, het was toch een hele belevenis dat deze hymne werd uitgevoerd bij mijn promotiefeest in Kasteel de Haar in 1995. Eerder gebeurde dat al bij het jubileum van het Cuypersgenootschap (1994), waar ik toen secretaris van was. Ook dat was heel bijzonder, omdat we door een misverstand met de organisatie van de Dom van Keulen toen met koor en al de kathedraal uit zijn gezet.

Programmablad bij het aanbieden van een oorkonde voor de 70ste verjaardag van Pierre Cuypers, met onder meer de hymne Caelestis urbs Jeruzalem van Alpons Diepenbrock (1897). Cuypershuis adlib 0483a.
Programmablad bij het aanbieden van een oorkonde voor de 70ste verjaardag van Pierre Cuypers, met onder meer de hymne Caelestis urbs Jeruzalem van Alpons Diepenbrock (1897). Herkomst Cuypershuis Roermond (adlib 0483a).

Als je de hymne van Diepenbrock life wil horen, moet je al helemaal niet vergeten om je aan te melden voor de lezing van 3 maart*, want die wordt dan uitgevoerd door de Kathedrale Bavo Cantorij: bit.ly/BvHH2Bavo1

Wordt vervolgd!

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Postscriptum

Deze lezing hield ik op 3 maart en 31 augustus 2014 in de nieuwe Bavo te Haarlem, waar ik op dat moment bezig was met het onderzoek voor mijn boek over de kathedraal. Mijn verslag er over heb ik opgenomen in de rubriek ‘De nieuwe Bavo in verhalen‘ onder de titel ‘Caelestis urbs Jeruzalem’. Ik kreeg er lovende reacties op, waaronder deze van Annelei Engelberts*:

  • Gisteravond bedacht ik in de trein waarom je lezing zo goed was: het wás geen lezing, het was een vertelling. Tijdens het deel na de pauze dacht ik: nou ze overschrijdt de beschikbare tijd. Dat kon mij niets schelen, maar ik had het idee dat je al uren bezig was terwijl je helemaal binnen het schema bleek te zijn. Een lezing gaat altijd een beetje over aangeleerde materie maar dit was helemaal van jouzelf. Met aanstekelijk enthousiasme. En allemaal uit het hoofd.

Kijk, daar doe je het voor!

Labyrint A-Maze-Spin

Labyrint A-Maze-Spin —  Gaat het hier om zomaar een doolhof? Nee, het betreft een heel bijzonder exemplaar, zoals je kunt zien onder deze link.


Labyrint A-Maze-Spin | Labyrint, Cuyperscode, Thomas Wrobel 2008.

Het klinkt wat cryptisch, maar als je het je voor probeert te stellen, zal het je nauwelijks lukken: toch convergeren de lijnen van dit labyrint met de route naar de hemelse stad. Vreemd, want in het ene geval word je naar het middelpunt getrokken en het andere geval lijkt het wel of middelpuntvliedende krachten ons zo ongeveer direct in de kosmos slingeren. Toch spiegelen de uitkomsten elkaar. Zullen we het op één trefwoord houden?

Ach, wat een hermetisch taalgebruik! Maar wanhoop niet en verdiep je in het verhaal, waar je rustig voor moet gaan zitten, liefst met een glaasje wijn. Het heeft onder meer te maken met de lezing die ik 3 maart 2014 in de nieuwe Bavo heb gehouden.

Overigens kun je A-Maze-Spin waarschijnlijk binnenkort weer écht spelen.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Dit item maakt deel uit van mijn collectie erfgoedraadsels.

Verkorte link van deze blog: http://bit.ly/1Ot9OP5

Ubi sunt op weg naar Haarlem

Ubi sunt op weg naar Haarlem herinnert aan de Cuyperscode. Collage en tekst bvhh.nu 2007.
Ubi sunt, a photo by Bern4dette on Flickr.

Op weg naar 3 maart ben ik me aan het oriënteren. Daarbij kwam ik zomaar deze afbeelding tegen. Oude tijden herleven, niet alleen wat betreft de inhoud, maar ook de context, want dit kleine gedicht maakte ik als aanwijzing in het kader van het erfgoedspel De Cuyperscode. Welke weg zou hier beschreven staan? Misschien kom ik daar wel op terug bij de lezing van 3 maart 2014 in de nieuwe Bavo te Haarlem.

Post scriptum 2017

Het is jammer dat het niet meer kan, want ik vond het een geweldige optie: vanuit Flickr een foto met een stukje tekst bloggen. In bovenstaand geval nam ik een voorschot op een lezing over het hemels Jeruzalem in de kathedraal van Haarlem die zelf een van de mooiste incarnaties vormt van dit thema.

Toen ik enige tijd geleden de serie ‘Gedicht op maandag | #Gom’ startte – er lag inmiddels zoveel fraais onder het stof – vond ik dat ook Ubi sunt daarin een plaats verdiende. Misschien wel omdat het een van de exemplaren was die me er in 2008 toe inspireerde eindelijk de stap te zetten naar een bundel. Dat werd Assez de place pour être heureux. Die titel heeft zich onbedoeld tot een metafoor ontpopt, want het is beslist een van de dingen die me erg gelukkig maakt: gedichten schrijven.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen

De hoedenwinkel in de Hamstraat van Roermond

Een van de meest bekende zaken in Roermond was ongetwijfeld de hoedenwinkel van Gerda Beurskens in de Hamstraat, in het jugendstilpand naast de synagoge dat in 1906 tot stand kwam naar ontwerp van de Roermondse architect Frans Dupont. Toen deze zaak een aantal jaren geleden ophield te bestaan kwam een einde aan driekwart eeuw bijzondere detailhandel op deze plaats. De afgelopen decennia heeft de tijd in dit pand zo’n beetje stil gestaan, waardoor thans sprake is van een hoge mate aan achterstallig onderhoud, terwijl op het gebied van hedendaags comfort en hygiëne een inhaalslag dringend nodig is. Vandaar dat er plannen zijn ontwikkeld om de zaak van ‘tante Gerda’, zoals jong en – met name – oud haar in Roermond noemde, geschikt te maken voor winkelen anno 2014. Jammer genoeg bleek het concept wonen boven winkels hier niet haalbaar. Wel was het mogelijk om hier een B&B te vestigen. Anno 2018 wordt de winkel zelf overigens nog steeds als winkel gebruikt.

Voorafgaand aan deze zachte vorm van herbestemming moest een cultuurhistorische analyse met waardenstelling (CHAW) opgesteld worden, want het gaat om een rijksmonument dat in het bestemmingsplangebied van de Roermondse binnenstad ligt. Het onderzoek heb ik in de zomer van 2013 uitgevoerd. Het kan onder deze link als zwartwit-exemplaar ingezien worden. Wil je het in kleur hebben, dan kun je het bestellen via 4all op Bibliodoc.

Het rapport geeft een mooi beeld van de manier waarop ik dit type kleinere onderzoeken uitvoer.*

Voor de Cuyperianen onder ons: dit winkelgebouw verving het geboortehuis van architect Pierre J.H. Cuypers (1827-1921). Ook daarover vind je meer in het verhaal over de hoedenwinkel.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Meer weten

De * verwijst naar de volgende informatie:

  • Voor dit type onderzoek heb ik een aparte methode ontwikkeld: de erfgoedSWOT©
  • Verkorte links van dit item: http://bit.ly/1ZvvLi8 | http://wp.me/p4eh3s-dR

CHAW Hamstraat 20B Roermond
Omslag van de rapportpublicatie ‘De hoedenwinkel in de Hamstraat’ te Roermond, ontworpen door architect Frans Dupont.

Presentatie Wikken & wegen bij de rechtbank Limburg

Presentatie Wikken & wegen bij de rechtbank Limburg — Hoe het samenvoegen van twee rechtbanken tot een beeldende/poëtische reflectie leidde.

De omslag van de bundel 'Wikken en wegen' met beeldgedichten over rechtspraak in Roermond (2014).
De bundel ‘Wikken en wegen’ met aquarellen van Annelei Engelberts en gedichten (met een toelichting) van mij verscheen 6 januari 2014.

Het was een verrassend project, Wikken en wegen. Iemand had de kunstcommissie van de rechtbank van Roermond de bundel Sur place laten zien die Annelei en ik gemaakt hadden over de stad.* Dat leidde tot een uitnodiging om iets dergelijks te maken bij gelegenheid van de fusie van de rechtbanken van Roermond en Maastricht die opgingen in de rechtbank Limburg. Vele gesprekken, zittingen en interviews later rolde Wikken en wegen van de pers. De president van de rechtbank van Limburg, mr Peter Pulles, schreef het voorwoord, waarin hij het bijzonder noemde dat ‘het recht ook een bron van inspiratie vormde voor de kunstenaars’. Hem sprak vooral de laatste regel van de bundel over de ‘menselijke maat’ aan.

Wikken en wegen is mooi uitgegeven, maar jammer genoeg niet in de handel. Als project van de Kunstcommissie in Roermond was de publicatie bestemd voor het personeel en voor representatie. Algemeen zijn de reacties positief, vooral omdat men verrast is dat rechtspraak zich – zo goed – leent voor een poëtisch beeldende benadering.

Een paar reacties:

Han Groen, rechter en zelf dichter liet de kunstcommissie weten:

Mijn buitengewoon grote complimenten met deze uitgave. Zowel de inhoud als de uitvoering zijn van hoge kwaliteit en met heel veel gevoel voor wederzijdse verhouding in een opvallend mooie vormgeving tot uitdrukking gebracht. Papierkleur, lettertype, bladspiegel en de wijze van vermengen van text en illustratie is heel smaakvol en gebalanceerd. Zelf niet onkundig van het proces van ontstaan tot uitgave van boeken, weet ik hoeveel moeite, spanning, druk en wanhoop er per definitie daarin besloten liggen.

Mijn vriend Antoon Erftemeijer schreef:

Ik heb er met plezier en interesse in zitten lezen; je teksten over die rechtsgeschiedenis zijn ook bijzonder pakkend en fraai geschreven (en soms schokkend van inhoud). Lof ervoor.

Een van de beeldgedichten uit Wikken en wegen met aquarellen van Annelei Engelberts en tekst van Bernadette van Hellenberg Hubar (2014)
Een van de beeldgedichten uit ‘Wikken en wegen’ geschreven bij de synagoge van Roermond. Klik op het plaatje voor een leesbare vergroting.

Wie een indruk wil hebben, kan een blik werpen op het inkijkexemplaar: http://bit.ly/Wikken-en-wegen

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen

BewarenBewaren

BewarenBewaren

BewarenBewaren

BewarenBewaren

BewarenBewaren

De genade van de steiger in Dagblad De Limburger

Recensie van ‘De genade van de steiger’ in Dagblad De Limburger van Caspar Cillekens. Foto bvhh.nu 2013.
Recensie van ‘De genade van de steiger’ in Dagblad De Limburger van Caspar Cillekens. Foto bvhh.nu 2013.

‘Het resultaat van het onderzoek van Van Hellenberg Hubar is een prachtig boek. De genade van de steiger – de titel refereert aan de worsteling van de kunstenaar in allerlei houdingen hoog op de steiger – is behalve een gedegen monografie over kunstenaars, hun technieken en de verschillende kunststromingen vooral een kijkboek. Een lust voor het oog. Je krijgt direct zin om af te reizen naar een van de talloze katholieke godshuizen met hun verborgen rijkdom. Die kerken zijn vooral te vinden in de Randstad en hier in Limburg, vaak vlak om de hoek. En je hoeft echt niet gelovig te zijn om te kunnen genieten van de epische verhaalkunst, het symbolisme of de toentertijd als ‘barokke’ kunst omschreven expressionistische muurschilderingen. Ook voor agnosten, atheïsten en ‘ietsisten’ is er veel te genieten.’

Caspar Cillekens, Dagblad De Limburger, 4 januari 2014

Het volledige artikel kan hier gedownload worden!

Voor een samenvatting van De genade van de steiger volg deze link.

Overigens is het boek inmiddels (2017) uitverkocht!

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!