Inhoudsopgave

Collage Genade van de steiger (2013)
‘De genade van de steiger’ kan rechtstreeks besteld worden bij de Walburg Pers.1

1 Een vergeten generatie (verantwoording) 15

1.1 Opmaat 15
1.2 Vraagstelling 16
      Principium charitatis 18
1.3 Opzet en samenvatting 19
      De kunstschilder op de steiger 19
      Tussen hoofd en hand 20
      Een eclectische geest 22
      Canon 22
      De epische mise-en-scène en de Beuroner beurtzang 21
      Synthetisme en symbolisme 21
      De expressionistische stam 21
      Wisselspelers 22
      Slotbeschouwing 22
      Waardenstellende termen en begrippen 22
      Annotatie 22
1.4 Productie 22
1.5 Instrument voor rehabilitatie 23

2 De kunstschilder op de steiger (vorming en onderwijs) 25

2.1 Entree in de historiografie 25
2.2 De actoren 29
      Kerkschilders 29
      Kerkschilder / restaurateur 29
      Kunstschilders 29
      Huis- en kerkdecoratieschilders 30
      Wisseling van de wacht 34
2.3 De Rijksacademie van Beeldende Kunsten te Amsterdam 34
2.3.1 Derkinderen en het ‘correctief voor den nood der tijden’ 34
        Interbellumlijn 35
        Typus 35
        Iconen 35
        Netwerk 36
        Reflectie 37
2.3.2 De aanloop van de onderwijshervorming 37
        De Gids van 1902 37
        Engagement 40
        Kabinetskunst 41
        Kritiek op de tekenkunst en het ambachtsonderwijs 41
        Derkinderen als ambachtsman 42
        De Gids van 1905 en de monumentale kunsten 42
        Grafische kunsten 43
        Grafische muurschilderkunst 44
        Biblia pauperum 44
        Illustratoren 44
        De Gids van 1908 44
2.3.3 De collegestof van Derkinderen 45
        Hoorcolleges met lichtbeelden 45
        Inleiding over het academisch programma 45
        Klassieke oudheid en polychromie 46
        De kathedralen en de biblia pauperum 46
        De sociale positie van de kunstenaar 47
        Glasschilderkunst 47
        De ontbrekende barok 47
        Zelfbeeld 47
2.3.4 De steen der wijzen 47
        Figurist 48
        Tempera of wasverf 48
        Fresco en caseïneverf 49
        Witte raaf 49
        Praktijk 49
        Excerpten over technieken 50
        De pleisterlaag als drager van de schildering 50
        De kwaliteit van de muur 51
        Verfrecepturen 51
        Audsley 51
        Honing 51
        Wasverf 51
        De ‘spirit Fresco’ van Gambier Parry 52
        Stereochromie 52
        Caseïneverf 52
        Steen der wijzen 53
2.3.5 Roland Holst aan het roer 53
        R.N. Roland Holst 53
        Directeur 54
        Tekenen en ontwerpen 54
        Viollet-le-Duc en het lemma Peinture 55
        Symboliek 57
        Sgraffito 58
        Het werven van opdrachten 59
        Reflectie 59
2.3.6 Campendonk en de voorhoede van de Wederopbouw 60
2.4 De Roomsche academie 65
2.4.1 De Katholieke Leergangen in Tilburg 66
        ‘Roomschen dat zijn wij’ 66
        De ‘Roomsche Academie’ 67
        Tilburgse Leergangen 67
        Henri Sicking 67
        Albert Verschuuren 69
        Reflectie 71
2.5 Het onzichtbare leger van vakschilders 72
      Hiërarchie 72
      Het ‘mindere ambacht’ 73
      Hybride positie 73
      Opleidingen in het interbellum 74
      Roermond als pars pro toto 74
      Leermiddelen en vakliteratuur 75
      Landelijk perspectief 76
      Van leerling tot leraar, werknemer en kunstenaar:
      Augustijn Hermans 76
      Profiel 77
      De firma Perey te Venlo 77
      Oosterman 80
2.6 Werken in de nichemarkt 80

3 Tussen hoofd en hand (materialen en technieken) 83

3.1 De fysieke schildering op de muur 83
3.2 De schildertechniek van de kruiswegstaties in de Lambertuskerk in Maastricht 84
      De frescotechniek 84
      Kruiswegstaties in de Lambertuskerk 84
      Herkennen van de frescotechniek 84
      Voorstudies 84
      Artistieke beperkingen 86
      De pleisterlaag 86
      Schildertechniek 86
      De toegepaste verf 86
      Pigment- en bindmiddelanalyses 87
      De conditie van de kruiswegstaties 87
3.3 De frescotechniek van Jan Grégoire 87
      De colleges van Derkinderen 87
3.4 De frescotechniek in Nederland 89
      Fresco’s in het interbellum 90
3.5 München als het centrum van de hernieuwde belangstelling voor oude technieken 91
3.6 Keimverf 92
      Keim in Nederland 92
      Keim Künstlerfarben of A-Techniek 93
      Keim Dekorfarben of B-Techniek 93
3.7 De schilderingen van Jaap – François – Mes in de Lambertuskerk te Maastricht 94
      Decoratieve schilderingen 95
3.8 De schildertechniek van Mes in de Lambertuskerk te Maastricht 95
3.9 Pigment- en bindmiddelanalyse 97
3.10 Het verval van schilderingen op de muur: oorzaken en oplossingen 98
       Losse dragers 100
       Recapitulatie 101
3.11 Andere verftechnieken voor muurschilderingen in het interbellum 101
       Tempera 101
       Caseïne 102
       Lijnolie 102
       Bijenwas 103
       Bindmiddel en vernis 103

4 Een eclectische geest (de kunstkritiek) 107

4.1 Woorden 107
4.2 Albert Plasschaert 108
      Locus classicus 108
      Profiel 108
      Strategie 109
      In het spoor van Aurier 110
      De architect 110
      Decorum 111
      Inhoudelijk en decoratief 111
      Eclectisch 113
      Picturaal decoratief 114
      Recapitulatie 114
4.3 Het Gildeboek 115
4.3.1 Bernard H. Molkenboer o.p. 115
        Positionering 115
        Stand van zaken 116
        Polychromie 116
        Tweedeling 117
        Dialectiek 117
        Beuron 117
        Toorop en Derkinderen 118
        Recapitulatie 120
4.3.2 Rector J.B.W.M. Möller 121
        Positionering 121
        Jonge kunstenaars 121
        Vorm versus idee 122
        Kunstsystemen 122
        Toorop 123
        Toeschouwer 124
        Meditatieve sturing 124
        Kunst zonder kunst 125
        Geest en stof, symbolisme en synthetisme 125
        Het vrij scheppend vermogen 125
        Nogmaals Aurier 126
        Verkade als ambassadeur 127
        Recapitulatie 127
4.4 Pieter van der Meer de Walcheren en Jacques Maritain 130
4.4.1 Het netwerk van een bekeerling anno 1920 130
        Profiel 130
4.4.2 De esthetica van Jacques Maritain 131
        Kunst en scholastiek 131
        De ‘deugd van Kunst’ 132
        De Gemeenschap 132
        De kruisweg van Servaes 133
        Kloof 133
        Theologische supervisie 134
        Drie regels 134
        Innerlijke vrijheid 136
        Recapitulatie 136
4.4.3 Het kritisch idioom van Van der Meer 136
        Aan de boezem van Maritain 137
        De niet-woorden 138
        Schilderkunstige woordenschat 138
        Nogmaals Maritain 140
        Toetssteen: de context van de dagbladpers 142
        Bergensche school 142
        Recapitulatie 143
4.5 Jan Engelman 144
      Entree 145
4.5.1 Programma 145
        Engelman versus Bremmer 145
4.5.2 Een ‘plastisch en poëtisch esperanto’ 147
        Nieuwe Nederlandsche Schilderkunst I 147
        Romantisch 147
        Habitus 148
        De geboorte van een term 149
        De term expressionisme bij Engelman 152
        Esperanto 152
4.5.3 Barok als alternatief expressionisme 153
        De introductie van de kwalificatie barok 153
        De laatste gemeenschapskunst 155
        Charles Eyck als barokke kunstenaar 155
        De barokke middeleeuwer 158
        Barok Limburg 158
        Modern barok 159
        Barok versus bidimensionaliteit 161
        Limburgse school 161
        Barok en nieuwe zakelijkheid 162
4.5.4 Tussen joie de vivre en devotie 162
        Een ‘eclectische geest’ 165
4.6 Naschrift: in de periferie van de kunstkritiek 166
      Klaterende drukte 166
      De anti-Cuypers claque 167
      Boemerang 168

5 Canon van de monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum (kopstukken en stromingen) 171

5.1 Tableau 171
5.2 Instrumentarium 172
5.2.1 Van woorden naar waarden 172
5.2.2 Symboliek, iconografie en liturgie 173
        Devotie en decorum 173
        Verbeelding 173
        Alberdingk Thijm 174
        Nieuwbarn 174
        Liturgie 174
        Intermezzo: de symboliek van de plattegrond van het kerkgebouw 175
        Timmers 176
        Methode 176
5.3 Canon I �de epische mise-en-scène en de Beuroner beurtzang 177
5.4 De gebroeders Dunselman 178
5.4.1 Jan Dunselman als historieschilder après la lettre 179
        Vorming 179
        Academisch genre pur sang 179
        Historia 180
        Prix de Rome 180
        Ongebaande paden 180
        De Violier en Beuron 181
5.4.2 Rolverdeling en technieken 183
        Siamese tweeling 183
        Technieken 184
5.4.3 De Nicolaaskerk: historieschilderkunst en Beuroner schema’s 186
        Symboliek 187
        Schilder van de kruiswegen 189
        Gemene deler met Beuron 190
        Beuron elders in de Nicolaaskerk 191
5.4.4 Kees Dunselman in de Obrechtkerk: een iconografische exercitie 193
        Programma 193
        De lijn van Christus Koning 194
        Het Paaslam 194
        Drie-eenheid 195
        Heilig Hart, Margareta Maria Alacoque en Theresia van Avila 197
        Jozef 197
        Petrus 198
        Franciscus van Assisi 199
        Clara 199
        Maria onbevlekt ontvangen 201
        Koortravee 202
        Tondi met heiligen 204
        Microkosmos 204
        Positionering van het programma 206
5.4.5 Tussentijdse balans en waardering 208
5.5 Een orthodoxe Beuroner: Jan Oosterman 208
      Jan Oosterman (1876-1963) 208
      Het programma van de Catharinakerk in Den Bosch (1918-1919) 208
      Beuroner idioom 209
      Positionering 210
      De kerk van Petrus Stoel van Antiochië in Uden 210
      Balans 212
5.6 De strijdbare aardse en hemelse orde van F.H. Bach 212
5.6.1 Twaalf rolmodellen in het schip 213
5.6.2 Het monachale ideaal tussen engelenkoren, oudsten en het verloren paradijs 214
        Triomferende kerk 214
        Gabriël-Chamael 214
        Michael 215
        Gods naam 215
        Emmanuel 216
        JX 217
        Drie gevleugelde ringen 217
        Annunciatie 219
        Priester-engelen 219
        De beschouwelijke en de strijdbare kerk 220
        Een vrouw als Eva en de pelgrim Adam 221
5.6.3 Aardse en hemelse stijl: Riegls dichotomie 222
        Haptisch versus spiritueel 222
        Riegls dichotomie 222
        Beltrum als toetssteen 223
5.6.4 Evaluatie en waardering 225
        Naschrift: de lijdende kerk 225
5.7 Tussen architect, atelier en kunstenaar: Joseph Cuypers en Joan Collette 227
5.7.1 De werkplaatsen van Cuypers & Co en de Beuroner school 227
        Beuroner tendenzen 227
5.7.2 De Beuroner stijlindicator 228
        Stijlindicator 228
        Rooi Hartenkapel in Tilburg 228
5.7.3 De kapel van kasteel De Haar 229
5.7.4 De uitmonstering van de Laurentiuskerk te Dongen 230
        Mariakapel te Dongen 230
        De apsiscyclus van Joseph Cuypers en Joan Collette 234
5.7.5 Evaluatie en waardering 238
5.8 Het epos van het Heilige Land: Piet Gerrits (1878-1957) 239
5.8.1 Het Heilige Land 239
5.8.2 De Heilig Landstichting 240
5.8.3 Gerardus Majellakerk in Tilburg 241
5.8.4 De Cenakelkerk in de Heilig Landstichting 244
        Byzantium à la Beuron in de Cenakelkerk 244
        De strijdbare kerk in de centraalbouw 246
        Ornamenten 251
5.8.5 Evaluatie en waardering 253
5.9 Op Beuroner wieken: Charles Eyck 254
      Tussen Beuron en Ravenna 254
      Ranken en cassettes 255
      Stilistische tweedeling 255
      Het programma van de apsis 256
      Beuroner typologie 258
      Stilering 259
      Assistentie en techniek 260
      Evaluatie en waardering 260
5.10 De terugkeer van Derkinderen: naschrift en slotbeschouwing 260
5.10.1 De Beuroner klanken in de Eerste Bossche Wand 261
5.10.2 De nieuwe Bavo (1894-1930) 263
5.10.3 Han Bijvoet als epische einzelgänger (1897-1975) 263
5.10.4 Overige kunstenaars aan de zijlijn 266
5.10.5 Kritiek, kenniswinst en waardering 266
        Kritiek 266
        Kenniswinst 267
        Beoordelingscriteria 267
        Esthetica 267
       Cultuurhistorische waarde 269

6 Canon II Synthetisme en symbolisme 271

6.1 Jargon en spelersveld 271
6.2 Toorops katholieke symbolisme 273
6.2.1 Op weg naar de transcendentie 274
6.2.2 Het Roomsche Kerkgebouw (1908) 276
        Hemelse Jeruzalem 276
        Alternatieve leesrichting 278
        Aards Paradijs 278
        Lijdende kerk 280
        Tussenbalans en vooruitblik 280
6.2.3 Kosmisch symbolisme (1921-1927) 281
        Maria Rosa Mystica in de metropool 281
        Het spel van de harp 284
        Parallellen 286
6.2.4 De kruisweg van Oosterbeek (1916-1919) 287
        Chronologie 290
        ‘Rijthmisch lijnbeweeg’ 290
        Karel van den Oever 291
        Frans Erens 293
        Lijden, strijden en overwinnen 294
        Tussenbalans 298
6.2.5 De pelgrim (1921) 298
        David en Esther 300
        Bezielde geometrie en kosmisch symbolisme 301
        Sacra conversazione 301
        Heb je naaste lief 302
        De strijd om het bezit 302
        Slapende zielen 303
        Nijd en afgunst 303
        Gevleugelde zielen 304
        Kinderziel 304
        Christoffel 304
        De psychomachia en Diepenbrock 305
6.2.6 De pelgrim voorbij: Willem van Konijnenburg en Joan Collette 306
        Zacharia 306
        Verbi divini inspiratio 307
        De triomf van Thomas van Aquino 307
        14e Zondag na Pinksteren 310
        Vooruitblik 310
6.3 De Roomse Haagse School 311
6.3.1 In de periferie van grote meesters: Alex Asperslagh 312
        De heilige familie 312
        Paulus voor het Kruis 313
6.3.2 Thorn Prikker terug in Den Haag: Lou Asperslagh 314
        In den beginne: Toorop 314
        Thorn Prikker 315
        Symbolisme en synthetisme 317
6.3.3 Een breed register aan stijlen: Toon Ninaber van Eyben 318
        Grafiek 318
        Glasschilderkunst 319
        Barokke muurschilderingen 320
        Tegeltableaus 321
6.3.4 Stijlpluralist pur sang: Joan Collette 321
        De Drie-eenheid 321
        Vrij katholiek werk 323
        Muurschilderkunst 323
        Positie 323
6.3.5 Op het liturgisch kruispunt: Lode Sengers 324
        Liturgie en natuur 324
        Delft 325
        Retabelaltaar Den Haag 326
        Overige werk 327
6.3.6 Toetssteen: Augustijn Hermans en Gerhard Jansen 328
        Mozaïek en altaar in Tilburg 329
        Netwerk 331
        Kapel Joannes de Deo 331
        Gerhard Jansen 335
6.3.7 Evaluatie: kritiek en waardering 336
6.4 Anton Molkenboer 339
6.4.1 O.L. Vrouwe van Goede Raad in Den Haag (1922-1923) 339
        Tweeluik op de dualiteit 339
        Het Geloofs- en het Gebodenraam 341
6.4.2 De Antonius Abtkerk in Scheveningen (1925-1928) 348
        Symbolisme in iconografie en uitvoering 349
        Kritiek van Engelman 353
        Kapellen, kruisweg, engelenmozaïek, mozaïekband en glas-in-lood 355
        Triomfboog 355
6.4.3 Een pluriforme mozaïst 356
6.4.4 Evaluatie: de pictor imaginarius 358
6.5 Chris Lebeau 359
6.5.1 Het kosmische programma in de oudkatholieke kerk te Leiden (1926-1931) 359
        De opmaat in Amsterdam 359
        Christus pantocrator 360
        Theosofische Drie-eenheid? 361
        Strijdende kerk en priesterschap 361
        De evangelisten en de samenleving 362
        Geloof 364
        Hoop 365
        Liefde 365
        Christus in triplo 366
        De trap des levens 367
        Technische uitwerking 369
6.5.2 Evaluatie: tussen Amsterdam en Leiden 370
        Het mystieke Amsterdam 371
        Het aardse Leiden 371
        Slotsom 371
6.6 Een representatieve achterhoede: naschrift en slotbeschouwing 372
      La longue durée 372
6.6.1 De achterhoede: Jan Grégoire 372
6.6.2 Herman Walstra 373
6.6.3 Willem Wiegmans 373
6.6.4 Lodewijk Schelfhout 373
6.6.5 R.N. Roland Holst op de achtergrond 376
6.6.6 Kritiek, kenniswinst en waardering 376
        Kunstkritiek 376
        Kenniswinst 376
        Schoonheid, betekenis voor de wetenschap en cultuurhistorische waarde 377

7 Canon III de expressionistische stam 379

7.1 Liturgie, vormconcepten en exponenten 379
      Alibi voor de moderne kunst 379
      Gotiek – barok – expressionisme 380
      Factuur en handschrift, plastisch en picturaal 382
      Symbolisme en synthetisme 382
      Pondération, ‘nieuwe ruimtelijke logica’ of ‘verhoudingsbeelding’ 384
7.2 De waaier van Clemens Meuleman 385
      De handelaar 385
      Standaardwerk 386
      Vooruitblik 388
7.3 Joep Nicolas 389
      Artistieke vorming 389
7.3.1 Asselt: de ‘groote symphonie der doodenmysteriën’ 390
        De mecenas in Asselt 390
        Legendevorming 390
        Programma 391
        Noorderportaal 392
        Zuiderportaal 396
        De apotheose in de kapel 397
        Schilderstijl 399
        De positie van de Aflegging van Christus 402
7.3.2 De inspiratie van Derkinderen en de Goudse glazen 403
        Nieuwe barok 403
        Derkinderen 404
        Goudse glazen 405
        Breda 406
        Pluriforme kunstenaar 406
7.3.3 Vermurail 407
        Naar een monumentaal handschrift 407
7.3.4 Slotbeschouwing 408
7.4 Henri Jonas 408
      De Amsterdamse scene 408
7.4.1 De glazen van de Koepelkerk 409
        Davidraam 409
7.4.2 De Madonna en Jonas als pictor doctus 411
        Zelfportret in de aanbidding van Maria 411
        Maritaineske pictor doctus 411
7.4.3 De Mariacyclus in de Koepelkerk ‘al fresco’ in keimverf 413
        Het ‘middenluik’ 413
        De ‘zijpanelen’ 414
        Vormgeving en factuur 415
7.5 Matthieu Wiegman 415
      Klassieke opmaat in Frankrijk 415
7.5.1 De engelencyclus in de Obrechtkerk 417
7.5.2 Het programma rond Maria Middelares in het noordertransept 418
        De bruiloft van Kana 419
7.5.3 Het programma rond eucharistie en evangelisatie in het zuidertransept 420
De wonderbaarlijke vermenigvuldiging van vis en brood 420
Eucharistie en evangelisatie 422
7.5.4 Reflectie op de beeldspraak 422
7.6 Otto van Rees 423
      Kubisme 424
      Netwerk in Nederland 424
7.6.1 Tussen klassiek en barok 425
        De klassieke kop 426
7.6.2 Pietàkapel met de bewening in de Obrechtkerk 426
        De figuren in de nissen 428
        Symbiose 428
        Tussen rouwen en verlossing 429
7.6.3 Historiografische reflectie 430
7.7 De muur als een blad papier: Jos ten Horn 431
7.8 Jean Adams 435
      Tussen hamer en aambeeld 436
      Het monumentale oeuvre 437
7.8.1 Nunhem: Paulus en Religio catholica 437
        Paulus, liefde en Maritain 439
        Religio, vrijheid en Maritain 440
7.8.2 De catechese op het priesterkoor en in de kinderkapel 440
        Kinderlijke benadering 440
        Initiatiesacramenten 441
        Waardig, instructief en toegankelijk 441
        Moederlijk 442
7.8.3 Het drievoudige thema van de zonnebloem 442
        Zucht naar God 442
        Vondel 443
        Van Gogh 443
7.8.4 Experiment met een monumentale stijl 444
        Wiegman 445
7.8.5 Evaluatie 445
7.9 Charles Eyck 445
      Architectuur van Boosten 447
      Canon van de mis 447
      Driehoekscompositie en boom 448
      Detaillering 449
      Koepel 449
      Programma, stijl en missionering 450
7.10 Eugène Laudy 451
      Debuut 451
      Relatie tot Eyck 451
      De iconografische professional 455
7.11 De overvloed van de weelde: naschrift en slotbeschouwing 456
7.11.1 Lambert Simon 457
7.11.2 Jacob Ydema 458
7.11.3 Jaap Mes 460
7.11.4 Kritiek, kenniswinst en waardering 463
        De overvloed van de weelde 463
        Kunstkritiek 463
        Kenniswinst 464
        Waardering vanuit de hoofdcriteria: schoonheid, betekenis voor de wetenschap

en cultuurhistorische waarde 466
        Priesters en leken 466
        Iconografen 466

8. Bijlagen 468

8.1 Waardenstellende termen en begrippen 468
8.1.1 Uitgangspunten 468
8.1.2 Verklarende termen en begrippen 469
8.1.3 Verwijzende termen en begrippen 475
8.2 Het traktaatje van Jan –Willibrord – Verkade 476

9. Bronnenlijst 478

9.1 Lijst van afkortingen 478
9.2 Geraadpleegde archieven 478
9.3 Bibliografie 478
Noten 483
Hoofdstuk 1 483
Hoofdstuk 2 483
Hoofdstuk 3 486
Hoofdstuk 4 487
Hoofdstuk 5 490
Hoofdstuk 6 493
Hoofdstuk 7 496
8. Bijlagen 496
Bijschriften 498
Register 500
Namen 500
Topografica 504
Begrippen 505


  1. De foto’s betreffen van links naar rechts: Kees Dunselman in de Obrechtkerk te Amsterdam, Augustijn Hermans in de Joannes de Deokapel te Den Haag en Lambert Simon in de O.L. Vrouwekerk te Bilthoven. Ze kunnen gedownload worden via de beeldbank van de RCE en zijn gemaakt door Pixelpolder.

    < Terug naar De genade van de steiger

Loading Facebook Comments ...

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *