Joseph Cuypers | Nes aan de Amstel

Op naar Nes

Dit jeugdwerk van Joseph Cuypers is een echte aanrader om te bezoeken!1 Dankzij de Vrienden van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel is een leuk boekje uitgegeven, geschreven door Rob Mascini, dat je in de kerk kunt kopen.2 Neem wat cash mee, zou ik zeggen, want alle beetjes helpen en dit gebouw is dringend aan restauratie toe.

Urbanuskerk Nes aan de Amstel
De Urbanus van Nes aan de Amstel (1889-1891) geldt als het eerste kerkgebouw dat Joseph Cuypers zelfstandig als architect heeft ontworpen. Herkomst: Monumenten Ouder-Amstel, 2013.

Waarom de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel in de rubriek van de nieuwe Bavo staat? Heel simpel, omdat het hier allemaal begonnen is. Het zou het eerste werk zijn dat Joseph zelfstandig ontworpen heeft; dat wil zeggen, zonder de slagschaduw van zijn vader die bij andere – ook latere – projecten zwaar leunend op de arm van zijn zoon alles in de gaten hield.

Maar zeker zo belangrijk is het dat Joseph Cuypers bij de kerkwijding hier vicaris-generaal A.J. Callier ontmoette – de rechterhand van bisschop Bottemanne – die de opdracht zou regelen voor de nieuwe Bavo. Op de thuisreis hadden ze, naar Joseph later vertelde, ‘een langdurig en diepgaand gesprek over kerkbouw en symboliek’.3 Wat dat heeft gebracht, wil ik in een later stadium vertellen, maar bij wijze van voorschot mag alvast gezegd worden dat Joseph in Nes een bijzonder programma heeft gerealiseerd. Dat geldt alleen al voor de iconografie van de doopkapel, waar het geijkte element van het water op een aparte manier is gecombineerd met andere thema’s. Daarnaast is ook aan de standaardonderdelen veel aandacht besteed, zoals de volledig betegelde kruisweg laat zien met haar lambrisering van gestileerde passiebloemen, rozen en lelies.

Interieur van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel
Het verrassend rijke interieur van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel vormt een typisch gesamtkunstwerk, waarbij zowel de kerk als de gehele inrichting ontworpen was door één hand, te weten die van Joseph Cuypers. Foto Judith Bohan 2014.

Juist die rijke keramiek vormt een van de meest opvallende aspecten van de kerk. Bij de doopkapel staat op één van de tegels aangegeven dat ze geproduceerd zijn door de bekende plateelbakkerij Rozenburg in Den Haag. Of dat ook voor de kruisweg en het Benedicite op de vloer opgaat, is niet duidelijk en heb ik ook niet kunnen vinden in het boekje van Rob Mascini over de Urbanuskerk.4

Kruisweg

Over die kruisweg moet ik toch nog iets kwijt. Dankzij het onderzoek dat ik deed voor De genade van de steiger is meer bekend geworden over de receptie van de artistieke idealen van de Beuroner school die haar uitvalsbasis had in de benedictijner abdij van Beuron in de deelstaat Baden-Württemberg van Duitsland. Onder leiding van pater Desiderius Lenz ontstond een type kunst dat heel Europa van conservatief tot progressief – om deze versleten termen maar te gebruiken – in zijn greep nam. In Nederland gebeurde dat na de publicatie van drie opstellen van Lenz in 1899. Joseph Cuypers memoreerde later dat zijn familiebedrijf met haar werk al veel eerder een weg had ingeslagen in die richting, want:

‘Parallel aan dat werk zien wij het type der Beuronner school zich ontwikkelen en reeds vroeger in Engeland de Praerafaelisten.’5

Joseph Cuypers geeft hier eigenlijk aan dat de kunstzinnige productie van zijn familiebedrijf zich kan meten met deze majeure stromingen. Hoewel dit zeker het geval is, bleef enige wisselwerking niet uit, want we zien al vrij vroeg Beuroner tendensen in de uitmonsteringen van de firma Cuypers, onder meer in de Dominicuskerk te Amsterdam die in 1883-1893 werd gebouwd. Maar dat geldt niet minder voor de kruisweg van de Urbanuskerk in Nes: héél karakteristiek zijn de egale, blauwe achtergronden, waarin vrijwel alleen de stad Jeruzalem in de verte als coulisse toe wordt gelaten. Daarnaast is ook de natuurlijke, weinig gecompliceerde plooival van de gewaden – iets waar Lenz zich zeer druk om maakte – , het zachte kleurenpalet en de ingehouden dramatiek van de haast klassieke poses en gebaren van de figuren zeer Beuronesk. Hét model hiervoor waren de wandschilderingen met de kruisweg in de Mariakerk van Stuttgart van Desiderius Lenz uit 1884. In de vaktijdschriften van die tijd werd daar aandacht aan besteed in 1893.6

Betegelde kruisweg met lambrisering in de Urbanuskerk van Jospeh Cuypers in Nes aan de Amstel (1889-1891).
Met de betegelde kruisweg van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel laat de firma Cuypers & Co zien hoe ze de Beuroner invloeden heeft verwerkt. Foto auteur 2014.

Om de vernieuwende inbreng van Joseph te illustreren kan de kruisweg van Nes het beste vergeleken worden met een ander betegeld exemplaar van de firma Cuypers & Co, te weten de kruisweg uit De Liefde (helaas gesloopt in 1990) die duidelijk de hand van Cuypers senior verraadt. Dankzij het Nederlands tegelmuseum in Otterloo, waar alle staties zijn opgeslagen, kunnen we ons hier een beeld van vormen. Volgens de site van het museum zou de kruisweg vrij snel na de voltooiing van deze Amsterdamse kerk in 1885 tot stand gekomen zijn:

‘Nederland kende al vele eeuwen een rijke traditie van tegelfabrieken, maar halverwege de negentiende eeuw verdwenen deze de een na de ander, omdat ze de concurrentie met industriële buitenlandse fabrieken niet aankonden. Cuypers koos er echter nadrukkelijk voor om zijn tegels bij een oud, traditioneel bedrijf te laten maken, hoewel zijn neogotische ontwerpen in stijl en kleurgebruik sterk afweken van de oud-Hollandse tegels. Hij kwam uit bij de tegelfabriek van Jan van Hulst in Harlingen, waar zijn tegels geschilderd werden door de eerste schilder Joseph Witte (1843-1909). Het gaat hier om één van de grote tegelopdrachten die aan het eind van de negentiende eeuw de herleving van de Nederlandse tegelindustrie inluidden’.7

Beide kruiswegen werden in een gestileerde architectuuromlijsting gevat. Maar die van De Liefde is veel gedetailleerder en vertoont een sterk neogotisch idioom dan de inkadering van het exemplaar in Nes die haast tot het hoognodige gereduceerd is. De blauwe fonds hebben de beide werken gemeen, maar als je kijkt naar de figuren valt in het Amsterdamse exemplaar de uitbundige middeleeuwse plooival van de gewaden op, met bijna gebeeldhouwde geknikte driepunten. Een ander verschil is de klassiek aandoende anatomie van de personages in het exemplaar in Nes tegenover de wat schrale en tanige actoren in dat van De Liefde. Opvallend is ook het gebruik van de gotische minuskel in de al even gotische banderollen tegenover de veel neutralere tekstband in de Urbanuskerk. Daar is ten slotte de bloemenrand eveneens minder gedetailleerd en qua opzet kloeker dan die in De Liefde.

Kruisweg uit De Liefde van Pierre J.H. Cuypers (na 1885)
De kruisweg uit De Liefde van Pierre J.H. Cuypers (na 1885) ligt opgeslagen in het Nederlands tegelmuseum. Vergeleken met die van de Urbanuskerk in Nes, ontworpen door Joseph Cuypers, valt op hoeveel neogotischer van signatuur die van zijn vader is. Foto: Nederlands Tegelmuseum 2008.

Al vanaf 1979 ben ik met Cuypers bezig, en hoewel we met een groot aantal kunst- en architectuurhistorici – vooral binnen het Cuypersgenootschap – veel onderzoek hebben gedaan en gepubliceerd, valt telkens weer op hoe weinig we van bepaalde zaken weten. Nu de tijd gekomen is om Joseph uit de schaduw van zijn vader te halen, zal daar ongetwijfeld verandering in komen.

Wordt vervolgd!

B.8

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Problematiek van vocht en zoutuitbloei bij de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel.
De Urbanuskerk van Nes aan de Amstel is dringend aan restauratie toe. Met name vocht en zoutuitbloei – hier bij de doopkapel – vormen een ernstig probleem. Foto: auteur 2014.

Archiefbericht

Zondag 9 februari 2014 organiseren de Vrienden van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel een lezingenmiddag bij gelegenheid van het 125-jarig bestaan van dit vroegste zelfstandige werk van Joseph Cuypers. Centraal staan Pierre en Joseph Cuypers als bouwmeesters, en hun relatie als vader en zoon. Het programma is als volgt:

  • 14.15 uur: leven en werken Pierre Cuypers door Dick Keizer.
  • 15.00 uur: pauze met koffie en thee (tegen betaling voor de kerk).
  • 15.30 uur: leven en werken Joseph Cuypers door Pierre Cuypers junior, kleinzoon van Joseph Cuypers.
  • 16.15 uur: plenair: gelegenheid tot stellen van vragen aan de inleiders.
  • 16.30 uur: afsluiting, waarna samenzijn met een drankje.

De bijeenkomst is toegankelijk tegen een vrijwillige bijdrage ten behoeve van de restauratie van de kerk.

Voor informatie over dit jeugdwerk van Joseph Cuypers zie de site van Monumenten Ouder-Amstel en Reliwiki. Meer over de Vrienden van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel vind je op hun site.

Nes Amstel bvhh 19 juni 14 (19) bew
De ark van Noah vaart als het ware de doopkapel binnen van de Urbanuskerk van Nes aan de Amstel, ontworpen door Joseph Cuypers. De golven zijn gestileerd tot een decoratief repeterend patroon. Foto: auteur 2014.

 


  1. Raadpleeg daarvoor de site of bel anders met de pastorie: 0297-582 232. 

  2. Mascini, Rob, Urbanuskerk Nes aan de Amstel, Nes aan de Amstel, z.j. 

  3. Het citaat over de ontmoeting met Callier komt van Looyenga, in: Erftemeijer, Getooid als een bruid, p. 40 (zie bibliografie). 

  4. Zie het lemma op Wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Plateelbakkerij_Rozenburg. Heel informatief is ook de brochure van de RACM, thans de RCE: Nijenhuis, Henk, Tegels in de twintigste eeuw, brochure cultuurhistorie 13, RACM Amersfoort 2008. 

  5. Hubar, De genade van de steiger, p. 227 (zie bibliografie). 

  6. Hubar, De genade van de steiger, pp. 468-469: over de Beuroner school en haar invloed; pp. 227-238: over de Beuroner school en Joseph Cuypers; pp. 190-191, 222, 263, 339, 469: de kruisweg van Desiderius Lenz in de Mariakerk van Stuttgart uit 1884. Op één voorstelling na is deze tijdens de Tweede Wereldoorlog geheel vernietigd (zie bibliografie). 

  7. Zie de site van het Nederlands Tegelmuseum met het item over de kruisweg van De Liefde

  8. Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Joseph Cuypers | Nes aan de Amstel’, op: vanhellenberghubar.org: http://wp.me/P4eh3s-bK (2014). Of gebruik de verkorte link: http://bit.ly/1Ot6l2T

    ← Terug naar de inhoudsopgave van de nieuwe Bavo! 

Loading Facebook Comments ...

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *