Homepage september 2016 – augustus 2017

Het boek over de nieuwe Bavo!
Op 9 september, aan de voormiddag van de Open Monumentendagen in 2016, kwam mijn boek over de nieuwe Bavo uit, geproduceerd door WBooks te Zwolle in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem. Je kunt het boek bestellen via deze link. De omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’ is ontworpen door Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.1

Welkom — Welkom op deze site waar ik graag met je kennis wil maken en mijn werk onder de aandacht wil brengen. Mijn naam is Bernadette van Hellenberg Hubar en ik ben erfgoedspecialist, homo ludens (spelende mens), schrijver en dichter, en voorheen vennoot van Res nova, erfgoed in ontwikkeling. Als professional ben ik al ruim dertig jaar actief in de wereld van de monumentenzorg en het erfgoedbeheer, een carrière die startte met de oprichting van het Cuypersgenootschap in 1984. Meer hierover lees je in mijn biografie.

Eén van de meest interessante projecten die ik ooit heb mogen doen, is afgerond. Dat is het boek over de nieuwe Bavo te Haarlem van architect Joseph Cuypers dat 9 september 2016 voorafgaand aan de Open Monumentendagen in Haarlem is gepresenteerd. Hiermee ben ik vanaf 2013 bezig geweest. Nu is de kathedraal op zich al zo bijzonder, maar dat boek is nog eens extra apart omdat ik het lopende de restauratie heb mogen schrijven. Dat is tamelijk ongebruikelijk, maar heeft beslist een meerwaarde. Je komt met dingen in aanraking op een manier die onmogelijk wordt zodra de steigers verdwenen zijn. Hieronder vertel ik nog wat meer over deze opdracht.

Ik mag me gelukkig prijzen, want in de jaren ervoor is ook al zo’n spannend project op mijn weg gekomen: het onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum. Het resultaat was een publicatie, getiteld De genade van de steiger, die tot stand kwam in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en uitgegeven is door de Walburg Pers te Zutphen.2

Bernadette van Hellenberg Hubar met 'De genade van de steiger' (2013)
Een blije Bernadette van Hellenberg Hubar met haar net verschenen boek ‘De genade van de steiger‘ in haar hand. De presentatie van dit naslagwerk over monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum vond 21 november 2013 plaats in de Obrechtkerk te Amsterdam (foto Marij Coenen, 2013).

Kathedraal nieuwe Bavo te Haarlem

Medio april 2014 kwam de opdracht binnen voor het schrijven van een boek naar aanleiding van de restauratie van de nieuwe Bavo. Met dit fantastische gebouw was ik al enige tijd bezig. De waardenstelling – opmaat tot het manuscript – heb ik eind 2013 afgerond.3 De volgende stap was een lezing die ik in een druk bezette nieuwe Bavo heb gegeven. Leidmotief was het hemels Jeruzalem uit de Apocalyps van Johannes dat een immens belangrijke rol speelt bij dit rijksmonument. De gelijknamige hymne Caelestis urbs Jeruzalem van de componist Alphons Diepenbrock (1897) is bij die gelegenheid ten gehore gebracht door de Kathedrale Bavo Cantorij. Door al dit werk lag er heel wat informatie waarmee ik verder kon met mijn onderzoek voor de monografie: op de steigers, in de archieven, op excursie en achter de computer. Er stroomt heel wat water door de Leidsevaart eer je echt aan het schrijven bent. Inmiddels, ruim twee jaar verder, is het boek verschenen na een intensieve tijd van drukproeven, corrigeren, corrigeren en nogmaals corrigeren (en er achter komen dat je hier en daar toch nog iets gemist hebt). Maar het resultaat is er dan ook naar. Een prachtwerk, waar heel wat fotografen aan meegeholpen hebben. Dankzij vormgever Marjo Starink en WBooks heeft de lezer echt wat moois in handen. En dat moois zit tjokvol verhalen. Om daarvan alvast een indruk te geven, is een samenvatting gepubliceerd: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo. Maar ook elders op deze site vind je verhalen over de Haarlemse kathedraal.4

Een van de beelden van de nieuwe Bavo te Haarlem
Aan de oostpartij van de nieuwe Bavo bevindt zich een bijzondere cyclus van beelden uit het atelier van Cuypers & Co (foto BvHH, zomer 2013).

Met wie werk ik veel samen?

De kracht van ondernemend Nederland ligt in de samenwerkingsverbanden die per project worden aangegaan. Zo werk ik bij kleuronderzoek graag samen met Judith Bohan in Haarlem en Angelique Friedrichs van de SRAL in Maastricht. Voor bijzondere bouwhistorische expertise kan ik steevast terecht bij Karl Pesch Konopka van Stadsherstel Limburg die tevens restauratiearchitect is. Ook met andere architecten werk ik in wisselende combinaties samen. Daarnaast is Charlotte Ruys mijn onmisbare hulp bij genealogische vragen, terwijl ik met Annelei Engelberts inmiddels twee bundels met beeldgedichten heb mogen maken. Op het digitale vlak word ik zowel technisch als creatief bijgestaan door Wolthera.info en Lost again. En dan heb je nog de vele netwerken die via de sociale media tot stand komen, zoals @Ifthenisnow.5 Met de laatste ben ik bezig een platform op te richten voor @kerkverhalen.

Degene echter met wie ik het meest constant samenwerk is Marij Coenen van Transparant A&C. Zij verzorgt niet alleen de boekhouding, maar helpt mij ook met de fotografie, de rapporten, de berichtgeving op de sociale media en de items op deze site. Zonder haar was het boek over de nieuwe Bavo er niet gekomen.

Marij en Bernadette expo Nicolas Steef Stevens
Bernadette en Marij luisteren geconcentreerd naar de uitleg tijdens de Probusexcursie naar de tentoonstelling ‘De sporen van Joep Nicolas’. Dit was in de galerie van Mariska Dirkx in het voormalige atelier van Nicolas te Roermond (foto Steef Stevens, 2014).
6

Het volgende wat ik ga doen?

Dat is een goede vraag, want ik heb de afgelopen vijf jaar vrijwel doorlopend aan drie boeken gewerkt: de twee die hiervoor zijn genoemd en Verhalen op de muur over de Clemenskerk in Merkelbeek.7 Of ik hierna nog een boek zou willen? Waarom niet? Het is mij erg goed bevallen en mijn opdrachtgevers zijn tevreden. Dus wat wil een mens nog meer?

Op de wat langere termijn ligt er mogelijk iets moois in het verschiet: de inventarisatie van het archief van Joseph Cuypers, met een tentoonstelling en biografie. Dit project is net opgestart, maar verkeert nog in de fase van verkenning en fondsenwerving. Als het doorgaat is het een droom die uitkomt, want sinds het onderzoek naar de nieuwe Bavo ben ik meer dan ooit geïntrigeerd door de figuur van Joseph Cuypers (1861-1949).8

En als we dan toch een beetje hardop aan het dromen zijn: kennis overdragen staat ook hoog op mijn agenda. Na zo’n 35 jaar in de erfgoedwereld zit er een heleboel in mijn hoofd wat ik graag met anderen zou willen delen. Of erfgoed koppelen aan nieuwe media, zoals destijds met de Cuyperscode9, maar ook gewoon lekker je handen vies maken bij het onderzoeken van een gebouw … Het heeft allemaal met passie, ontdekkingsreizen en verhalen te maken. Wat ik ontdek probeer ik – binnen de grenzen van de opdracht  – over te dragen via blogjes en de sociale media: de ene keer heel laagdrempelig, de andere keer meer diepgaand.

Maar het eerste wat de komende tijd op het programma staat, heeft te maken met heel iets anders wat ik met veel liefde en ervaring doe: waardestellingen van erfgoed maken. Het betreft het project #KunstInBreda, waarover je meer vindt onder het tabblad projecten. Nu al is het verbazingwekkend wat er allemaal tevoorschijn is gekomen.

Mocht je ’n keer een teamplayer met expertise nodig hebben, neem dan contact met me op: 06 513 87 805.

B.10

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

 

BewarenBewaren

BewarenBewaren


  1. De nieuwe Bavo te Haarlem kan on line besteld worden via: http://bit.ly/Bavo-Ao

  2. De genade van de steiger. Het boek kan rechtstreeks besteld worden bij de Walburg Pers

  3. Hubar, Auro intextum in de bibliografie

  4. Kunst met een kleine en een grote K in de nieuwe Bavo

  5. Voor meer informatie surf naar de pagina met snelkoppelingen. 

  6. Voor de tentoonstelling zie http://bit.ly/BiennaleX #biennaleX. Voor de excursie van Probus Rura et Mosa deze link

  7. Bezoek http://bit.ly/VHH2Clemenskerk 

  8. Zie het item over het archief van Joseph Cuypers

  9. Bezoek www.cuyperscode.nl

  10. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-org 

Kunst in Breda


Glazen lucida Laurentiuskerk Ginneken en nieuwe Bavo (collage bvhh.nu 2016).
De glazen in de lucida of koorvensters van de Laurentiuskerk in ’t Ginneken (links) en in de nieuwe Bavokathedraal (collage bvhh.nu 2016).1

________________

#KunstinBreda zit vol verrassingen! Dat bleek voor het eerst toen ik bezig was met de uitmonstering van de Laurentiuskerk in ’t Ginneken, ontworpen door Joseph Cuypers en Jan Stuyt (1900-1902). Zo trok onder meer de lucida mijn aandacht:

  • Achter de glazen in de lucida of de lichtbeuk van de apsis gaat een apart verhaal schuil. Ze heten ontworpen te zijn door Pierre Cuypers, de vader van Joseph, maar dat klopt waarschijnlijk niet. Aangezien ze zo sterk lijken op die van de lucida in de nieuwe Bavo te Haarlem, staat wel vast dat ook de zoon een aandeel heeft gehad. Pierre Cuypers ontwierp de figuraties, Joseph Cuypers de ornamenten. In Haarlem vervullen ze iconografisch een rol als Biblia pauperum (armenbijbel) en in die positie maken ze deel uit van de ‘catechismus van steen’. Nu gaat het in de Laurentiuskerk niet om een kopie, want de opbouw van de ramen in horizontale lagen (registers) wijkt sterk af. Waarschijnlijk is voor een andere indeling gekozen om nog beter aan te sluiten bij de middeleeuwse platenbijbel, die Joseph Cuypers net als zijn vader goed kende. In de vijftiende-eeuwse Biblia pauperum zijn bij de indeling van de pagina’s onder de taferelen telkens twee vertellers of commentatoren geplaatst met een tekstband. Die zie je ook in het laagste register van de ramen in Breda (zie de afbeeldingen 6 en 7 in de galerij in de kop van dit artikel). De architect sloeg hiermee twee vliegen in één klap, want hierdoor kwam tegelijkertijd meer ruimte voor minder verzadigde kleurpartijen. En dat was een stokpaardje van Joseph Cuypers: meer licht in de kerk. In de vakliteratuur wordt wel gesuggereerd dat het ontwerp van Pierre Cuypers voor de glazen in de Haarlemse kathedraal aan Joseph was opgedrongen. Het vervolg in Breda geeft aan dat dat vrij onwaarschijnlijk is. Wel heeft Joseph in beide gevallen de wat ouderwetse figuraties door middel van eigentijdse ornamenten aan laten sluiten op de architectuur. In het boek over de nieuwe Bavo heb ik die samenhang als volgt […]

Lees het vervolg van dit verhaal in mijn artikel over de Laurentiuskerk op ifthenisnow.eu: http://bit.ly/25qDCR7

Nieuwsgierig naar wat dit project allemaal al heeft gebracht? Bekijk dan de twitterlijst op deze site of de andere items die in de kop van deze pagina staan.
Je kunt me ook volgen op twitter (#KunstinBreda).

B.2

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


  1. De linkerafbeelding is ontleend aan Hulshof o.p., Ben, Laurentiuskerk Ginneken, Een iconografie, Breda 2012, p. 24; de rechter van de nieuwe Bavo is van bvhh.nu 2014. 

  2. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/KunstinBreda-VHHorg 

Register on line

Uit: Bernadette van Hellenberg Hubar, 'De nieuwe Bavo te Haarlem' (2016).
Eén van de pagina’s uit het boek over de nieuwe Bavo. Uitgever WBooks, vormgeving Marjo Starink, foto’s: Teun Kelting (links) en RCE Beeldbank -Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.

Toelichting

Zoals in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten staat aangegeven, is er bij deze publicatie voor gekozen om het register on line te zetten. WBOOKS en de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo hebben deze stap gezet, omdat de duurzaamheid van hun websites is gegarandeerd. Dat wordt onder meer gewaarborgd doordat hun sites deel (gaan) uitmaken van de collectie van de Koninklijke Bibliotheek die voor regelmatige updates zorgt.

Het register is qua namen en plaatsnamen beperkt gehouden omdat dit boek te zijner tijd integraal on line wordt gezet en de tekst dan volledig doorzoekbaar is. Doordat bij het samenstellen gebruik is gemaakt van een algoritme – ontwikkeld door lostagain.nl – oogt deze index bovendien wat anders dan gebruikelijk bij dit type onderzoek:

  • Omdat met het algoritme alleen exacte woordbeelden kunnen worden gevonden, zijn alle relevante verbuigingen, vervoegingen en varianten van een lemma ieder afzonderlijk opgenomen. Bijvoorbeeld: decoratie, decoratief, decoratieve, gedecoreerd et cetera.
  • Navenant geldt dat voor variaties als kerkbouwsymboliek, Mariasymboliek et cetera. Deze zijn te vinden via de eerste letter van het lemma.
  • Verder zijn er woord- en naamsvarianten als gevolg van de – verouderde – spelling in de citaten. Zo schrijft Joseph Cuypers terra-cotta, terwijl het volgens de huidige spelling terracotta is. Deze varianten zijn zoveel mogelijk opgenomen.
  • Woorden met afbrekingen ontbreken echter, op enkele belangrijke termen na.
  • Net zoals bij een klassiek register zijn bepaalde lemma’s waarop teveel treffers vallen weggelaten. Te denken valt aan Bavo, Joseph Cuypers, Callier, Thijm, God, Christus et cetera.
  • Lest best heeft dit digitale register als extra voordeel dat het met de zoektoets doorlopen kan worden.

Het register is samengesteld door Bernadette van Hellenberg Hubar, Marij Coenen en lostagain.nl. Voor de vormgeving van het downloadexemplaar tekende Marjo Starink. Met dank aan Maarten Kools, webmaster van rkbavo.nl, voor het toegankelijk maken van het register door middel van onderstaand alfabet.


A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | Z

Voorkeur voor een downloadexemplaar? Volg dan deze link (klik onder op het hokje met het pijltje om het bestand te downloaden).

 


A

  • A & A (Architectura et Amicitia) | 269, 294, 295
  • aartsbisschop | 62, 96, 284
  • aartsbisschoppelijk | 79
  • aartsengelen | 266, 279
  • abdij (Emmaus, Beuron, et cetera)| 48, 50, 52, 54, 56, 89, 90, 171, 196, 197, 200
  • abdijcomplex | 90
  • abdijkerk | 48, 49, 90, 92
  • Abraham | 104, 176, 190, 205
  • abstract | 180, 234
  • abstracte | 50, 153, 193, 234, 235, 237
  • acht (kerktonen, christelijke stemmingen, et cetera) | 87, 131
  • achtste (dag (laatste oordeel), et cetera) | 131
  • actoren | 4, 31, 33, 34, 39, 48, 156, 157, 160, 176, 177, 182, 202, 300
  • actus | 29, 30, 121, 139, 140, 141, 143, 147, 157, 163, 229, 231
  • actus en potentia | 29, 139, 140, 143, 147, 157, 163
  • adagium | 39, 49, 153, 181, 287
  • Adalbertus (van Egmond) | 195, 196, 200
  • Adam (eerste mens, van Sint Victor) | 7, 159, 160, 222, 277, 283
  • Addison, Joseph | 151
  • Aengenent, bisschop J.D.J. | 17, 68, 69, 207, 289
  • affectus | 116, 150
  • afspiegeling | 23, 285
  • Agterof, H.W. | 182
  • Alberdingk Thijm (Jozef, Karel, Lambert, Paul; er is geen lemma voor alleen Thijm opgenomen vanwege het hoge aantal treffers) | 7, 15, 25, 33, 39, 40, 45, 71, 77, 78, 151, 199, 200
  • Alewijn | 198
  • allegorie | 179
  • allegorische | 85
  • Alleluia | 301
  • Aloysiuskapel | 32, 41, 57, 67, 74, 121, 143, 145, 172
  • altaar | 51, 72, 98, 100, 102, 103, 106, 109, 119, 128, 129, 130, 134, 167, 176, 187, 204, 205, 207, 209, 259, 268
  • alter Christus | 185, 185, 200, 200
  • altera Eva | 268, 268
  • Amand | 198
  • ambachtsonderwijs | 41
  • Ambrosius | 71, 218
  • ambulatorium | 98, 124
  • amethist | 238, 239, 278
  • amethisten | 238
  • amethisten-steen | 239
  • amor Dei | 268
  • Amstel | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • Amsterdam | 4, 20, 22, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 43, 46, 56, 59, 71, 77, 94, 95, 146, 147, 199, 241, 246, 255, 270
  • Anastasis rotunda | 84
  • ankerhaak | 130
  • annunciatie | 23, 103, 105, 106, 107, 176, 255, 262
  • antifoon | 54
  • antimodernisme | 4, 33, 41, 60, 63
  • antimodernistische | 59, 60, 69
  • antitype | 85, 185, 190
  • Antonius (van Padua) | 78, 178, 196
  • Antoniuskapel | 74, 172
  • antropologische | 79, 83, 84, 295
  • Apocalyps | 24, 79, 102, 108, 112, 113, 126, 127, 130, 134, 183, 235, 238, 239, 240, 259, 262, 265, 280, 281
  • Apol, Adriaan | 248
  • apostel | 31, 72, 105, 190, 199, 207, 209, 212, 220
  • Apostel der Nederlanden | 199, 199
  • apostel van de heidenen | 212
  • apostelen | 84, 103, 105, 126, 130, 187, 190, 191, 209, 218, 219, 221, 222, 239, 262, 263, 283
  • apostolische successie | 209
  • applicaties | 222
  • Aprilbeweging | 57
  • apsiden | 48
  • apsidiolen | 80, 84, 124, 129, 131, 133
  • apsis |12, 15, 16, 24, 29, 74, 85, 87, 88, 90, 92, 93, 94, 96, 97, 105, 109, 110, 113, 122, 123, 124, 125, 127, 135, 137, 148, 149, 152, 157, 160, 165, 172, 179, 181, 183, 187, 190, 192, 200, 204, 209, 212, 213, 218, 234, 240, 241, 243, 262, 284, 288
  • apsistoren | 234
  • apsistorens | 233, 234, 240
  • Aquinen | 138
  • Aquiner | 46, 71, 121, 163, 171, 177, 184, 301
  • Aquino, Thomas van | 4, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 29, 37, 38, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 58, 59, 64, 71, 82, 84, 106, 115, 119, 121, 123, 127, 131, 136, 138, 140, 141, 144, 145, 149, 150, 153, , 154, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 169, 175, 171, 177, 178, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 189, 190, 192, 193, 203, 215, 229, 231, 276, 287, 296, 297, 299, 300
  • arabesken | 299, 300
  • Arabieren | 154, 290, 295, 296
  • Arabisch | 291, 297, 301
  • Arabische | 24, 30, 82, 153, 154, 270, 278, 285, 290, 291, 292, 294, 295, 297, 299, 300
  • archaeologische | 301
  • archetypisch | 212, 226
  • archetypische | 84, 185, 253
  • architect |8, 11, 13, 15, 16, 17, 22, 24, 33, 34, 36, 54, 57, 64, 66, 72, 79, 86, 89, 94, 108, 113, 114, 121, 127, 128, 131, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 144, 147, 151, 152, 153, 154, 156, 157, 158, 160, 161, 163, 171, 182, 218, 219, 221, 229, 231, 233, 237, 240, 243, 244, 248, 249, 251, 255, 259, 260, 268, 271, 272, 273, 276, 278, 279, 283, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 295, 297, 301
  • Architectura (et Amicitia) | 52, 137, 151, 166, 175, 246, 247, 251, 269, 291, 292, 295
  • architectuur |15, 17, 25, 33, 41, 51, 52, 64, 77, 90, 93, 96, 103, 113, 114, 118, 125, 150, 151, 154, 174, 181, 203, 215, 222, 232, 237, 246, 251, 258, 263, 265, 273, 276, 282, 292, 295, 296, 298, 299, 301
  • architectuurhistoricus | 273
  • architectuurkritiek | 288
  • architectuurmetabolisme | 229, 232, 234
  • architectuurmetaforen | 106, 108
  • architectuurpolychromie | 234, 237, 258
  • architectuursymbolen | 265
  • architectuursymboliek | 90, 108, 283
  • architectuurvisie | 30, 238
  • Arcisse de Caumont | 133, 134, 237
  • Areopagiet | 71, 177, 180, 181
  • Aristoteles | 22, 82, 84, 138, 140, 141, 192, 200, 251, 296, 297
  • aristotelische | 297
  • aristotelisme | 24
  • Ark van het Verbond | 24, 79, 82, 127, 128, 144, 167, 169, 205, 259
  • art brut | 122
  • art nouveau | 62, 176
  • artes (liberales, mechanicae) | 157
  • artificieele omschepping | 49, 232
  • Astartee | 83
  • Atelier Rozenburg | 41, 227
  • auctor intellectualis | 117
  • Augustinus | 30, 33, 34, 60, 71, 83, 84, 85, 106, 108, 115, 181, 182, 185, 203, 218
  • avant-garde | 48, 52, 268
  • Averroës | 297

Terug naar boven.

B

  • Baaf | 287
  • baarmoeder | 27, 106, 262
  • Baden-Württemberg | 52
  • Bähr, Karl | 78, 129
  • bakermat | 154
  • Bakker, Vera | 13, 51, 65
  • baksteenarchitectuur | 92
  • baksteenpolychromie | 17, 237
  • baldakijn | 94, 95, 96, 107, 122, 123, 125, 129, 151, 208, 241
  • baldakijnen | 123, 129, 130, 131, 151, 200, 215, 291
  • balustrade | 131
  • banderol | 130
  • Barbara | 202, 214
  • Barbarakapel | 74, 172, 277
  • Barbarakathedraal | 36
  • Barendse, Bernard | 22, 140, 141, 144, 145, 150
  • Barmhartige Samaritaan | 135
  • barokke (expressionisten) | 161, 214
  • basement | 137, 149, 192, 193, 194, 259
  • basementen | 73, 120, 121, 143, 145, 148, 149, 154, 190, 192, 193, 243, 260
  • bastaardmortel | 133, 134, 137, 139, 156, 251
  • Bazel, K.P.C. de | 269
  • Beda Venerabilis | 200
  • bedevaart | 82, 212, 214, 215, 226, 287
  • beelddenker | 22, 24, 174, 287
  • beelddenkers | 278, 301
  • beeldende kunsten | 41, 52
  • beeldformules | 179
  • beeldprogramma | 47, 52, 158, 174
  • beeldtraditie | 278
  • Begijnhofkerk | 100
  • begin | 8, 16, 17, 22, 33, 36, 50, 56, 82, 84, 102, 108, 145, 149, 160, 165, 166, 194, 219, 222, 224, 268, 279, 300
  • beginfase | 38
  • beginletters | 225
  • beginne | 79, 163
  • beginsel | 292
  • beginselen | 47, 138, 177, 181, 299
  • beginselverklaring | 152, 153, 249
  • Beijk, Johan | 182
  • Bekkers (Th.M.P. Bekkers en C.N.J. Meijsing) | 20, 29, 125, 130, 149, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239, 288
  • bekleding | 268
  • bekleed | 239, 259
  • bekleedingssteenen | 258
  • bekoring | 187, 189, 190
  • bekoringen | 190
  • belettering | 237
  • belichte | 243
  • belichting | 276
  • Benedicite | 130, 141, 165, 296
  • benedictijnen | 4, 20, 31, 48, 52, 90, 92, 153, 198, 268
  • benedictijner | 4, 33, 48, 50, 52, 54, 56, 57, 72, 87, 88, 89, 90, 91, 94, 99, 153, 171, 182, 196, 198, 259, 284
  • Benedictus (van Nursia, Labre) | 48, 52, 54, 60, 107, 194, 195, 198, 199, 200, 202, 214
  • beproefd | 205
  • beproeft | 192
  • beproeven | 190
  • beproeving | 190, 192, 200, 203, 246
  • beraapt | 133, 134
  • beraapte | 133, 135, 139, 163
  • beraping | 133, 156
  • beredeneerde | 29
  • beredeneert | 141
  • Bergportaal (Servaaskerk Maastricht) | 113, 114, 115, 116, 234
  • Berlage, H.P. | 48, 64, 67, 97, 258, 270, 274
  • Berlindis | 187, 198
  • Bernardus van Clairvaux | 4, 25, 71, 106, 115, 116, 119, 149, 150, 171, 180, 199
  • Bernulphusgilde | 54, 56, 66
  • beryl | 238, 239
  • bescheiden | 93, 133, 190, 258, 284
  • bescheidenheid | 268
  • beschermheer | 57
  • besef | 50, 58, 77, 86, 123, 301
  • Beseleel (secundus) | 89, 259
  • bespiegelende | 157, 297
  • bespiegelingen | 184
  • bestaansreden | 60, 126, 185
  • betekend | 39
  • betekende | 11, 22, 52, 60, 181, 198, 229, 251
  • betekenen | 90, 112, 161, 297
  • betekenis |8, 28, 33, 44, 46, 48, 58, 77, 85, 105, 115, 126, 150, 151, 153, 165, 184, 187, 204, 221, 222, 235, 238, 253, 262, 272, 297
  • betekenislaag | 17, 131
  • betekenislagen | 20, 188
  • betekenisrelatie | 178
  • betekenisvolle | 96
  • Beuron | 48, 52, 54, 57, 134, 269
  • Beuroner (abdij, kunstleer, school, et cetera) | 27, 41, 48, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 63, 83, 176, 198, 268, 269, 295
  • bevruchten | 48, 88
  • bevruchtend | 222
  • bevruchtende | 106
  • beweeglijke | 50
  • bewegen | 16, 33, 181, 208, 210, 215, 273
  • beweging | 5, 15, 16, 17, 27, 138, 140, 141, 205, 214, 215, 272, 273, 274, 276, 278, 299
  • bewegingen | 149, 178, 203
  • bewerken | 156
  • bewerking | 29, 151, 156, 157
  • bewerkt | 123, 125, 148
  • bewerkte | 149, 158
  • bewezen | 28, 163
  • bewijs | 28, 28, 29, 29, 61, 61, 76, 76, 78, 78
  • bewijst | 28, 138
  • bewijsvoering | 28, 29
  • bewijzen | 20, 20, 28, 28, 29, 29, 39, 39, 83, 83, 138, 138, 297, 297
  • bewonder | 48
  • bewondering | 20, 41, 52, 54, 161, 294
  • bewondert | 243
  • bewust | 16, 17, 28, 29, 58, 72, 80, 91, 106, 125, 126, 133, 145, 151, 161, 195, 226, 231, 274, 278, 283, 284, 296, 300
  • bewuste | 81, 153, 235
  • bewustwordingsproces | 273
  • bewustzijn | 79, 299
  • Beyssens, Th. | 47
  • Bezaleël | 79, 80, 81, 82, 259, 262
  • Bezeleël (tweede) | 89
  • bezondigde | 45
  • Biblia pauperum | 4, 86, 103, 168, 169, 182, 184, 185, 189
  • bibliotheek | 33, 45, 47, 48, 50, 68, 73, 77, 81, 89, 90, 103, 117, 129, 167, 200, 247, 294
  • biecht | 182, 187, 189, 197, 198, 203
  • biechten | 190
  • biechtstoelen | 203
  • Biemond, Dirk-Jan | 13, 274
  • bijbel | 45, 60, 128, 150, 182, 185, 193, 279, 281
  • Bijdragen (tot de Geschiedenis van het Bisdom Haarlem) | 39, 59, 69, 78
  • bijgeloof | 81
  • Bijvoet, Han | 17, 20, 57, 119, 132, 133, 135, 136, 203, 222, 225, 241, 250, 255, 259, 262, 271, 277, 280, 283
  • Bilderdijk, Willem | 40
  • biografie | 43, 46, 138, 296
  • biografisch (Woordenboek van Nederland) | 288
  • bisdom | 13, 17, 34, 39, 46, 47, 59, 61, 62, 63, 68, 69, 77, 78, 85, 189, 190, 197, 200, 238
  • bisdommen | 61
  • bisschop |11, 15, 17, 20, 31, 33, 34, 36, 39, 43, 45, 47, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 71, 73, 76, 77, 78, 84, 86, 90, 96, 99, 103, 105, 114, 117, 127, 133, 134, 149, 150, 163, 174, 189, 193, 197, 198, 203, 204, 205, 206, 207, 209, 211, 218, 229, 259, 265, 284, 287, 288, 289
  • bisschoppelijk | 32, 62, 63, 66, 67, 68, 71, 73, 78, 184, 200
  • bisschoppelijke | 48, 60, 74, 77, 100, 172
  • bisschoppen | 57, 60, 61, 72, 86, 96, 99, 123, 185, 194, 209
  • bisschopshuis | 46, 47, 73, 74, 172
  • bisschopskerk | 96, 99
  • bisschopskoor | 151, 262
  • bisschopstroon | 52, 65, 66, 201, 202, 208, 209, 211, 212, 215, 279
  • bisschopszetel | 205, 209, 222
  • bladeren | 72, 266
  • Blanc, Charles | 30, 246, 295
  • blauw |133, 219, 232, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 252, 253, 254, 255, 260, 261, 263, 265, 271, 278, 281, 283, 285, 297
  • blauwe (uur, voegen) | 8, 24, 26, 40, 41, 137, 147, 210, 212, 230, 233, 242, 243, 246, 251, 252, 254, 259, 260, 262, 263, 271
  • Blauwhuis | 158
  • bloei | 48, 181, 297, 300
  • bloeiende | 86, 190, 192, 198
  • bloem | 241
  • bloemen | 219, 222, 224
  • bloemenspraak | 218
  • bloemenveld | 178
  • Blois | 278
  • blokboek | 85, 189
  • Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Bock, Manfred | 273, 274
  • boek des levens | 79
  • boeken der leken | 194
  • boekrollen | 198
  • Bohan, Judith | 11, 19, 53, 109, 113, 118, 125, 133, 212, 227, 231, 232, 233, 234, 238, 240, 241, 242, 251, 265, 285, 295
  • Bonaventura | 103, 297
  • Bonifatius | 77, 187, 196, 199, 200, 284
  • boodschap aan Maria | 103
  • boom van Jesse | 105
  • Borromeus, Carolus | 86
  • borst | 51, 57, 116, 180
  • borsten | 114, 118, 265
  • borstschild | 259
  • Bottemanne, bisschop Caspar J.M. | 15, 34, 36, 45, 58, 60, 61, 62, 71, 114, 163, 171, 177, 197, 204, 206, 229, 265
  • bouchard | 156
  • bouchardehamer | 156
  • Bourassé, J.J. | 86
  • bouwfase | 12, 21, 54, 68, 95, 132, 151, 156, 171, 208, 233, 288, 300
  • bouwfasen | 12, 88, 113
  • bouwgeschiedenis | 34, 58, 147
  • bouwhistorische | 121
  • bouwmaterialen | 153, 249
  • bouwmeester | 7, 48, 88, 89, 90, 94, 97, 138, 151, 153, 243, 246
  • bouwpastoor | 35, 66, 71, 91, 94
  • bouwsymboliek | 73, 80
  • bouwtekening | 171, 239, 284, 290
  • bouwtraditie | 157
  • braambos (brandend) | 4, 27, 98, 127, 141, 164, 165, 167, 168, 169, 259
  • braambosch | 150, 165, 169
  • Breda | 36, 64, 243, 245
  • Brevier | 50
  • broeiglas | 125, 135, 258
  • Broere, Cornelis | 59, 60, 71, 73, 162, 171, 174
  • Brom, Eduard, Jan, Gerard,) | 39, 41, 51, 63, 64, 65, 67, 68, 72, 86, 130, 151, 167, 169, 187, 222, 285, 288
  • brons | 276
  • bronzen | 48, 49, 231
  • Brouwer, A. | 47
  • bruid |4, 5, 9, 17, 20, 22, 24, 25, 98, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 121, 150, 160, 165, 169, 182, 202, 205, 211, 218, 219, 220, 221, 230, 231, 234, 238, 239, 240, 255, 259, 261, 262, 265, 268, 289
  • bruidegom | 102, 103, 106, 108, 114, 165, 218, 239, 265, 301
  • bruiloft | 117, 186, 198
  • bruiloft van Kanaän | 255
  • bruin | 13, 234, 238, 243
  • bruine | 296
  • brute | 17, 149, 200
  • buitenpolychromie | 5, 24, 25, 26, 109, 113, 230, 231, 232, 234, 238, 249, 258
  • Byzantijnen | 290
  • Byzantijns | 301
  • Byzantijnse | 280, 292, 301
  • Byzantium | 154
  • Byzantynsche | 300

Terug naar boven.

C

  • Caelestis urbs Jeruzalem | 116, 117, 118, 159, 160, 205, 220, 221, 238
  • Caeremoniale episcoporum | 50
  • Caïro | 154
  • Calderon de la Barca | 175
  • camer | 27, 107, 202, 208, 262
  • carmina figurata | 284
  • carneool | 238, 239
  • cartons | 131, 270
  • cartouche | 210
  • cartouches | 124, 295
  • caseïne | 133, 247, 259
  • Cassino (abdij Monte Cassino) | 48, 52, 54, 171
  • castitas | 23, 190, 268
  • catéchisme de pierre | 189, 189
  • catechismus | 22, 26, 60, 81, 185, 186, 187, 190, 192, 203, 211, 212, 215, 218, 237
  • catechumenen | 203, 212
  • Catharinakerk (Den Bosch) | 114, 126
  • catharsis | 192, 200
  • Caumont, Arcisse de | 133, 134, 237
  • Cenakelkerk | 221, 263
  • Centraal Station te Amsterdam | 199
  • centraalbouw | 84, 98, 176, 222, 223
  • ceremonie | 160
  • ceremonies | 50
  • ceseel | 156
  • chalcedon | 238, 239
  • Cham | 296
  • charitas | 190, 194
  • Chateaubriand, F.R.L. de | 78
  • Cherubijnen | 127, 128, 206, 219
  • Cherubynen | 219
  • Chevreul, Michel Eugène | 30, 237, 246, 247, 248
  • choorgordijnen | 258
  • choreografie | 4, 183, 194, 200, 202, 203, 210, 212, 215, 273, 274
  • Christal Palace | 237
  • christendom | 11, 22, 81, 90, 102, 127, 184, 198, 207, 214, 222, 265, 291, 297, 299, 300
  • Christus Eucharisticus | 240
  • chromatisch | 245, 258, 285
  • chromatische | 230, 243, 244, 247, 258, 261
  • chrysoliet | 239
  • chrysopraas | 238
  • Chrysostomus | 128
  • ciborium | 51, 285
  • cirkel | 21, 52, 84, 97, 98, 146, 147, 156, 214, 222, 247, 248
  • cirkelboog | 212
  • cirkels | 149, 298
  • clair-obscur | 274
  • clair-obscurmomenten | 258
  • clausule | 81
  • clerici | 33, 78, 180, 215, 301
  • clerus | 15, 22, 39, 45, 57, 59, 60, 71, 86, 105, 117, 150, 162, 177, 185, 203, 218, 221
  • Cluny (plaats in Frankrijk, benedictijner abdij, abt Hugo van Cluny) | 4, 20, 31, 48, 90, 91, 92, 93, 96, 153
  • Collette, Joan | 52
  • combinerende verbeelding | 184
  • compleet | 25, 149, 153, 180, 182, 192, 259
  • complement | 244, 255
  • complementaire | 246, 248
  • complementen | 150
  • completeren | 19, 31, 161
  • completering | 126, 140
  • complex | 8, 16, 68, 90, 91, 115, 150, 205, 262
  • complexe | 13, 20, 33, 107, 108, 205, 270, 276
  • concept |22, 37, 38, 39, 49, 80, 85, 126, 127, 129, 131, 133, 135, 136, 145, 147, 150, 153, 158, 162, 163, 183, 195, 200, 215, 232, 238, 243, 248, 254, 255, 258, 262, 274, 276, 299
  • conceptie | 108, 262
  • concordia (Concordia novi ac veteris testamenti) | 85, 87
  • consecratie | 49
  • conservatieve | 62
  • Conservatisme | 63
  • conservator | 11, 31, 274, 285
  • Constantijn de Grote | 83
  • Constitutiones apostolicae | 83
  • constructivistische | 198
  • contrareformatorische | 86, 115
  • contrast | 194, 232, 243
  • contrasten | 251
  • contrastrijke | 236
  • contrastwerking | 233
  • contreforts | 86, 93, 200
  • Cordoba | 154
  • Corinthiërs (Korintiërs) | 211
  • Coster, Laurens Janszoon | 85
  • Crabeth, Dirck en Wouter | 273
  • creatieve | 38, 48, 175, 229, 262, 269, 270
  • creativiteit | 21, 140, 144, 179, 182
  • Credo | 169, 187, 211, 220
  • creëren | 15, 189, 276
  • Cuypershuis (Roermond) | 26, 155, 290, 291, 297
  • Cuyperszaal | 26, 290, 291
  • cycli | 85
  • cyclisch | 288
  • cyclische | 222
  • cyclus | 41, 85, 86, 103, 140, 179, 181, 182, 184, 185, 200

Terug naar boven.

D

  • dageraad | 44, 106, 108, 251, 253, 254, 263, 285
  • dalmatiek | 76
  • David | 74, 102, 109, 112, 113, 135, 136, 137, 159, 172, 187, 189, 190, 268
  • Davique Sierschilderwerken | 112, 118, 242, 247, 265
  • Tijd, De (dagblad) |43, 61, 63, 288
  • declamator | 43
  • decorateur | 246
  • decoratie | 17, 30, 121, 129, 133, 134, 249
  • decoratief | 66
  • decoratieprogramma | 64, 86, 131
  • decoratieve | 86, 125, 135, 245, 251, 295, 300
  • decors | 183
  • decorum | 121, 249, 273, 301
  • degradatie | 151, 207
  • Delacroix, Eugene | 161, 247
  • Delft | 22, 39, 154, 245
  • delta | 283
  • Den Briel | 57
  • Den Haag | 41, 198, 227
  • Derkinderen, Antoon | 20, 39, 41, 52, 56, 57, 133, 134, 135, 136, 177, 197, 241, 248, 255, 272
  • Deus absconditus | 126, 164, 165
  • Deuterocanonieke | 52, 130
  • devotieprentjes | 54
  • Deyssel, Lodewijk van | 39, 40, 43, 47, 59, 157, 158, 161
  • Dibbets, Jan | 5, 9, 11, 13, 14, 19, 24, 27, 222, 231, 240, 251, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 283, 284, 285
  • Didron, A.N. | 48
  • Diepenbrock, Alphons | 43, 136, 160
  • dierenriem | 199, 212
  • Dies irae | 211
  • Dietsche (Dietsche Warande) | 40, 45, 46, 76, 171
  • Dionysius de Areopagiet | 50, 71, 177, 180, 181, 182
  • disciplina arcana | 117, 180, 181
  • discipline | 11, 28, 199
  • disciplines | 29
  • Dobbelaere, Jules | 104
  • dode | 214
  • doden | 190
  • doelbewuste | 233
  • dogma | 50, 60, 80, 169, 259, 268, 299
  • Dom van Keulen | 150
  • dominicaan | 43, 46, 59, 100, 138, 140, 177, 190
  • dominicanen | 297
  • dominicaner | 59, 192
  • Dominicuskerk | 38, 56
  • Domus aurea | 109, 110, 242, 265
  • dood | 39, 52, 60, 64, 78, 85, 99, 102, 107, 108, 135, 150, 182, 190, 198, 203, 204, 206, 207, 214, 218, 222
  • doodzonden | 190
  • doop | 81, 86, 200, 222, 226
  • doopkapel | 5, 8, 9, 11, 12, 24, 74, 134, 164, 172, 183, 202, 208, 212, 214, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 283
  • doopsel | 81, 187, 189, 212, 222
  • doopsel van begeerte (doopsel van begeerte) | 81, 212
  • doornen | 109, 118
  • doornige | 13
  • Doornik | 94
  • doorns | 167
  • doornstruik | 190, 192
  • dopeling | 189, 222, 224
  • doper (Johannes de Doper) | 107
  • Dr. Cuyperszaal | 290
  • drie (getal, Drie-eenheid) |11, 12, 24, 25, 28, 33, 40, 41, 54, 56, 72, 77, 83, 85, 86, 88, 90, 93, 113, 122, 128, 152, 178, 197, 200, 206, 212, 251, 263, 266, 296, 300
  • driehoek (Arabisch, Egyptisch, gelijkzijdig, 45-graden) | 36, 52, 53, 83, 84, 156, 248, 261, 284, 290, 298, 299
  • Driekoningenkerk te Neuss | 270
  • droefheid | 205
  • droog | 47, 91, 163
  • droste-effect | 218, 259
  • dubbelkruis | 299
  • duister | 279
  • duistere | 21, 88, 105
  • duisterheid | 15
  • duisternis | 181, 205, 252
  • duisternissen | 262
  • Duitsland | 52, 163, 235
  • duivels | 159, 206
  • Dunselman, Jan en/of Kees | 52, 56, 57, 133
  • Durandus, Wilhelmus | 85, 86, 87, 99
  • Düsseldorfer Malerschule | 54, 55
  • dynamiek | 5, 15, 184, 203, 205, 215
  • dynamische | 183, 200, 203, 207

Terug naar boven.

E

  • Ecclesia | 83, 159, 219, 220, 221, 222
  • Echternachter springprocessie | 29
  • eclecticisme | 153, 154
  • eclectisch | 153
  • eclectische | 22, 24, 30, 289, 301
  • Eden | 222
  • eenwording | 101, 116, 199, 214
  • eerbetoon | 67, 218, 284
  • eeuwfeest | 48, 52, 54, 182, 198, 289
  • eeuwigheid | 79, 162
  • Efeziërs | 158
  • Eggenkamp, Wim | 9, 11
  • Egmond | 196, 197, 200
  • Egypte | 24, 59, 79, 81, 82, 86, 141, 159, 164, 175, 176, 296
  • Egyptische | 52, 53, 82, 292
  • Ehrich, M. | 277
  • eindfase | 120
  • Einhard | 89, 90
  • elasticiteit | 7, 209, 214, 283
  • Elektra | 192
  • Elia | 189
  • Elisabeth (heilige; Elisabeth van Brunswijk) | 27, 107, 198, 199
  • Elohiem | 279
  • Elohim | 253, 281
  • emailleverf | 224
  • Emmanuel | 105
  • empathisch | 108
  • empathische | 61, 215
  • encycliek (Æterni Patris, Pascendi Dominici Gregis, Rerum novarum, et cetera) | 46, 59, 60, 62, 69, 81, 138, 141
  • engel | 103, 105, 113, 165, 268, 269, 280, 283
  • Engeland | 151
  • engelen | 23, 51, 53, 57, 105, 125, 129, 160, 171, 183, 206, 218, 219, 244, 266, 268, 269, 278, 279
  • engelenkoren | 206
  • engelenramen | 5, 27, 52, 53, 219, 220, 235, 266, 268, 269, 272, 278, 279, 284, 291
  • Engelentoon | 220
  • Engelse | 77, 151, 237
  • Enkhuizen | 85, 189
  • Enos | 160, 240
  • Ephesenbrief | 215, 215
  • epische | 31, 102
  • episcopaat | 22, 57, 60, 161, 162, 296
  • episode | 189
  • Epistelzijde | 205, 209
  • equivalent | 92, 122, 129, 226, 238, 261
  • equivalenten | 163, 231
  • eredoctoraat | 43
  • eretekens | 128, 196
  • Erftemeijer, Antoon | 13, 17
  • erfzonde | 101, 222
  • eros | 115
  • erotisch | 101
  • erotische | 116, 117
  • Erven Dorens, August van | 43
  • etimasia | 25, 126, 127, 128, 130, 131, 150
  • eucharistie | 105, 141, 162, 189, 207, 219
  • eucharistieviering | 238
  • Euphraat | 222
  • Europees | 33
  • Europese | 21, 48, 237
  • Eusebius (Pamphilus) | 71, 83, 84
  • Eva | 161, 208, 222, 268, 277, 283
  • evangeliezijde | 205, 209
  • evangelistensymbolen | 278
  • Evers, Henri | 30, 31, 72, 154, 260, 273, 292
  • Ewalden | 199, 200
  • Ewaldenkerk Druten | 135
  • Exodus | 79, 127, 130, 141, 144, 150, 164, 165, 167, 169, 259
  • exotische | 154, 225
  • experiment | 158, 176, 251
  • experimenteerde | 260
  • experimenteerden | 133
  • experimenten | 261
  • experimenteren | 269, 271, 278, 287
  • expositietroon | 51
  • extase | 101, 140, 180
  • Eyck, Charles | 106, 215
  • Ezechiel | 207, 215

Terug naar boven.

F

  • Fabryck | 13, 19, 87, 122, 125, 130, 175
  • factor beweging | 5, 17, 27, 215, 273, 274, 278
  • fantasie | 161, 182
  • fantasieën | 193, 226
  • Farbenlehre | 29, 30, 230, 233, 248, 251, 252, 253, 261
  • fase |9, 11, 20, 22, 38, 39, 64, 68, 72, 94, 109, 125, 126, 133, 135, 140, 145, 156, 157, 164, 177, 178, 180, 229, 247, 258, 259, 273, 276, 285, 299, 300
  • fasen | 53, 135, 157
  • fauna | 222
  • feestzaal | 290
  • feit | 8, 28, 61, 77, 102, 118, 174, 198, 268, 274, 294
  • feitelijk | 161
  • feitelijke | 17, 28, 34, 45, 87, 160, 195, 199
  • feitelijkheid | 22, 140
  • feiten | 28, 84, 91, 197
  • feitenkennis | 138
  • figuratie | 188, 273
  • figuratief | 66
  • figuraties | 52, 133, 135, 182, 183, 184, 186, 191, 197, 255
  • figuratieve | 135, 231, 232, 241, 251, 283
  • filosofen | 81, 138, 297
  • filosofie | 28, 47, 48, 59, 138, 140, 178, 297, 299
  • filosofisch | 29
  • filosofische | 22, 161, 164
  • filosoof | 85, 141, 177, 185
  • filter | 121, 301
  • floatglas | 224
  • flora | 178, 222
  • Florence | 54
  • Foeniciers | 83
  • fontein (des levens) | 222
  • formeel | 13, 36, 58, 147
  • formeler | 68
  • formule | 278
  • formuleerde | 52, 81, 85, 140, 185, 218, 233, 299
  • formuleert | 138, 141, 152, 154, 178
  • formulering | 84, 165, 249, 251, 299
  • formuleringen | 232
  • Formwille | 299
  • franciscaan | 297
  • franciscaner | 103
  • Franciscus | 74, 172, 178, 183
  • Franciscuskapel | 280
  • Franciscus van Assisikapel | 74, 172
  • Frankrijk | 43, 92, 133, 200
  • Frans | 43, 45, 59, 62, 94, 196, 247
  • Franse (revolutie) | 43, 50, 86, 91, 92, 99, 241, 251, 265, 268, 294
  • fresco | 54, 133, 134, 135
  • Frieling, Gijs | 4, 9, 11, 13, 24, 27, 164, 165
  • fries | 20, 21, 133, 149, 171, 218, 219, 277, 280, 284
  • frijnen | 156
  • fronttorens | 234
  • Fugel, Gebhard | 221
  • fysiologische | 160, 161, 248, 249, 251
  • fysische | 140, 249, 251

Terug naar boven.

G

  • Gabriel | 52, 103, 266
  • Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • gamma | 5, 41, 212, 233, 234, 238, 239, 242, 243, 251, 255, 265, 271, 274, 278, 281
  • gamma’s | 233, 234, 243
  • geboorte | 85, 104, 106, 131, 135, 161, 168, 187, 189, 214, 222, 226, 300
  • gebosseerd | 156
  • gebosseerde | 123, 149
  • geconserveerd | 23, 51, 65, 72, 107, 135, 264
  • gedecoreerd | 241
  • gedecoreerde | 122
  • gedenktekens | 80, 151
  • geel | 131, 133, 212, 222, 233, 234, 237, 239, 241, 248, 253, 254, 256, 258, 260, 263, 281, 285
  • geëmailleerd | 133, 232, 233
  • geestelijkheid | 23, 45, 81, 128, 187, 195, 203, 221
  • geëxperimenteerd | 36
  • geformuleerd | 59, 181
  • gekalligrafeerd | 59, 105, 107, 150, 165, 204, 220, 240, 262, 278, 284
  • gekalligrafeerde | 130, 133, 149, 171
  • gekruisigde | 207, 283
  • gele | 5, 109, 118, 137, 146, 232, 233, 243, 246, 253, 255, 258, 260, 263, 274, 291
  • geletterde | 28, 71, 83, 195, 301
  • geliefde | 150, 169, 218, 240
  • geliefden | 210
  • gelijkenis | 21, 92, 94, 116, 141, 144, 178, 185
  • gelijkenissen | 86, 106, 187
  • geloof |7, 22, 23, 39, 45, 50, 58, 60, 68, 74, 77, 86, 88, 138, 162, 172, 185, 190, 198, 212, 214, 220, 226, 262, 283, 287, 297, 300, 301
  • geloofsbelijdenis | 60, 169
  • geloofsdaad | 301
  • geloofsfakkel | 190
  • geloofsgenoot | 43, 57
  • geloofsinhoud | 187
  • geloofsleer | 60
  • geloofstraditie | 123
  • geloofsverkondigers | 200
  • geloofsverkondiging | 86
  • geloven | 39, 117, 212
  • gemetseld | 243, 261, 288
  • gemetselde | 295
  • Gemma | 202, 214
  • genadebron | 58
  • genademiddel | 203, 219
  • genademiddelen | 190, 218
  • genese | 5, 125, 135, 150, 219
  • Gent | 87, 198
  • geobjectiveerde | 178
  • geometrie | 269, 283
  • geometrisch | 291
  • geometrische | 52, 270, 283, 291, 292, 299, 300
  • Geon | 222
  • geornamenteerden | 258
  • gepolychromeerd | 118, 231, 234
  • gerationaliseerde | 246
  • Gerrits, Piet | 221, 262, 263, 295
  • gesamtkunstwerk | 246
  • gesjabloneerde | 134, 139
  • gespiegeld | 194
  • gesymboliseerd | 131, 234
  • gesymboliseerde | 108
  • getal | 52, 88, 219
  • getale | 52
  • getalsharmonieën | 52
  • getekend | 34, 62, 63, 151
  • getijdenboeken | 30, 199
  • getransformeerd | 147
  • Geuzen | 57
  • geverfde | 251
  • gewaad | 5, 136, 230, 231, 255, 259, 260, 263, 297
  • gewaden (van redding, et cetera) | 24, 79, 161, 231, 239, 259, 263, 268, 269, 278
  • gewelf | 26, 30, 85, 126, 133, 143, 198, 222, 253, 258, 283, 290, 291
  • gewelfbouw | 258
  • gewelfdecoraties | 247
  • gewelfribben | 261
  • gewelfschelpen | 261
  • gewelfsel | 262
  • gewelfvelden | 243
  • gewelven | 11, 97, 121, 129, 134, 154, 229, 243, 247, 249, 253, 259, 272, 295
  • gewicht | 52, 83
  • glans | 22, 99, 131, 136, 153, 175, 229, 243, 252, 262, 274, 283, 301
  • glansbronnen | 231, 233
  • glanselementen | 24, 222, 274
  • glansen | 259
  • glas (in lood, et cetera) |19, 24, 57, 58, 106, 113, 125, 135, 138, 156, 169, 171, 184, 218, 222, 224, 225, 228, 229, 231, 233, 238, 241, 251, 254, 262, 268, 270, 271, 272, 273, 276, 278, 283, 284, 295
  • glas-email | 133
  • glasapplicaties | 222, 224
  • Glasatelier Hagemeier | 284, 285
  • glasemail | 232
  • glasgordijn | 226
  • glashard | 232, 232, 233, 233
  • glasharde | 274
  • glasmozaiek | 268
  • glasmozaïek | 9, 164, 283
  • glasobjecten | 9, 24, 226
  • glasschilderkunst | 268
  • glasvensters | 226
  • glazen |5, 11, 19, 24, 27, 49, 59, 85, 98, 121, 133, 135, 169, 181, 182, 184, 185, 189, 222, 231, 240, 243, 250, 251, 253, 254, 255, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 276, 277, 278, 279, 280, 282, 283
  • Gobelins | 247
  • godsvrucht | 177, 189
  • Goethe, Johann Wolfgang von | 5, 26, 29, 150, 230, 231, 233, 247, 248, 249, 251, 252, 253, 254, 255, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 281, 285
  • golem | 150
  • golfslag | 178
  • golven | 178, 204, 226, 283
  • golvend | 270
  • Gombrich, Ernst | 121
  • gordelboog | 121, 210, 212
  • gordijn | 225, 240
  • gothic | 153, 299
  • gothiek | 48, 86, 138
  • gothische | 52, 154, 161, 290, 301
  • gotiek | 48, 92, 96, 153, 154, 158, 291
  • gotieke | 78
  • goud | 48, 81, 109, 133, 205, 231, 232, 233, 234, 237, 238, 241, 242, 244, 258, 259, 260, 261, 263
  • Gouda | 272
  • gouden | 76, 77, 90, 109, 205, 233, 242, 243, 249, 262, 263, 265, 285
  • Gouden huis | 109, 265
  • Goudse glazen | 5, 24, 255, 270, 272, 273
  • Gouwe, W.F. | 268
  • Gozzo | 83
  • graad | 39, 152
  • Graaf, J.J. | 39, 66, 78, 195, 196, 197
  • graden (van volmaaktheid) | 4, 29, 131, 138, 140, 143, 147, 161, 163, 178
  • granaatappel | 190, 194, 268, 300
  • gregoriaans | 50
  • gregoriaanse | 194
  • Gregorius | 71, 74, 81, 169, 172, 177, 185, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200
  • Grieken | 127, 211, 290, 300
  • Grieks | 126, 127, 225, 301
  • Grieksch kruis | 204
  • Griekse | 52, 141, 161, 232, 283
  • grijs | 241, 271
  • grijsaard | 199
  • grijze | 212
  • groen | 17, 25, 131, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 253, 254, 258, 263, 266, 271, 278
  • groene | 125, 131, 137, 238, 240, 243, 251, 254, 258
  • grondtoon | 5, 239, 249, 255
  • Groningen | 229
  • Groot, J.V. de |13, 16, 17, 20, 39, 41, 46, 48, 57, 59, 64, 71, 84, 97, 106, 131, 133, 138, 141, 147, 149, 158, 161, 171, 186, 195, 197, 208, 240, 258, 270, 283, 288, 294, 296, 297
  • Groot-Nederlandse | 48, 86, 90, 198
  • grootseminarie | 45, 63, 197
  • Grossé, Louis | 77
  • Guéranger, Prosper, dom | 50, 52, 78
  • Guichard, E. | 240

Terug naar boven.

H

  • haak (en passer) | 156, 157
  • Haar (kasteel De) | 155, 157, 160, 261, 297
  • Haarlem | 1, 3, 4, 7, 10, 19, 20, 29, 32, 33, 34, 44, 45, 46, 47, 48, 55, 58, 59, 60, 62, 64, 67, 68, 69, 71, 72, 73, 76, 77, 78, 79, 85, 86, 90, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 109, 112, 113, 123, 128, 132, 137, 138, 148, 166, 176, 182, 183, 185, 190, 192, 194, 196, 197, 199, 209, 211, 213, 217, 229, 236, 238, 260, 288, 289, 290, 293
  • Haarlemsche | 167, 200, 215
  • Haarlemse | 8, 9, 15, 54, 57, 60, 66, 76, 77, 113, 154, 194, 279
  • Hageraats, L. | 47
  • Hageveld | 17, 24, 33, 34, 35, 39, 43, 45, 47, 59, 60, 64, 68, 78, 114, 129, 138, 171, 178, 263, 296
  • half | 26, 72, 121, 148, 149, 195, 238, 239, 259, 278
  • halffabricaten | 17, 22, 149, 161, 163, 192
  • halfheid | 140
  • Halle, Joseph van | 77
  • haptisch | 232, 268
  • haptische | 232, 237, 255, 283
  • Haslinghuis, E.J. | 288
  • Heemskerk, Jac. van | 87, 210
  • Hegel, G.W.F. | 81
  • Hegelianen | 301
  • Hegilon | 48, 90, 91
  • heidenen | 202, 205, 206, 207, 208, 209, 212, 220
  • heidens | 24
  • heidensche | 80, 99
  • heidense | 58, 59, 80, 81, 82, 141, 208, 214, 255, 296
  • heilig Grafkerk | 84
  • heilig Hartbeeld | 46, 106, 119, 149
  • Heilig Landstichting | 221, 262, 263, 295
  • heilig oliesel | 187, 190, 198
  • heiligdom | 84, 215, 239, 262
  • heilige der heilige | 128, 262
  • heilige Familie | 121, 137, 159
  • heilige Familiekapel | 74, 106, 159, 172, 300
  • Heilige Kerk | 219, 220, 221, 239, 268
  • heilige leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 131, 133, 164, 182
  • Heilige Linie |4, 7, 15, 25, 33, 34, 40, 44, 47, 48, 50, 52, 63, 70, 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 103, 104, 106, 108, 110, 112, 114, 116, 118, 128, 141, 144, 158, 165, 171, 184, 185, 196, 208, 215, 258
  • heilige om de hoek | 4, 194, 200
  • heiligen |4, 48, 50, 60, 100, 109, 115, 149, 177, 178, 182, 183, 185, 190, 194, 195, 196, 197, 199, 200, 203, 210, 211, 212, 214, 219, 221, 222
  • heiligenverhalen | 171, 194
  • Heine, Heinrich | 163
  • hemelgewelf | 240, 253
  • hemelkoepel | 258, 263, 265
  • hemelkoningin | 113
  • hemels Jeruzalem | 4, 24, 26, 51, 80, 108, 112, 115, 119, 130, 131, 158, 183, 205, 230, 278
  • Hemelsch Jeruzalem | 215
  • hemelse Jeruzalem | 39, 79, 84, 113, 116, 131, 159, 265, 271
  • Hensen, Anton G.L. | 197, 198, 199, 200
  • herdenking | 57, 262
  • herdenkingsmedaille | 198
  • herdenkingsprentjes | 55, 99
  • herders (in Bethlehem) | 103, 295
  • herderstaf | 209
  • heremiet | 30, 198, 199, 202
  • hersenen | 31, 218
  • hersens | 31
  • hervorming | 39, 50, 60
  • hetoimasia | 127
  • Heuft, Annemiek | 13, 23, 56, 72, 107, 135, 264
  • Heukelom, G.W. van | 46
  • Hezenmans (Jan en Frans) | 78
  • hiërarchie (kerkelijke) | 40, 57, 58, 73, 135, 182, 185, 187, 203, 233, 235, 237, 279
  • Hillegom, Jan Joesten van | 196
  • Hilversum | 36, 38, 243, 245, 271
  • historici | 197
  • historicus | 47, 78, 85, 89
  • historieschilderkunst | 91, 221
  • historiografie | 288
  • historiografisch | 5, 288
  • historiografische | 288
  • historisch | 19, 20, 28, 77, 87, 113, 147, 153, 195, 199, 200, 234, 249
  • historische (novellen, roman) |19, 28, 31, 39, 60, 78, 85, 87, 88, 91, 102, 103, 109, 125, 131, 132, 133, 137, 153, 157, 195, 196, 197, 198, 200, 212, 234, 255, 265, 295
  • hoekige | 62, 149, 270
  • hoeksteen | 84, 86, 158
  • hogepriester | 51, 60, 141, 259, 296
  • Holierhoek, A. | 47
  • Holland | 62, 187, 194, 196
  • Hollanders | 60
  • Hollands | 69, 98, 128, 148, 200, 236
  • Hollandsche | 251
  • Hollandschen | 39
  • Hollandse (maagd, et cetera) | 24, 39, 77, 105, 182, 189, 190, 194, 231, 254, 260, 261, 265, 273, 274, 284
  • Holofernes | 190, 191
  • Hond, Jan de | 192, 292
  • hoofd | 7, 20, 28, 38, 43, 99, 136, 167, 168, 181, 190, 192, 198, 203, 265, 295
  • hoofdaltaar | 99, 106, 131, 205
  • hoofddeksel | 297
  • hoofdopzichter | 64, 156
  • hoofdpijlers | 260
  • hoofdredacteur | 61, 62
  • hoofdtoon | 258
  • hoofdzonden | 192
  • hoogleraar | 28, 43, 46, 47, 59, 138, 154, 197, 241, 297
  • Hooglied | 4, 102, 103, 108, 109, 112, 114, 115, 118, 150, 165, 220, 259, 263, 265, 268
  • Horatius | 39, 45, 50, 177
  • Horeb | 167
  • Hrabanus Maurus | 283, 284
  • humilitas | 23, 268
  • huwelijk | 102, 107, 108, 186, 187, 198, 199, 200
  • hyacint | 238, 239
  • hymne | 21, 51, 105, 118, 133, 141, 150, 160, 165, 203, 205, 220, 238, 284, 296
  • hymnen | 171, 198, 205, 219, 220
  • hypothese | 29, 108, 118, 122, 299
  • hypothetisch | 117

Terug naar boven.

I

  • ἰχθύς (ICHTUS) | 225, 226, 227
  • iconograaf | 11, 52, 67, 78, 174, 183, 215
  • iconografie | 9, 50, 58, 61, 71, 109, 128, 130, 158, 171, 178, 180, 225, 240, 255, 263, 278, 281, 283
  • iconografisch | 24, 81, 113, 115, 122, 165, 169, 207, 215, 240, 284
  • iconografische | 47, 55, 86, 100, 109, 112, 118, 163, 178, 181, 207, 215, 246, 261, 262, 265, 278, 281, 290
  • idioom | 121, 149, 160, 234, 268, 269, 278, 292, 293, 295, 299
  • Ik ben die ben | 141, 144, 150
  • impressionistische | 231, 245, 251, 273, 274, 276
  • In paradisum | 266
  • incomplete | 151
  • incompletion | 152, 153
  • ingemetseld | 204
  • inmetselen | 289
  • inspirator | 33
  • inspiratoren | 40
  • instantanéité | 231, 276
  • instantanéités | 276
  • integralisme | 4, 33, 57, 59, 62, 64, 69, 229
  • integralisten | 58, 60, 63
  • integralistische | 67, 176
  • intellectueele | 165
  • intellectuelen | 39, 162
  • interbellum | 42, 135, 214, 241
  • interdisciplinaire | 40
  • intrados | 124, 210, 212, 240, 241, 243, 295
  • Isaac | 103, 104, 187, 189
  • Islam | 290, 300
  • ivoren toren | 102, 109, 112, 113, 118, 268

Terug naar boven.

J

  • Jacobskerk (Den Bosch, Den Haag) | 268, 270, 288
  • Jafet | 296
  • Janskerk (Gouda) | 272, 273
  • Janssen, W.P. | 47
  • jaspis | 238, 239
  • Jehi ohr | 279, 280, 283
  • Jehovah | 129
  • Jericho | 205
  • Jeroen van Noordwijk | 195, 196, 202, 214
  • Jeroenkapel | 280
  • Jesaja | 23, 24, 105, 158, 159, 239, 259
  • JHWH | 79, 102, 126, 141, 269
  • Job | 187, 189, 190
  • Joden | 24, 59, 79, 81, 82, 190, 202, 205, 206, 207, 211, 212, 279, 281, 296, 297, 300
  • Johannes |22, 23, 24, 66, 78, 79, 98, 106, 107, 108, 112, 131, 149, 174, 177, 183, 192, 193, 205, 213, 221, 230, 234, 238, 239, 259, 264, 265, 277, 282, 283, 288
  • Johannes van het Kruis | 178, 202, 214
  • Jonas | 85, 86
  • Jones, Owen | 237, 246, 248, 295
  • Jood | 296
  • joods (-christelijke) | 202, 301
  • Joodsche | 297
  • joodse | 11, 24, 25, 58, 79, 80, 86, 131, 141, 150, 167, 203, 205, 259, 296, 297
  • Joseph (zie onderkoning) | 159, 175, 176
  • Josephkapel | 41, 74, 143, 145, 172, 176
  • Josuë | 204
  • Jozefkerk | 229
  • Judith (figuur Oude Testament | 187, 190, 191
  • Juffermans, C.J. | 68, 109, 118, 242
  • jugendstil | 176
  • jugendstilachtige | 268
  • Jung, Carl | 84, 101
  • juwelen | 5, 24, 230, 231, 238, 239

Terug naar boven.

K

  • Kaag, pastoor A.H.W. | 103, 295, 300
  • Kalf, Jan | 36, 38, 41, 63, 64, 67, 68, 174, 229, 243, 244, 245, 249, 251, 260, 276, 288, 301
  • kalk– lijm– was– caseïne | 247
  • kalkmortel | 133
  • kalligraferen | 105
  • kalligrafie | 19, 21, 29, 102, 107, 171, 183, 189, 209, 218, 219, 220, 222, 277, 278, 280, 284, 300
  • Kalvarië | 209
  • kamer | 106, 107, 108, 222
  • kanttekening | 271
  • kanttekeningen | 199, 273
  • kapel | 31, 51, 52, 59, 84, 90, 93, 97, 98, 99, 100, 106, 108, 109, 137, 159, 169, 195, 202, 222, 224, 225, 261, 263, 276, 280
  • kapelaan | 34, 47, 69, 295
  • kapellen | 12, 19, 84, 91, 93, 97, 98, 109, 125, 133, 134, 135, 143, 195, 200, 214, 215, 218, 240, 278
  • kappõret | 127, 128, 129, 130
  • karma | 100
  • kathedraal |4, 9, 11, 13, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 24, 25, 26, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 44, 45, 47, 48, 51, 52, 57, 58, 61, 62, 64, 65, 66, 68, 76, 77, 78, 90, 93, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 105, 106, 109, 113, 114, 121, 122, 123, 126, 127, 130, 131, 135, 147, 149, 150, 152, 153, 154, 159, 161, 163, 164, 165, 167, 169, 171, 174, 175, 177, 181, 182, 185, 195, 204, 205, 207, 209, 211, 212, 213, 215, 219, 222, 225, 226, 229, 231, 238, 240, 248, 251, 252, 258, 259, 260, 262, 268, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 281, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 294, 295, 299, 300, 301
  • kathedraalfeesten | 288
  • kathedraalglas | 273
  • KathedraalMuseum | 11, 67, 74, 77, 90, 148, 172, 241, 285
  • katholicisme | 40, 50, 60, 64
  • katholiek | 32, 39, 43, 45, 47, 52, 54, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 69, 71, 73, 88, 138, 162, 163, 174, 287, 301
  • katholieke (Kunstkring De Violier et cetera) |22, 24, 33, 39, 40, 41, 43, 45, 50, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 64, 68, 69, 73, 78, 81, 84, 86, 91, 112, 136, 151, 161, 162, 195, 253, 258, 288, 295, 297
  • kazuifel | 76, 77
  • keizerstroon | 127
  • keramiek | 51, 135, 224, 225, 233
  • kerkbouwsymboliek | 71, 78, 218
  • kerkelijke hiërarchie | 40, 57, 58, 73, 182, 185
  • kerkgewaden | 76, 77
  • kerkhistoricus | 50, 69, 200
  • kerksymboliek | 71
  • kerkvolk | 60, 100, 108, 116, 117, 167, 185, 190, 209, 214
  • kerkvoogd | 48
  • kerkwijding | 5, 26, 50, 68, 86, 93, 94, 113, 147, 160, 204, 205, 206
  • kerkwijdingshymne | 116, 117
  • Kerstkapel | 37, 74, 121, 123, 135, 136, 157, 172, 175, 176, 202, 300, 301
  • kerstverhaal | 295
  • ketterjacht | 58
  • ketters | 212
  • ketterse | 214
  • Keulen | 51, 88, 150, 163, 271
  • kikker | 222
  • kind | 55, 103, 107, 108, 169, 189, 221, 226, 229, 263, 265, 294
  • Kircher, Anthanasius | 82
  • kleden | 258
  • kleed | 177, 181, 182, 259
  • kleimodellen | 149, 192
  • kleinseminarie | 17, 24, 34, 47, 50, 60
  • Klerk, C.R de | 43, 45
  • kleurencirkel | 232, 252, 253
  • kleurendriehoek | 247, 248
  • kleurengamma | 113, 238, 246
  • kleurengoud | 238
  • kleurenroos | 248, 253
  • kleurenschema | 125, 234, 238, 261, 262
  • kleurenschema’s | 238
  • kleurensymboliek | 263
  • kleurhistorisch | 109, 233, 234, 240, 242
  • kleurtheoretische | 234
  • kleurtoepassing | 234, 237, 241, 245
  • kleurtoon | 251
  • Klimmen | 106, 268, 278
  • kloostercomplex | 89, 91
  • koepel |5, 8, 12, 16, 17, 26, 37, 80, 84, 93, 110, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 129, 130, 131, 133, 138, 153, 156, 160, 162, 170, 175, 200, 202, 205, 234, 239, 240, 241, 251, 256, 263, 265, 281, 283, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 294, 295, 296, 298, 299, 300
  • koepelglas | 225, 226
  • koepelmozaïek | 41, 69
  • koepeltorentjes | 232
  • koning | 27, 30, 186, 189, 198, 199, 204, 219, 220, 221
  • koningen | 189
  • koningin | 41, 42, 98, 109, 114, 117, 263, 268
  • Koninginne | 100
  • Konings | 99, 202
  • koningsblauw | 252, 261
  • koningschap | 50
  • koningspaar | 30, 199, 202
  • konstruktieve | 88, 299
  • koorkap | 76
  • koortoren | 27
  • koperen | 17, 231, 234, 239, 251, 291, 299
  • kosmisch | 253
  • kosmische (bouwsymboliek, gamma, typologie, vrouw) | 5, 24, 80, 84, 86, 88, 108, 225, 229, 230, 240, 252, 255, 258, 261, 262, 263, 265, 281, 285
  • kosmos | 138, 222, 224, 265, 283
  • Kreuser, J. | 88, 89
  • kroning van Maria | 56, 101, 102, 116, 221, 268
  • kruis (Latijns, Grieks, Russisch-orthodox) | 68, 106, 107, 128, 130, 178, 190, 193, 202, 203, 204, 207, 208, 214, 234, 241, 277, 280, 283, 297
  • kruisbloem | 158, 159
  • kruisdood | 158, 159, 222
  • kruisen | 83, 205, 278
  • kruisende | 268
  • kruisgewelven | 98
  • kruisiging | 221
  • Kruiskapel | 74, 172, 202, 214, 280
  • kruislings | 204, 207, 212, 283
  • kruismonogram | 226
  • kruisoffer | 162, 204
  • kruist | 222
  • kruisteeken | 206
  • kruisteken | 215, 218
  • kruisweg | 189, 203, 214, 219
  • Kruiswegstatiën | 214
  • kruiswegstaties | 126
  • kudde | 60, 185, 187, 211
  • kuisheid | 23, 108, 190, 268
  • kunstfilosoof | 31
  • kunsthistoricus | 31, 64, 106, 121, 233, 299
  • kunsthistorie | 8, 48
  • kunstnijverheid | 41
  • kunstnijverheidsschool | 248
  • kunstschool | 52, 56
  • kwaad | 4, 33, 43, 63, 138, 159, 185, 189, 190, 192, 193, 205, 208, 281, 283, 288
  • kwade | 61, 186, 187

Terug naar boven.

L

  • Laar, Christine van | 13, 133, 212, 231
  • laat-gothische | 301
  • Laatgothisch | 67
  • laatmiddeleeuwse | 67
  • laatste oordeel | 49, 108, 210, 211, 212
  • labyrint | 82
  • Lans, M.J.A. | 46, 50, 62, 63, 151
  • latens Deitas | 149, 165
  • Laurentiuskerk (‘t Ginneken in Breda, Dongen) | 243, 245, 261
  • Lauretaanse | 100
  • Lauweriks, L.M. | 52, 269, 294, 295, 299
  • Lebuïnus | 202, 214
  • Lebuinus | 214
  • ledematen | 218
  • leeg | 80, 123, 124, 125, 126, 130
  • leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 130, 131, 133, 140, 163, 164, 165, 182, 259
  • leek | 39, 57, 60, 71, 76, 149, 174, 214, 218
  • leesgezelschap | 43
  • leeuw | 280
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van | 31
  • lege | 80, 84, 94, 121, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 131, 132, 133, 134, 138, 150, 152, 156, 163, 164
  • lei | 131, 133, 138
  • Leiden | 45, 58, 62, 67, 87, 131, 138, 147, 164, 221, 241, 245, 254, 297
  • leidmotief | 4, 20, 48, 87, 144, 150, 222
  • leien | 131
  • leken | 13, 23, 33, 39, 40, 59, 73, 84, 185, 187, 192, 194, 199, 221
  • lekenarbeid | 71
  • lekencultuur | 67
  • lelie (Franse lelie, et cetera) | 21, 222, 265, 268, 300
  • leliën | 109, 118, 207, 241
  • lelies | 178
  • lelijk | 158
  • lelijke | 150, 163
  • lelijkheid | 133, 133
  • Lenz, Desiderius | 52, 54, 56, 83, 198, 268, 269, 283, 295
  • Leo XIII, paus | 24, 38, 46, 50, 58, 59, 60, 63, 64, 67, 69, 81, 82, 136, 138, 141, 153, 177, 182, 200, 207, 215, 296, 301
  • letter | 23, 109, 265, 284
  • letteren | 19, 29, 34
  • letterkundig | 68
  • letterkundige | 41, 276
  • letterlijk | 71, 82, 84, 99, 164, 187, 195, 198, 203, 205, 219, 239, 262
  • letterlijke | 90, 92, 105, 202, 238, 285
  • letterlijken | 129
  • lettermodule | 284
  • letters | 133, 222, 260, 278, 279, 283, 284, 285, 296
  • letterspel | 225
  • lettertekens | 208
  • Levensvruchtbaarheid | 218
  • licht |5, 13, 15, 17, 19, 24, 36, 45, 48, 49, 58, 68, 103, 105, 106, 108, 115, 121, 131, 133, 136, 161, 169, 181, 204, 211, 218, 222, 224, 228, 229, 231, 237, 238, 243, 245, 248, 251, 252, 253, 256, 258, 262, 263, 268, 269, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 280, 281, 283, 287, 290, 301
  • lichtbeuk | 21, 24, 132, 133, 171, 215, 219, 274, 277, 280
  • lichtbeuken | 20, 135, 274
  • lichtconcept | 283
  • lichtglans | 238
  • lichtsculpturen | 276
  • lichtspel | 276
  • lichtstralen | 248
  • lichtsymboliek | 49, 105, 106
  • lichtval | 17, 25, 93, 273, 275
  • Liduina (van Schiedam)| 214
  • liefde (brandende, Goddelijke, hemels(ch)e, mystieke, vleselijke et cetera) | 25, 39, 43, 63, 74, 79, 81, 101, 102, 105, 115, 116, 129, 149, 151, 161, 162, 171, 172, 190, 206, 212, 218, 219, 224, 262, 268
  • liefdegaven | 204
  • liefdesdaad | 108
  • liefdessacrament | 219
  • liefdesverklaring | 150
  • liefdevol | 67
  • liefdevolle | 149, 169
  • liefdevuur | 105
  • Liguori, Alphonso de | 71, 103
  • lijden | 125, 185, 190, 192, 203, 206, 208, 214
  • lijdende (lijdende, strijdende en overwinnende kerk, et cetera) | 5, 27, 140, 203, 204, 208, 209, 212, 215, 237, 261
  • lijdenden | 204
  • lijdenswerktuigen | 128
  • lijn | 15, 52, 56, 108, 144, 145, 167, 197, 203, 209, 211, 212, 214, 218, 225, 226, 241, 265, 299
  • lijnen | 4, 31, 33, 57, 113, 205, 212, 229, 234, 236, 237, 253, 268, 270, 299
  • linoleum | 133, 134
  • Litanie van Loreto | 100, 101, 102, 108, 118, 263
  • literaire | 28
  • literator | 48
  • literatuur | 5, 17, 20, 28, 34, 41, 94, 122, 136, 199, 287
  • liturgie | 15, 33, 48, 50, 59, 60, 73, 76, 88, 103, 130, 150, 160, 183, 193, 203, 205
  • liturgisch | 51, 71, 73, 77, 79, 88, 122, 209, 299
  • liturgische (vernieuwing) | 7, 29, 50, 73, 79, 83, 96, 163, 165, 169, 171, 203, 204, 205, 209, 214, 215, 240, 261
  • Locke, John | 161
  • lof | 57, 80, 283
  • loflied | 204
  • lofrede | 83, 84
  • lofwaardige | 169
  • lofzang | 20, 59, 105, 171, 205, 206, 218, 219, 220, 296, 301
  • lofzangen | 171
  • Loots, Jan | 47, 57, 132, 208, 255, 269, 285
  • Looyenga, Arjen | 17, 121, 150, 288, 289, 290
  • Loreto | 71, 98, 100, 101, 102, 105, 106, 108, 112, 118, 263
  • Lourijsen, Lambert | 51, 57, 300
  • louter | 88, 160
  • louterende | 200
  • loutering | 192
  • louteringsproces | 226
  • loven | 130, 218, 219
  • Lucas | 52, 277, 282, 283
  • lucida |4, 24, 96, 99, 103, 104, 105, 106, 113, 122, 157, 169, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 193, 195, 197, 198, 199, 200, 209, 239, 262, 273
  • Lucifer | 43, 206
  • Luik | 48, 210
  • Luns, Huib | 263

Terug naar boven.

M

  • Maas, Johannes P. en/of A.W.N. | 22, 23, 46, 66, 67, 98, 107, 119, 137, 148, 149, 174, 177, 192, 193, 195, 213, 214, 264, 288
  • Maasbode | 43, 61, 67, 68, 72, 288
  • Maastricht | 90, 96, 100, 113, 114, 115, 116, 127
  • maat | 16, 22, 52, 149, 156, 215
  • maatlat | 156
  • maatschappelijk | 79
  • maatschappelijke | 33, 198
  • maatschappij | 59, 138
  • maatstaf | 178, 197
  • Mabillon, dom Jean | 89, 90
  • Maerlant, Jacob van | 106
  • Magister artium | 87, 175, 182, 183, 284
  • Magister operum | 182
  • Mahomed | 300
  • Makkabeeërs | 184, 185, 186, 187, 198
  • Makkabeese | 186
  • Makkabeese gebroeders| 169, 189
  • Malachias | 208
  • Maleachi | 207
  • Malerschule (Düsseldorfer. Zie ook onder Beuron) | 54, 55, 56
  • man en vrouw | 101, 212
  • mannenkant | 214
  • mannentoren | 74, 113, 172, 212
  • mantel (van heil, et cetera) | 24, 192, 239, 259, 263
  • Marana tha | 240, 277, 279
  • Maranatha | 279
  • Marcus | 280, 282, 283
  • Maria |4, 4, 4, 21, 21, 21, 25, 25, 25, 42, 42, 42, 54, 54, 54, 56, 56, 56, 67, 67, 67, 80, 80, 80, 98, 98, 98, 99, 99, 99, 100, 100, 100, 101, 101, 101, 102, 102, 102, 103, 103, 103, 105, 105, 105, 106, 106, 106, 107, 107, 107, 108, 108, 108, 109, 109, 109, 112, 112, 112, 113, 113, 113, 115, 115, 115, 116, 116, 116, 117, 117, 117, 159, 159, 159, 163, 163, 163, 168, 168, 168, 169, 169, 169, 180, 180, 180, 187, 187, 187, 189, 189, 189, 202, 202, 202, 205, 205, 205, 208, 208, 208, 211, 211, 211, 212, 212, 212, 214, 214, 214, 218, 218, 218, 219, 219, 219, 220, 220, 220, 221, 221, 221, 222, 222, 222, 239, 239, 239, 255, 255, 255, 259, 259, 259, 262, 262, 262, 263, 263, 263, 265, 265, 265, 268, 268, 268, 281, 281, 281
  • Maria Lichtmis | 169
  • Maria Magdalena | 189
  • Maria van Egypte | 159
  • Maria van Haarlem | 99, 100, 112
  • Mariaboog | 57, 74, 106, 132, 172, 187, 202, 208, 285
  • Mariakapel |15, 27, 74, 90, 94, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 106, 107, 108, 109, 110, 113, 118, 143, 145, 169, 172, 187, 220, 239, 242, 260, 261, 262, 265, 268, 276
  • mariale | 86, 114, 212, 263
  • Mariasymbolen | 71, 222, 268
  • Mariasymboliek | 100, 114
  • Mariatorentjes | 113
  • Maritain, Jacques | 181
  • marmer | 161, 300
  • martelaren | 194, 204, 218, 219, 239, 266
  • martelaren van Gorkum | 74, 172, 202, 214, 280
  • mate |19, 20, 30, 52, 57, 61, 63, 84, 109, 126, 131, 140, 141, 144, 151, 153, 156, 176, 185, 189, 205, 206, 225, 237, 239, 243, 247, 248, 270, 273, 278, 283, 295
  • maten | 164
  • Mater (amabilis, Dei, Dei Filii, dolorosa) | 99, 100, 108, 208
  • materiaal | 24, 124, 145, 153, 229, 232, 237, 241, 242, 243, 249, 251, 255, 258, 291
  • materiaalimitatie | 234, 235
  • materiaalpolychromie | 234, 237, 243, 245, 251
  • materialen | 24, 39, 82, 121, 232, 237, 243, 249, 260
  • materie | 49, 73, 241
  • materieel | 49
  • materieelen | 73
  • materiële | 48, 50, 84, 102, 157, 234, 237
  • mathematisch | 278
  • Mathijssen, Marita | 31
  • matte | 241
  • Matteüs | 86, 103, 189, 280, 282, 283
  • Mattheus | 282
  • Matthias | 74, 172, 282
  • Maurus | 54, 283, 284
  • mecenas | 33, 57, 67
  • Medina | 131
  • Meer, Frits van der | 194
  • meesterwerk | 24
  • meesterwerken | 72
  • Mehl-Alberdingk, C. | 277
  • Meij, Jacques van der (zie ook Mey) | 101, 102, 169, 254, 255, 271
  • Meijsing, C.N.J. | 20, 29, 130, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239
  • Meiss, Millard | 106
  • Mekka | 131
  • Mengelberg, F.W. | 51, 65, 66, 201, 259
  • Menschwording | 177
  • Mensenwording | 106
  • menswording | 107
  • metaalweerschijn | 241
  • metabolisme | 5, 24, 25, 234, 242, 255
  • metafoor | 38, 81, 106, 131, 158, 164, 177, 234, 238, 255, 259, 261, 265
  • metaforen | 86, 114, 158, 169, 181, 265
  • metaforiek | 101, 113, 114, 204, 215, 265
  • metaforisch | 225, 258
  • metaforische | 255
  • metselaars | 13, 89
  • metselaarsbaas | 156
  • metselspecie | 249, 251
  • metselwerk | 133, 156, 234, 237, 243, 249, 250, 260, 261
  • Mey, Jacques van der (zie ook Meij) | 288
  • Mezquita van Córdoba | 131
  • Micha | 159
  • Michael | 266, 269
  • Michel-Angelo | 161
  • Michelangelo | 150, 162
  • microkosmos | 80, 86, 138, 183, 200, 205, 206, 212, 240
  • microniveau | 61
  • microscopisch | 230
  • middeleeuwen | 24, 49, 50, 85, 90, 92, 96, 106, 112, 127, 154, 157, 196, 268, 299
  • middeleeuwsche | 39, 52, 72, 290, 301
  • middeleeuwse | 20, 30, 38, 50, 77, 78, 86, 88, 89, 100, 103, 115, 127, 161, 167, 169, 182, 189, 199, 200, 237, 249, 278, 284, 300
  • middeneeuwsche | 22
  • middentoren | 90
  • Mieras, Mark | 31
  • mihrab | 131
  • Milaan | 54
  • Miriam | 159
  • misbaksel | 139
  • misbaksels | 17, 22, 26, 28, 124, 125, 139, 157, 158, 163
  • missaal | 50
  • model | 48, 84, 90, 92, 93, 94, 113, 128, 149, 151, 167, 195, 259, 269, 295
  • modelhagiograaf | 200
  • modellen | 91, 154, 192, 300
  • modellenboeken | 240
  • modern | 153, 153, 273, 273
  • moderne | 21, 24, 43, 52, 58, 60, 68, 81, 161, 177, 268, 276, 290, 295, 301
  • modernisme | 4, 57, 59, 60, 62
  • modernistenjacht | 33, 61
  • modernistenstrijd | 62
  • modernistisch | 268
  • moderniteit | 301
  • modestia | 190
  • module | 52, 53, 278, 279, 284
  • moederschoot | 106
  • Mohammedanen | 297
  • Molière | 43
  • Molkenboer (B.H., Anton, Theo, W.B.G.) | 34, 41, 42, 43, 48, 58, 62, 63, 64, 69, 134, 175, 176, 177, 181, 248
  • Möllmann, M.J. | 62, 63, 68, 204, 207
  • Monet, Claude | 27, 38, 229, 231, 252, 276
  • monnik | 4, 30, 87, 88, 89, 90, 179, 182, 184, 198
  • monniken | 48, 54, 89, 171
  • monografie | 9, 11, 20, 21, 29, 49, 130, 148, 149, 249, 268, 294
  • monogram | 110, 246
  • monstrans | 149
  • monument | 80, 91, 162, 219
  • monumentaal | 164
  • monumentale | 8, 31, 54, 79, 85, 102, 135, 147, 221, 263, 278
  • monumenten | 295
  • monumentenzorg | 8, 151, 288
  • Moors | 296
  • Moorse | 129, 290, 293, 297, 298
  • moskee | 131
  • mosterdplant | 86
  • movere | 181
  • mozaïek | 5, 11, 24, 41, 42, 51, 57, 105, 121, 126, 132, 133, 134, 135, 149, 150, 163, 164, 199, 205, 208, 218, 255, 260, 261, 285
  • mozaïeken | 82, 127, 133, 231, 258
  • mozaïsche | 296
  • mozaïsten | 42
  • Mozes | 24, 70, 79, 81, 129, 150, 159, 160, 164, 167, 168, 169, 186, 187, 207, 240
  • Mulders, Marc | 5, 9, 11, 24, 27, 183, 222, 224, 225, 226, 227
  • muurschilderingen | 48, 52, 54, 221, 270
  • muurveld | 139
  • muurvelden | 52, 121, 123, 124, 125, 126, 131, 132, 133, 134, 135, 137, 138, 163, 164, 222
  • muze | 287
  • muziek | 5, 33, 41, 50, 180, 194, 229, 231, 237, 243
  • muziek van het licht | 5, 229, 231, 237, 243
  • muziekhistoricus | 46
  • mysterie | 52
  • mysteriespel | 175
  • mystiek | 101, 116, 149, 150, 214, 218, 262
  • mystiek-erotische | 117
  • mystieke | 5, 21, 25, 73, 115, 116, 117, 140, 149, 150, 177, 181, 192, 199, 204, 214, 215, 218, 219, 268

Terug naar boven.

N

  • Naarden | 85, 86, 189
  • naaste | 190, 190, 194, 194, 212, 212, 248, 248
  • naastenliefde | 268
  • Naomi | 102
  • Nathan | 189
  • natuurkleur | 249
  • natuursteen | 121, 122, 131, 153, 158, 232, 249
  • Nazarener (broederschap) | 56, 103, 117, 167, 263
  • Nazareners | 55, 221
  • Neale, J.M. | 86
  • negatieve ruimte | 274
  • negen | 292
  • neogotische | 78
  • neothomist | 63, 69
  • neothomisten | 299
  • Nes (aan de Amstel) | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • netgewelf | 245
  • netvlies | 16, 109, 121, 248, 273, 276
  • netwerken | 27, 59, 270
  • Neuss | 268, 270
  • Nichtvollendung | 4, 150, 160, 163
  • Nicolaaskerk | 133
  • Nicolas, Joep | 135, 214
  • Nieuwbarn, Matthaeus | 55, 100, 112, 128, 174, 177, 178, 203, 209, 222, 238, 263, 264
  • Nieuwe Testament | 85, 184, 187, 189, 195, 205, 277, 279, 283, 295
  • Nieuwenhuis, Theo | 270
  • Noach | 43, 226, 296
  • noodlijdende | 176
  • noodpolychromie | 26, 132, 133, 134, 135, 137, 139, 212
  • Noord-Hollands Archief |10, 13, 19, 20, 29, 47, 55, 58, 64, 97, 99, 109, 112, 113, 132, 137, 166, 176, 183, 213, 217, 260, 289, 290, 293
  • noord-zuiddynamiek | 27, 174, 201, 220
  • noorderportaal | 78, 208
  • noordkant | 72, 113, 146, 167, 199, 205, 208, 209, 211, 212, 255, 271, 278, 279, 283, 295
  • Noort, G.C. van | 62, 63, 68, 69
  • Notre Dame van Senlis | 94, 95, 96
  • Numan, André | 11, 13, 285
  • Nuyens, W.F. | 195

Terug naar boven.

O

  • O.L. Vrouwekerk van Maastricht | 90, 114
  • object | 161, 273, 285
  • objecten | 31, 152, 222, 269
  • objectieve | 21, 28, 288
  • objectiveren | 28
  • oblatio munda | 207, 207
  • Odo van Clugny | 48
  • Oedipus | 192
  • Oefenschool | 85
  • oerbisschop | 20
  • Oers, A.M. van | 55
  • oersymbolen | 225
  • Ogtrop, Hein Jan van | 11, 102, 163, 164, 165, 167, 278, 279, 281
  • Oisterwijk | 38
  • oker | 109, 118, 232, 238, 242
  • okergeel | 233, 237, 242
  • okerkleurige | 284
  • Olijfberg | 209
  • omstreden | 71, 151
  • onbeschreven (blad of vel) | 132, 133, 135
  • onbevlekt (ontvangen) | 101, 210, 263
  • onbevlekte ontvangenis | 105, 169, 259, 262, 268
  • onbewerkte | 122, 159
  • onbewuste | 81
  • onderkoning | 175, 176
  • ongeloof | 63
  • ontroeren | 181
  • ontwerptekeningen | 19, 100
  • ontwikkelingsfasen | 138
  • onvolledige | 31
  • onvoltooid | 28, 121, 135, 163, 290
  • onvoltooide | 22, 26, 38, 123, 124, 141, 151, 153, 162, 258, 278
  • onvoltooidheid | 152
  • onweerlegbaar | 28, 29
  • onweerlegbare | 29
  • onyx | 238, 239
  • Onzevader | 104, 184, 186, 187, 189, 262
  • oorzakelijkheidsbeginsel | 138, 141
  • Oosterman, Jan | 56, 57, 66, 285
  • opmaat | 31, 43, 47, 96, 126, 144, 165, 171, 195, 221, 283
  • oppervlak | 154, 156, 232, 249, 254, 255, 260, 271, 276
  • oppervlakkige | 297
  • oppervlakte | 20, 251
  • oppervlakten | 241
  • oppervlaktes | 131, 232, 237
  • oprichting | 52, 63, 144
  • oprichtingsvergadering | 45, 48
  • optisch | 232, 235, 268
  • optische | 235, 237, 249, 253, 255, 268
  • orakeltas | 51, 259
  • oral history | 231
  • organisch | 39, 129, 133, 222
  • organische | 133, 218, 222
  • Oriens | 15, 86, 262
  • oriëntaals | 291
  • oriëntaalse | 25, 295, 301
  • Oriëntalisme | 5, 27, 225, 226, 273, 285, 290, 292, 295, 300
  • oriëntatie | 34, 71, 73, 84, 86
  • Orientem | 1, 3, 4, 11, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 44, 86
  • oriënteren | 48
  • Origenes | 30, 84, 85, 177, 181, 182, 283
  • ornament | 52, 134, 211, 243, 246, 248, 265, 273, 284, 295, 299
  • ornamentatie | 241
  • ornamenten | 77, 133, 135, 139, 149, 184, 186, 188, 191, 197, 212, 225, 234, 235, 237, 240, 247, 260, 268, 274, 290, 298
  • ornamentiek | 73, 214
  • Otgerus | 198
  • oude Bavo | 100
  • Oude Testament | 84, 85, 86, 102, 108, 160, 184, 208, 209, 265, 279, 280
  • Oude Verbond | 79, 129, 184, 189
  • oudheid | 48, 52, 78, 82, 152, 283, 297
  • overlijden | 147
  • Ovidius | 45

Terug naar boven.

P

  • paapse superstitiën | 195
  • paars | 278, 281
  • paarse | 238, 243, 278
  • paddenstoelen | 181
  • Palestina | 82, 154, 295
  • Panofsky, Erwin | 178, 299
  • Pantheon | 221, 222, 273
  • Paradijs | 81, 128, 156, 200, 222, 266, 284
  • paradijsstromen | 222
  • paradijsvogels | 222, 224
  • Parakleet | 108, 189, 219
  • parallaxeffect | 274
  • paramenten | 77
  • Parijs | 9, 48, 247
  • participatiemodel | 141
  • passiebloem | 241
  • patina | 151, 153, 249
  • patinerende | 251
  • Patriarchenkruis | 280
  • patrimonium | 48
  • patrocinia (patroonheiligen) | 200
  • patroon | 133, 196, 199, 212, 214, 224, 235, 240, 278
  • patroonheilige | 41, 48
  • patroonheiligen | 200
  • Paulus | 126, 158, 165, 171, 190, 195, 202, 207, 208, 209, 211, 212, 215, 220, 282, 283
  • Pavert, A.R. van de | 40, 41
  • Peeters, Kees (C.J.A.C.) | 78
  • Peinture | 241, 246, 253
  • pelgrimage | 225, 226, 283
  • pelikaan | 159
  • Pepijn van Herstal | 187, 198, 200
  • perpetuum mobile | 38, 209, 283
  • personificatie | 102, 192, 221
  • personificaties | 182, 192
  • Perzen | 300
  • Perzisch | 301
  • Petrus | 78, 126, 158, 160, 178, 202, 208, 209, 210, 211, 212, 263, 282, 283
  • phantasmae | 193
  • Phison | 222
  • Piëta | 214
  • Piëtakapel | 74, 172, 202, 214, 277
  • pigment | 251
  • pigmenten | 24, 231, 232, 247
  • Pinksteren | 86, 103, 229
  • Pinksterfeest | 262
  • Pinkstergebeuren | 105
  • Pinksterhymne | 105
  • Pinksterlicht | 105
  • Pinkstermysterie | 263
  • Placidus | 54
  • Plas, Michel van der | 43
  • plastisch | 275
  • plastische | 214, 215, 274
  • Plato | 80, 81, 84, 138
  • Plechelmus | 198
  • poepende mannetje | 30, 159
  • Polak, Niels | 272, 275, 276
  • polarisatie | 205
  • polemiek | 45, 162
  • polychrome | 134, 237, 240, 241, 254
  • polychromie (atmosferische, et cetera) |5, 11, 15, 26, 29, 49, 107, 108, 109, 112, 113, 117, 118, 212, 230, 231, 232, 234, 237, 238, 241, 243, 244, 245, 246, 249, 250, 251, 254, 260, 262, 264, 271, 276, 278, 285, 295
  • polychroom | 5, 259, 260
  • porphyr | 300
  • Porta coeli | 108
  • portaal | 49, 113, 115, 208
  • portalen | 152, 205, 206, 211
  • Post, Jojanneke | 11, 21, 106, 112, 118, 231, 233, 242, 247, 265
  • Posthoornkerk | 34, 47
  • potentia | 29, 30, 121, 139, 140, 143, 147, 149, 157, 163, 229
  • Potestaten (machten) | 219
  • Praag | 56
  • Praerafaelisten | 54
  • Prassede | 126, 127
  • precedent | 141, 171, 193, 200
  • precedenten | 109
  • preekstoel | 27, 65, 74, 86, 172, 202, 209, 215, 279
  • prefiguratie | 85, 103, 159
  • prefiguraties | 86, 159
  • presentatietekeningen | 52
  • priesterwijding | 78, 103, 105, 184, 187, 188
  • primair | 48, 134, 138, 177, 178, 220, 300
  • primaire | 17, 20, 125, 135, 136, 156, 157, 158, 178, 181, 185, 190, 234, 237, 241, 244, 246, 247, 248, 258, 263
  • prisma | 248, 262, 285
  • Prisse d’Avennes, Emile | 292, 294, 295
  • processie | 74, 172, 204, 205, 215
  • programma |15, 20, 23, 24, 28, 30, 31, 41, 50, 60, 69, 71, 79, 83, 85, 86, 88, 98, 101, 103, 105, 108, 115, 117, 131, 153, 161, 164, 165, 169, 171, 176, 177, 181, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 197, 198, 200, 204, 215, 219, 220, 222, 249, 262, 263, 279, 284, 296, 299, 300
  • programmatisch | 153, 171
  • programmatische | 21, 40, 47, 67, 103, 153, 222
  • projectie | 250, 278
  • protestanten | 59, 212, 214
  • protestants | 163
  • protestantse | 103, 154, 162, 198
  • prototype | 24, 79, 83, 105, 195
  • prototypen | 128
  • prototypes | 85
  • provisorisch | 121
  • provisorische | 135
  • pseudo (-mozaïek (zie ook mozaïek), -Dionysius (de Areopagiet), pseudo-gotische) | 24, 50, 78, 140, 177, 180, 181, 182
  • Pugin, A.W.N. | 77
  • purper | 248, 249, 253, 259, 263
  • Pygmalion | 150
  • Pythagoras | 80

Terug naar boven.

Q

  • queeste | 154
  • Quellinus | 248
  • Quellinusschool | 295

Terug naar boven.

R

  • raakvlak | 220
  • raaplaag | 133, 134
  • Raedts, Peter | 50
  • Rafael | 266
  • Ralling, Odwin | 19, 121, 125
  • randslag | 154, 156, 159
  • Rangoon | 289, 291, 294
  • Rationale divinorum officiorum | 86
  • Rationalistische | 261
  • rationeel | 140
  • rationeele | 299
  • rationele | 97, 129, 131, 138
  • rechthoekige | 133, 134, 158
  • recluus | 198
  • recursie | 240
  • recursief | 218, 240
  • recursieve | 259, 285
  • rede | 145, 297
  • redelijk | 8
  • redelijkheid | 106
  • reden | 19, 36, 77, 103, 154, 178, 181, 241
  • redeneerde | 141
  • redeneering | 36
  • redenen | 59, 87, 100, 268
  • redenerend | 145
  • redenering | 28, 138
  • reflecteerde | 177
  • reflecteert | 112, 231
  • reflecterende | 242, 274
  • reflectie | 162, 241, 258, 272, 276, 288
  • reflecties | 236
  • reflectoren | 24
  • reformatie | 100, 163, 195
  • regenboog | 239, 248, 258, 261, 285
  • regina formossisima | 117
  • rekatholisatie | 60, 62, 194
  • relatiepatronen | 13, 66
  • Rembrandtieke | 229
  • Remigiuskerk | 268, 278
  • remonstrantse | 273
  • retorica | 22
  • retorische | 84, 141, 181, 299
  • Rex gloriæ | 219, 220
  • Riegl, Alois | 233
  • Riegls dichotomie | 233
  • Rijk, J.A. de | 39, 47, 85, 138, 171, 178, 189, 195
  • Rijkenberg, E.H. | 22, 69, 177, 193
  • Rijksacademie | 20, 39, 43, 57, 135, 241
  • Rijksmuseum | 73, 78, 80, 81, 85, 91, 127, 153, 154, 157, 158, 160, 238, 248, 255, 273, 274, 294
  • Rijksnormaalschool | 248
  • Rijt, Stephan van, koster | 11, 31
  • rite | 86, 105
  • riten | 73, 131
  • Rituale romanum | 50
  • ritueel | 50, 102, 105, 204, 205, 222
  • rituelen | 50, 103, 204
  • ritus | 52
  • roche d’Euville | 152, 232, 242
  • rode | 19, 113, 132, 133, 134, 137, 230, 233, 238, 242, 246, 260, 284, 285
  • Rodin, Auguste | 150
  • Rogier, Lodewijk J. | 43, 58, 60, 62
  • Roland Holst, Richard Nicolaas | 39, 45, 52, 56, 57, 241
  • rolmodel | 43, 58, 59, 182, 194, 296
  • Rome | 33, 50, 54, 59, 60, 62, 73, 82, 126, 127, 194, 197, 209, 265, 290, 292
  • Romeinen | 127, 171, 207, 290, 300
  • Romeins | 301
  • Romeinse | 50, 300
  • rood | 68, 113, 133, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 244, 248, 249, 253, 254, 262, 263, 278, 283, 285
  • rooms | 27, 198, 295
  • rooms-katholieke | 86
  • Roomsch | 41, 198, 199
  • Roomsche | 238
  • roomse | 88, 265, 295
  • roomsen | 60
  • Roon, Marike van | 17
  • roos (vijfbladige, et etera) | 109, 190, 222, 241, 268, 300
  • roosvenster | 101, 102, 108, 113, 211, 221
  • Rooy, N. de | 43, 58, 60, 62, 67
  • Rosa mystica | 98, 99, 109
  • Rotterdam | 17, 19, 53, 61, 269, 273
  • Rotterdamse | 273
  • Rouen | 38, 229, 252, 276
  • roze | 278
  • rozerode | 259
  • rozerood | 263
  • Runge, Philipp Otto | 254
  • Ruskin, John | 26, 30, 68, 150, 151, 152, 153, 158
  • Russisch-orthodoxe kruis | 277
  • rustica-effect | 156
  • Ruth | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruth en Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruyven-Zeman, Zsuzsanna van| 19, 206, 268, 273

Terug naar boven.

S

  • sacrament | 51, 59, 103, 105, 127, 162, 182, 186, 187, 189, 198, 207, 208
  • sacramentele | 45, 81, 163, 218
  • sacramenten | 60, 88, 104, 185, 189, 190, 197, 218, 262
  • Sacramentsaltaar | 9, 129
  • Sacramentsdag | 59, 150
  • Sacramentshymne | 127, 141
  • Sacramentskapel |6, 11, 24, 45, 51, 59, 65, 74, 121, 123, 134, 150, 154, 156, 157, 158, 159, 164, 165, 167, 171, 172, 192, 228, 250, 259, 269, 292, 299, 300
  • sacristie | 74, 107, 172
  • sacristieën | 8, 12, 16, 94, 202, 208, 212, 222
  • saffier | 238
  • Saint Denis | 48, 49, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 153
  • salaat | 131
  • Salomon | 128
  • Sankt Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • Sara | 176
  • Saraceen | 296
  • Satan | 208
  • Schaepman, Herman | 43, 45, 46
  • schepping | 52, 80, 86, 102, 130, 178, 212, 218, 222, 253, 283, 296
  • scheppingsdaad | 105, 219
  • scheppingskracht | 164, 181, 219, 262
  • schijnmarmers | 234
  • schilderachtige | 16, 52, 97, 153, 158, 161, 251, 258, 273, 276
  • schitterden | 241
  • schitteren | 175, 178
  • schitterend | 73, 149, 218, 253, 258, 259
  • schitterende | 114, 231, 239, 263
  • schittering | 106, 231, 241, 242
  • Schnorr von Carolsfeld, Julius | 103, 117, 167
  • scholasticus | 103, 297
  • scholastiek | 46, 59, 171, 297, 299
  • school (Beuroner, benedictijner, Bossche) | 34, 41, 52, 54, 55, 56, 57, 63, 66, 72, 83, 176, 177, 246, 248, 268, 269
  • schoon | 43, 263
  • schoone | 22, 45, 78, 167, 174, 177, 193, 218, 232, 237
  • schoongemaakt | 134
  • schoongemetseld | 243
  • schoonheden | 59, 73
  • schoonheid | 22, 23, 43, 49, 50, 79, 80, 84, 131, 151, 152, 153, 158, 161, 175, 181, 219, 224, 229, 245, 273, 276
  • schoonheidsbeleving | 43
  • Schoonhoven | 51, 65
  • schoonste | 72, 77, 160
  • schoor | 125, 158
  • schoot | 85, 86, 107, 221
  • schroeven van het geloof | 283
  • Schubert, Franz | 38
  • sectieltableaus | 133
  • secundaire | 29, 181, 246, 248, 253, 258, 263
  • Sedes Sapientiae | 99
  • seksueel | 114
  • seksuele | 101
  • Sem | 296
  • Semieten | 296
  • seminarie | 46, 77, 81
  • Senlis | 94, 95, 96
  • serafijnen | 167, 206, 219
  • Servaaskerk | 90, 113, 115, 127, 154, 234
  • Seurat, Georges | 247
  • Sevilla | 278
  • sfinx | 4, 33, 57, 63, 67, 68, 229
  • Sigmaringen | 52
  • Sinaï | 79
  • Sint Bavo weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 295, 300
  • Sint Odiliënberg | 198
  • Sion | 61, 113, 215, 239
  • sjabloonwerk | 133
  • slak | 222, 224
  • slangen | 181
  • sleutelartikel | 64, 251, 288, 290
  • sluiergordijn | 224
  • smaragd | 238, 239
  • Soissons | 93
  • Solesmes | 48, 50, 52
  • speculatie | 28, 287
  • speculaties | 29
  • Speculator (Wilhelmus Durandus) | 86
  • speculeert | 28
  • speculeren | 29
  • spiegel | 33, 45, 165
  • spiegelbeeldig | 215
  • spiegelbeeldige | 113
  • spiegelde | 41, 79, 182, 284
  • spiegelen | 90, 152, 287
  • spiegelend | 242
  • spiegelende | 50, 232, 274
  • spiegeling | 241
  • spitsen | 156
  • spolia Ægyptiorum | 4, 5, 23, 27, 30, 58, 60, 79, 141, 225, 296, 301
  • spolia Arabicorum | 5, 153, 296, 297
  • Sponsa (Sicut sponsa ornata, Sponsa Spiritus Sancti) | 24, 98, 100, 102, 103, 106, 107, 108, 238, 262, 265
  • St-Andrieskruis | 205
  • stadsmetaforen | 84
  • stadsmuur | 113, 131
  • Stedelijk Museum | 246
  • Stedenmaagd | 265
  • steiger | 17, 31, 287
  • steigers | 8, 11, 16, 17, 93, 156, 212, 213, 229, 231, 287
  • Steiner, Lucas | 52, 253
  • Stella matutina | 99, 109, 265
  • stemming | 178, 180, 229, 245, 249, 251, 273, 288, 301
  • stenen kleed | 259
  • ster van Bethlehem | 58, 265
  • stijl | 27, 52, 53, 54, 56, 72, 77, 153, 182, 268, 291, 295, 299, 301
  • stijlen | 96, 153, 154, 258, 301
  • stijlexperiment | 176
  • stijlpluralisme | 57, 150
  • straalgewelf | 98
  • straalkapel | 90
  • straalkapellen | 12, 48, 90, 92, 124, 134, 200
  • Straatsburg | 150
  • strijdende (kerk, als onderdeel van de lijdende, strijdende en overwinnende kerk) | 5, 27, 203, 204, 215, 218, 219, 220, 221, 233, 234, 237, 255, 261
  • strijdenden | 204
  • Stuers, Victor de | 31, 41, 46, 85, 113, 154, 157, 248, 255, 273
  • Stuyt, Jan | 40, 41, 52, 54, 62, 63, 64, 66, 72, 151, 156, 176, 243, 244, 245, 262, 263, 269, 270, 287, 288, 289, 290, 293, 294, 295, 301
  • subjectief | 249
  • subjectieve | 288
  • sublieme | 79, 141, 150, 151
  • Suger | 48, 49, 50, 93, 140, 177
  • Summa contra Gentiles | 297
  • supervisie | 13, 114
  • Suys, Arnold | 295
  • symbolen | 84, 87, 100, 109, 131, 156, 157, 169, 181, 199, 208, 229, 238, 263, 288
  • symboliek |7, 15, 21, 26, 34, 36, 48, 57, 58, 64, 69, 71, 73, 76, 77, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 92, 93, 96, 103, 107, 114, 130, 138, 150, 158, 163, 169, 177, 181, 182, 183, 198, 200, 203, 205, 208, 211, 215, 218, 221, 222, 225, 231, 234, 239, 240, 261, 263, 268, 271, 279, 283, 288, 299
  • symbolieke | 85, 112, 222, 263
  • symbolieken | 88
  • symbolisch | 106, 126, 153, 203, 204, 209, 259, 283
  • symbolische | 7, 96, 98, 131, 149, 153, 182, 205, 238, 240
  • symboliseerende | 211
  • symboliseert | 160, 164, 178, 180, 183, 199
  • symboliseren | 79, 207
  • symbolisme | 4, 21, 84, 85, 165, 174, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 184, 192, 224, 225, 245, 287
  • symbolisten | 45, 52, 136, 177
  • symbolistisch | 21, 52, 181, 222
  • symbolistische | 56, 176, 290
  • symbool | 52, 64, 80, 82, 84, 85, 87, 99, 100, 126, 141, 159, 160, 169, 199, 206, 207, 214, 218, 224, 241, 258, 262, 265, 268, 271
  • symboolwaarde | 163
  • symfonie | 38, 258
  • synchroniciteit | 164
  • synchroniciteiten | 22, 281, 284
  • synchroon | 162, 190
  • synthetisch ultramarijn | 232, 251

Terug naar boven.

T

  • tabernakel | 24, 25, 70, 79, 80, 81, 82, 128, 129, 130, 144, 150, 167, 258, 259, 269
  • tabula rasa | 4, 131, 132, 133, 138, 156, 164
  • tafereel | 54, 87, 104, 221, 272
  • tafereelen | 259
  • taferelen | 52, 171, 189, 200, 227, 283
  • talent | 22, 34, 40, 57, 152, 171, 180, 181, 246, 269, 287
  • tandijzer | 156
  • tapijt | 79, 225, 255
  • tapijten | 258
  • Te Deum |4, 5, 19, 20, 21, 26, 102, 166, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 190, 192, 194, 196, 198, 200, 202, 203, 204, 206, 208, 210, 212, 214, 215, 216, 218, 219, 220, 221, 222, 224, 226, 277, 280, 281, 284, 285
  • teamplayer | 287
  • tegeltableau | 64, 126, 203, 226
  • tegeltableaus | 32, 57, 67, 126
  • teken | 21, 86, 104, 164, 195, 212, 222, 224, 258, 265
  • tekenaar | 64, 85
  • tekenaars | 89
  • tekenachtige | 135
  • tekende | 41, 51, 57, 233
  • tekenden | 64
  • tekening | 20, 67, 70, 85, 103, 114, 117, 134, 135, 166, 167, 175, 200, 217, 219, 284
  • tekeningen | 208, 211
  • tekeningenarchief | 11, 291
  • tekeningetjes | 154
  • tekens | 50, 127, 141, 150, 165, 222, 281
  • tekenstijl | 293
  • tekent | 21, 39, 48, 84, 198, 218
  • tempel | 7, 79, 83, 84, 100, 102, 108, 128, 147, 157, 158, 160, 203, 204, 205, 218, 232, 239, 259, 262, 290, 292
  • tempels | 79, 83, 84, 212
  • tent | 24, 79, 80, 81, 167, 258, 259, 261
  • tentoonstelling | 78, 237, 246
  • tentoonstellingen | 67
  • terra (terra, terra sancta, terra-cotta, terra cotta) | 150, 171, 219, 234, 258
  • terracotta | 5, 17, 24, 30, 49, 110, 124, 139, 157, 158, 178, 222, 231, 232, 235, 243, 258, 259, 260, 268, 274, 290, 295, 299, 300
  • terrarum | 219, 220, 221
  • tertiaire | 247, 248
  • tevreden | 34, 165
  • textuur | 232, 237, 249
  • theodicee | 138, 192, 193
  • theologie | 50, 121, 138, 140, 141
  • theologisch | 59
  • theologische | 81, 145, 174, 260
  • theoloog | 62, 162
  • Theresia van Avila | 214
  • thijmiaanse | 47
  • thomisme | 46, 63, 123, 138, 171, 299, 301
  • thomist | 22, 47, 138, 197, 200
  • thomistisch (symbolism, et cetera) | 4, 21, 22, 38, 121, 138, 141, 147, 163, 174, 176, 177, 181, 212
  • thomistische | 26, 47, 49, 61, 69, 138, 150, 151, 158, 161, 163, 177, 179, 180, 182, 215, 222, 251, 276, 296
  • Thompson, Marie A. |21, 30, 34, 47, 49, 57, 58, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 71, 96, 97, 109, 117, 118, 121, 125, 128, 129, 148, 149, 156, 157, 158, 159, 160, 165, 169, 171, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 190, 192, 199, 200, 204, 206, 210, 215, 219, 221, 239, 241, 242, 245, 258, 262, 268, 282, 283, 287, 288, 299, 300, 301
  • Thorn Prikker, Johan | 268, 270, 271
  • Throni of Tronen | 206
  • Tien (geboden, woorden, et cetera) | 94, 147, 187, 218, 232, 238, 278
  • Tiger | 222
  • Timmermans, Felix | 5, 248, 249
  • timor (Spiritus timoris, timor Dei) | 104, 169, 189
  • tocht (der volkeren, et cetera) | 94, 164, 203, 204, 205, 226, 283
  • tonaliteit | 240
  • tonaliteiten | 233, 234
  • tongewelf | 85
  • toon | 88, 131, 133, 157, 161, 212, 229, 232, 234, 238, 241, 246, 253, 258, 260, 271, 276, 300
  • toonaangevende | 50, 52, 54, 151, 177, 288
  • toonaarden | 233
  • toonbeeld | 144, 178
  • toonbeelden | 177
  • toonkunst | 50
  • toonzetting | 276, 279
  • Toorop, Jan | 32, 39, 41, 45, 52, 55, 56, 57, 64, 67, 176, 177, 178, 180, 181, 182
  • topaas | 238, 239
  • toren (ivoren toren, toren van David, onoverwinnelijke toren et cetera) | 11, 54, 102, 108, 109, 112, 113, 118, 135, 199, 208, 212, 235, 236, 252, 268
  • torenbekroningen | 112, 241, 295
  • torenfeesten | 288
  • torenfront | 16
  • torens | 12, 15, 16, 30, 49, 62, 86, 90, 98, 100, 114, 117, 118, 130, 134, 150, 209, 212, 231, 233, 238, 241, 265
  • torentjes | 109, 114, 118
  • torenvoet | 209, 210, 212
  • Tous les temps et tous les lieux | 4, 153, 154, 301
  • traditie | 50, 72, 79, 80, 81, 84, 86, 94, 99, 100, 102, 135, 140, 153, 158, 187, 196, 205, 222, 235, 237, 278, 281
  • traditiegetrouw | 212
  • tradities | 80, 81, 179, 184, 219, 283, 296, 301
  • traditionalistisch | 52
  • traditioneel | 103, 114, 297
  • traditioneelen | 258
  • traditionele | 22, 149, 195, 215, 222
  • transepttoren | 230, 232
  • transepttorens | 234, 237, 239
  • transformatie | 61
  • transformeerde | 181
  • transformeren | 151
  • translatie | 283
  • transluciditeit | 270, 274
  • traptoren | 12, 199
  • traptorens | 109, 290
  • trial-and-error | 26, 29, 158, 203, 299
  • triforia | 215
  • triforium | 243, 262
  • triomf | 204
  • triomfboog | 146
  • triomferende kerk | 126, 204, 234, 265
  • triomfkruis | 222
  • troon | 51, 98, 99, 107, 108, 126, 127, 128, 129, 131, 134, 144, 150, 167, 206, 209, 219, 221, 239
  • tuniek | 76, 77, 90
  • turkoois | 238
  • turres | 101, 109, 110, 112, 113, 114, 117, 118, 149, 220, 231, 242, 265
  • turris (Davidica, eburnea) | 109, 113, 114
  • tussenmaat | 97
  • twaalf ((half)edelstenen Apocalyps of orakeltas, kruisen, paleizen, regels van het Credo, sterren, teekenen van den dierenriem, vruchten van de heilige Geest) | 82, 187, 190, 199, 205, 259, 265
  • twee |11, 17, 20, 21, 22, 23, 28, 29, 31, 33, 36, 40, 43, 47, 49, 51, 52, 56, 57, 60, 63, 68, 69, 71, 73, 76, 77, 78, 83, 91, 94, 96, 102, 103, 104, 105, 107, 108, 109, 110, 112, 113, 114, 116, 118, 122, 129, 130, 146, 149, 151, 153, 156, 158, 159, 163, 165, 167, 169, 177, 180, 187, 189, 190, 192, 199, 200, 205, 206, 212, 214, 215, 229, 233, 234, 249, 253, 255, 265, 269, 273, 278, 283, 285, 288, 289, 291, 292, 296, 297, 301
  • tweede (Adam, Bezaleël, bouwfase, fase, Plancius, Wereldoorlog, et cetera) |12, 20, 21, 31, 48, 61, 64, 68, 80, 87, 89, 94, 100, 106, 107, 116, 117, 121, 125, 126, 127, 132, 133, 151, 168, 171, 178, 182, 187, 192, 219, 221, 222, 229, 231, 233, 234, 238, 247, 258, 259, 278, 285, 288, 298, 299, 300
  • tweedeling | 219, 233, 244
  • typologie | 93, 96, 265
  • typologieën | 4, 83, 95
  • typologisch | 20, 85, 96, 171, 283
  • typologische | 26, 84, 85, 87, 90, 92, 93, 94, 96, 153, 299

Terug naar boven.

U

  • uitgeraapte | 133
  • uitspansel | 254, 259
  • uitvaartantifoon | 266
  • uitzondering | 34, 39, 79, 99, 109, 127, 235
  • uitzonderingen | 278
  • uitzonderlijk | 23
  • uitzonderlijke | 108, 174
  • ultramarijn | 232, 251
  • ultramarijne | 260
  • Unvollendete |4, 19, 20, 22, 24, 25, 28, 29, 30, 37, 38, 39, 47, 64, 80, 84, 94, 97, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 130, 131, 132, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 154, 156, 158, 160, 162, 163, 164, 166, 168, 171, 174, 178, 181, 185, 192, 200, 215, 222, 225, 239, 243, 248, 258, 276, 278
  • Urbanuskerk | 33, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 153, 226, 227, 243, 244, 271, 278, 296
  • uterus | 222
  • Utrecht | 32, 33, 52, 65, 79, 91, 93, 94, 95, 96, 100, 198
  • Utrechtse | 66, 93, 94, 258

Terug naar boven.

V

  • vaderland | 154, 163, 184, 200, 258
  • vagevuur | 203, 212
  • Van Onzen Tijd | 43, 64, 67, 68, 131, 138, 154, 158, 231, 249, 251, 288
  • Vas spirituale | 99
  • Vaticanum II | 11, 203, 205
  • Veneman, Louis | 78
  • Venetiaanse | 298
  • Veni Sancte Spiritus | 105
  • verbeeld | 83, 102, 105, 157, 186, 194, 205, 209, 212, 218, 222
  • verbeelden | 52, 160, 199, 211, 276
  • verbeelding | 141, 144, 161, 164, 180, 182, 184, 193, 195, 215, 226, 278, 285, 287
  • verbeeldingskracht | 99
  • verbeeldt | 122, 222
  • verbijzonderd | 72, 130, 252
  • verbijzonderde | 99
  • verbijzonderen | 128, 192, 255
  • verbijzondering | 115, 140, 159, 219, 279
  • verborgen (God) | 126, 145, 149, 164, 165, 167, 219
  • verborgenheden | 86
  • verborgenheid | 128
  • verf | 8, 24, 105, 106, 133, 171, 237, 284, 287
  • vergankelijkheid | 199
  • Vergeer, A. | 47
  • Vergilius | 45
  • verglaasd | 258
  • verglaasde | 24, 30, 231, 241, 243, 258
  • verguld | 109, 149, 231, 242
  • vergulde | 118, 133, 231, 241, 242, 243, 276
  • vergulden | 231
  • vergulding | 109, 234
  • verguldsel | 112, 231, 236, 242, 284
  • verguldsels | 241
  • verhaal |28, 31, 34, 43, 57, 64, 88, 91, 93, 96, 102, 108, 109, 118, 123, 162, 167, 181, 186, 189, 190, 198, 200, 229, 231, 245, 248, 251, 255, 260, 278, 297, 299
  • verhaallijn | 198
  • verhaalt | 87, 157
  • verhalen | 28, 30, 31, 189, 200
  • verhalende | 31, 263, 278
  • verhandeling | 87
  • verhouding | 57, 94, 178, 258, 287
  • verhoudingen | 16, 34, 52, 68, 251
  • verklaard | 24, 246, 284
  • verklaarde | 60, 78
  • verklaarders | 165
  • verklaart | 62, 66, 84, 141, 211, 253, 255
  • verklaren | 58, 138, 158, 171, 229, 241
  • verklaring | 29, 73, 78, 138, 177, 182, 215
  • verklaringsmodellen | 122
  • verleiden | 190
  • verleiding | 159, 187, 189, 190, 192, 203
  • verlicht | 15, 88, 105, 262
  • verlichten | 106, 224, 262, 273
  • verlichting | 220
  • Vermeulen (P., Hans en Iesje) | 63, 164
  • vertaald | 20, 48, 69, 86, 103, 162, 192, 238, 247, 249, 263, 276, 283
  • vertaalde | 22, 45, 177, 254
  • vertaalslag | 4, 90, 183, 231, 251, 262
  • vertalen | 52, 150, 218
  • vertaling | 43, 45, 81, 86, 175, 192, 198, 218, 238, 241
  • vertalingen | 43, 82, 238
  • vertekende | 84, 207
  • verven | 231
  • verver | 244
  • vervolledigde | 150
  • Verwey, Albert | 299
  • verwonderd | 288
  • verwonderen | 7, 237
  • verwonderlijk | 66, 177
  • verzoendeksel | 128, 129
  • vicaris-generaal | 15, 34, 39, 47, 54, 62, 68, 73
  • vier (evangelisten, jaargetijden, paradijsstromen, windstreken, et cetera) | 48, 56, 85, 149, 151, 152, 158, 187, 196, 199, 204, 222, 224, 232, 254, 260, 281, 283, 295
  • vierhoekig | 83
  • vieringstoren | 114
  • vieringtoren | 113, 149, 160, 293
  • vierkant | 52, 79, 81, 83, 84, 156
  • vijf (liturgische kleuren, et cetera) | 9, 72, 83, 90, 138, 151, 152, 190, 192, 239, 278
  • vijfbladige | 268
  • vijfde evangelie | 295
  • vijfentwintigjarig | 19, 20, 54, 55, 57, 215
  • vijflobbige | 241
  • vijftiende | 81
  • vijftig | 105
  • vijftigjarig | 147, 182
  • Violier | 4, 27, 39, 40, 41, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 56, 57, 59, 60, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 72, 90, 93, 136, 138, 176, 229, 295, 296
  • Violierlid | 100
  • Viollet-le-Duc, E.E. |33, 48, 84, 90, 91, 93, 94, 230, 233, 234, 237, 241, 246, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 258, 273, 278, 283, 285, 294, 295
  • Vioolstruik | 4, 39, 40, 43, 45, 94
  • viooltje | 268, 300
  • Virgilius | 80
  • Virginis uterum | 221
  • vis | 159, 225, 226
  • visie |19, 22, 24, 29, 30, 31, 39, 49, 57, 61, 64, 84, 115, 136, 141, 144, 150, 151, 153, 159, 161, 162, 177, 183, 189, 206, 207, 212, 215, 222, 228, 231, 245, 248, 251, 253, 255, 274, 276, 283, 287, 295, 296, 299
  • visies | 43
  • visioen | 48, 149, 160, 162, 171, 178, 205, 238, 239, 259
  • visioenen | 130, 214
  • visionaire | 229
  • visitatie | 104, 107
  • Visscher, Jacques de | 31
  • vissenooglens | 129, 170, 256
  • visuele | 28, 121, 161, 215
  • Vituskerk | 36, 38, 126, 158, 225, 243, 245, 269, 270, 271
  • Vlaamse | 90, 198
  • vlak | 30, 59, 92, 93, 109, 190, 191, 212, 241
  • vlakdecoraties | 295
  • vlakke | 131, 237, 283
  • vlakken | 133, 251
  • vlakornament | 270
  • vlakornamentiek | 294
  • vlakversiering | 290
  • vlechtwerk | 291, 292, 299
  • vleermuis | 6, 159
  • vochtmigratie | 251
  • vodjes | 4, 26, 28, 169, 182, 183, 187, 189, 194, 197, 198, 200, 208, 214, 238
  • volheid | 7, 125, 126, 130, 140, 160
  • Volks-Almanak | 47
  • Volksbond | 60, 86
  • volledig | 60, 62, 72, 101, 116, 125, 151, 160, 161, 162, 193, 221, 231, 249, 252, 253, 263, 285
  • volledige | 166, 185, 222, 229, 249
  • volledigheidshalve | 295
  • volledigingsarbeid | 161
  • voltooiing | 26, 126, 141, 150, 152, 153, 161, 162, 164, 182, 285
  • Vondel, Joost van den | 40, 43, 45, 46, 50, 57, 59, 171, 177
  • Vondelkenner | 43
  • Vondelpolemiek | 45, 47
  • Vondelspecialisten | 43
  • Vondelstudies | 45
  • voorafbeelding | 81, 85, 141, 160, 168, 176, 185, 186, 189, 190, 205, 259, 265
  • voorafschaduwing | 34, 85, 101, 159
  • voorbeeld |20, 24, 28, 30, 48, 56, 60, 62, 71, 73, 77, 83, 85, 86, 90, 93, 94, 95, 96, 99, 113, 121, 131, 135, 147, 149, 151, 152, 153, 156, 161, 169, 184, 187, 189, 198, 199, 200, 221, 232, 238, 241, 265, 272, 273, 278, 288, 292
  • voorbeelden |36, 38, 40, 48, 56, 83, 93, 109, 113, 114, 127, 131, 154, 174, 177, 181, 184, 221, 235, 237, 240, 261, 265, 273, 294, 298
  • voorgeborchte | 212
  • voorliefde | 43, 243, 247
  • voorportaal | 74, 128, 172
  • voorspiegelt | 87
  • vormentaal | 57, 301
  • vormsel | 187, 200
  • Vos, Charles | 214, 215
  • vrede | 41, 42, 114, 160, 190, 198, 210, 265, 300
  • Vree, F.J. van, bisschop | 73, 76, 77, 90
  • Vregt, J.F. | 39, 78
  • vrije associëren | 179, 181, 182, 184
  • vrije kunsten | 39, 182
  • vrije wil | 189
  • Vrijmetselaars | 63
  • vroegchristelijk | 301
  • vroegchristelijke | 52, 83, 179, 203, 214, 301
  • vrouwenkant | 222
  • vrouwentoren | 74, 113, 172, 174
  • vrouwenzijde | 214, 222
  • vrucht | 77, 107
  • vruchtbaarheid | 7
  • vruchtbare | 301
  • vruchten (gaven heilige Geest, et cetera) | 54, 118, 179, 189, 190, 192, 193, 194

Terug naar boven.

W

  • Waare, A. | 47
  • Walenkamp, H.J.M. | 269
  • walvis | 85
  • Warmenhuizen | 85, 189
  • Warmond | 45, 46, 50, 60, 62, 63, 69, 81, 114, 197
  • Webb, B. | 86
  • weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 260, 292, 295
  • weerschijn | 229, 241, 242, 283
  • weerspiegelen | 22
  • weerspiegeling | 181, 251
  • weerspiegelt | 84, 187
  • Weesgegroet | 107, 187
  • welbewust | 274
  • wereldrechter | 211
  • Werkbundtentoonstelling | 271
  • West-Friesland | 200
  • Westerwoudt, L.A.A.M., plebaan | 17, 229
  • westtorens | 11, 69, 113, 234, 288, 289
  • wijbisschop | 100
  • wijsbegeerte | 59, 297
  • wijsgeer | 20, 38, 59, 297
  • wijsgeeren | 301
  • wijsgeren | 141, 297
  • Wijsheid, boek | 52, 98, 99, 103, 108, 187, 204
  • Willem Claesz Heda | 27, 40, 51, 198, 199, 274
  • Willem II | 27, 198, 199
  • Willemsen, M. | 198
  • Willibald | 200
  • Willibrordus (heilige, buiten de veste (Amsterdam), et cetera) |4, 20, 25, 31, 35, 38, 66, 71, 72, 77, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 105, 146, 147, 149, 181, 187, 190, 199, 200, 201, 214, 276, 284, 296
  • Wilmer, Ger P., bisschop | 39, 77, 78
  • windstreken | 204, 206, 207, 212, 222
  • winkelhaak | 158
  • Wiro | 187, 187, 197, 197, 198, 198
  • wiskunde | 138
  • wiskundige | 52
  • Wisselingh & Co | 270
  • wit | 8, 131, 238, 242, 248, 254, 255, 258, 263, 271, 273, 278
  • witte | 8, 24, 79, 87, 109, 133, 146, 147, 232, 237, 243, 246, 273, 276, 291, 296
  • Wolfram | 200
  • Wolfrannus | 200
  • wonder | 52, 60, 169, 219
  • wonderlijk | 205
  • wonderlijke | 22, 57, 61, 68, 164, 182, 281, 300
  • wonderschone | 178
  • wonderschoone | 73
  • wording | 141, 149
  • wordingsfasen | 135
  • wordingsgeschiedenis | 33
  • wordingsproces | 4, 22, 131, 143, 156
  • wordingsstadium | 163
  • Worringer, Wilhelm | 299
  • Wubbe, J.D.G. | 91, 147
  • Wüger, Jakob (Gabriel) | 52
  • Wulfram | 199, 200

Terug naar boven.

Z

  • Zacharia | 159
  • Zachariàs | 204
  • Zanten, M.A. van | 33, 35, 66, 71, 94, 147, 296
  • Zarathustra | 79
  • zee | 178, 180, 181, 287
  • zeestervormige | 222
  • zegepralenden | 203
  • zelfbewust | 77
  • zelfbewuste | 177
  • zelfbewustzijn | 77
  • zelfopoffering | 214
  • Zenokapel | 126
  • zes | 64, 98, 108, 184, 185, 190
  • zeven (gaven van de heilige Geest, sacramenten, regels van het Onzevader, Makkabeese broeders of Makkabeeërs, magere jaren, hoofdzonden, smarten van Maria, waterstromen, vrije en mechanische kunsten, et cetera) |9, 50, 62, 63, 88, 92, 93, 94, 96, 97, 103, 104, 105, 169, 176, 182, 184, 185, 186, 187, 192, 204, 205, 214, 222, 226, 239, 262, 297
  • zilver | 68, 78, 81
  • zilveren | 62, 114, 181, 265, 276, 289
  • zondaars | 107, 108
  • zondag | 34
  • zonde | 187, 189, 190, 192, 193
  • zonden (tegen de heilige Geest, et cetera) | 45, 100, 190, 192
  • zondeval | 189, 222
  • zondig | 218
  • zondige | 23
  • zonnebloem | 30, 198, 300
  • zonnebloemen | 199
  • zuidelijke |74, 74, 135, 135, 169, 169, 172, 172, 183, 183, 186, 186, 190, 190, 198, 198, 199, 199, 205, 205, 212, 212, 217, 217, 222, 222, 228, 228, 271, 271, 278, 278
  • zuidertoren | 174, 211, 288, 289
  • zwanen | 222, 224
  • zwart | 219, 238, 241, 242, 248, 271, 281
  • zwarte | 60, 196, 237, 241, 243, 246, 253, 295, 296
  • Zwirner, Ernst Friedrich | 78

Terug naar boven.

Jan Dibbets straalt in de nieuwe Bavo, http://bit.ly/ITIN-Dibbets.

Fiat lux

Fiat lux, item nieuwe Bavo 100 kerkinterieurs Catharijneconvent

Ook de nieuwe Bavo komt voor in het nieuwe boek Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Deze publicatie bood een mooie gelegenheid om het licht van architect Joseph Cuypers onder de aandacht te brengen, dat ik nader heb geanalyseerd in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten. Als aanloop tot de Open Monumentendag zal deze monografie over de Haarlemse kathedraal 9 september a.s. verschijnen.

Voor de presentatie van Kerkinterieurs in Nederland, afgelopen maandag (20 juni) in de Thomaskerk te Amsterdam, verscheen de volgende tekst van het Catharijneconvent:

  • ‘Kerken zijn de landmarks van ons landschap. Al meer dan duizend jaar zijn zij onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse dorps- of stadsgezicht. De aandacht gaat vaak uit naar de buitenkant, terwijl er juist vanbinnen zoveel te genieten valt. Van de middeleeuwse parel in Groningen tot de katholieke kathedraal in het zuiden, van neogotische pracht en praal tot strakke, betonnen wederopbouw. De rijkdom en diversiteit die ons land kent is indrukwekkend. Museum Catharijneconvent, het nationaal kenniscentrum voor religieus erfgoed, geeft die binnenkant nu de aandacht die hij verdient, door maar liefst honderd beeldbepalende interieurs uitgebreid in het zonnetje te zetten. Kerkinterieurs in Nederland is een ontdekkingstocht langs katholieke en protestante kerken en joodse synagogen, waarin architecten en kunstenaars door de eeuwen heen hun ideeën op indrukwekkende en vaak verrassende wijze hebben vormgegeven. Alle 100 kerkinterieurs zijn op artistieke wijze in beeld gebracht door fotograaf Arjan Bronkhorst. Het boek wordt uitgegeven door WBOOKS’.

Zelf heb ik het boek, dat je rechtstreeks kunt bestellen bij WBOOKS, nog niet gezien; maar zodra dat het geval is, kom ik er op terug. Los van de andere bijdragen, ben ik vooral benieuwd naar de inleiding.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Verkorte link naar dit item: http://bit.ly/28SbZfg

Flora in steen | 21 april 2016 20.00 uur

De Royal FloraHolland concert/lezing in de nieuwe Bavo 21 april 2016 20.00 uur | De nieuwe Bavo bloeit

Deze diashow vereist JavaScript.


De nieuwe Bavo zit vol raadselachtige ornamenten en een groot deel daarvan bestaat uit bloemen, bladeren en ranken. Dat heeft de kathedraal gemeen met verreweg de meeste negentiende en vroeg twintigste-eeuwse kerken. Het vergt niet veel verbeelding om daarin de inspiratie van de middeleeuwen te herkennen. Met name in de gotische bouwkunst vind je weelderig uitgewerkte bloem- en bladornamenten op pijlers en in kapitelen. Waar komt dat toch vandaan?

In de loop van de tijd zijn daar heel wat verklaringen voor bedacht, de een nog romantischer dan de ander. Bij het openingsconcert van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ ga ik iets vertellen over een van de tradities die ten grondslag ligt aan de flora in steen. Ik zal niet te veel verklappen, maar hierna zul je met heel andere ogen naar de kathedraal kijken en nog meer genieten van alles wat in de nieuwe Bavo bloeit.

Bloeiende akkoorden

Bij het openingsconcert worden verschillende soorten muziek uitgevoerd, allemaal geïnspireerd door bloemen. Zo komt Flora met de mooiste exemplaren langs in een lied van John Wilbye, circa 1600. Maar ook de ode op de roos van de hedendaagse koorcomponist Eric Whitacre ontbreekt niet. En wat te denken van de ontroerende cyclus die Morton Lauridsen in 1993 schreef op Les Chansons des Roses van de dichter Rainer Maria Rilke. Aan het slot wordt de boel nog eens bij elkaar geveegd met Benjamin Brittens Green broom. Dit deel van het concert wordt uitgevoerd door Vocaza uit Amsterdam, het kamerkoor onder leiding van de magistra-cantus van de nieuwe Bavo, Sanne Nieuwenhuijsen.

Een heel ander, verrassend repertoire wordt neergezet door zangeres Bobbie Blommesteijn en titulair-organist van de nieuwe Bavo, Ton van Eck. Laat je verleiden door je nieuwsgierigheid en kom naar de nieuwe Bavo op donderdagavond 21 april 2016, 20.00 uur (entree € 10,00).

De opbrengst van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ komt ten goede aan de restauratie van de kathedraal.

B.1
Joseph Cuypers, Bloemmotieven in glas in lood in de lucida van de nieuwe Bavo (1897-1898). Foto BvHH 2014.


Informatie

‘De nieuwe Bavo bloeit’ wordt mogelijk gemaakt door sponsoring van Royal FloraHolland, een koepel van 5.000 Nederlandse bloementelers en vijf veilingen (onder meer Aalsmeer).

Foto’s in de kop

  • De nieuwe Bavo te Haarlem organiseert de tweede editie van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ in het kader van het Bloemencorso. Foto Stephan van Rijt, 2016.
  • Het bloemengewelf uit de eerste editie van 2015. Foto Hans Guldemond, 2015.
  • Een van de vele verglaasde terracotta sierranden met gestileerde bladeren en eikeltjes, ontworpen door Joseph Cuypers 1893-1898. Beeldbank Rijksdienst Cultureel erfgoed – Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2014.
  • Een weelde aan tulpen tijdens ‘De nieuwe Bavo bloeit’ verleden jaar. Foto Hans Guldemond, 2015.
  • Verguld en gepolychromeerd bladkapiteel in de apsisgalerij, ontworpen door Joseph Cuypers 1893-1898. Foto BvHH 2013.
  • Verguld en gepolychromeerd kapiteel met omringende bloemornamenten in de koepel, , ontworpen door Joseph Cuypers 1902-1906. Beeldbank Rijksdienst Cultureel erfgoed – Chris Booms, 1902.
  • Het hoogaltaar in de bloemen tijdens de eerste editie van 2015. Foto Hans Guldemond, 2015.

Op al het beeldmateriaal van Van Hoogevest Architecten & Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, en Hans Guldemond zijn alle rechten voorbehouden. De overige afbeeldingen zijn onder restricties vrij van reprorechten: http://bit.ly/Copyright-CC-BY-NC-SA.

Adres

Leidsevaart 146
2014 HE Haarlem
De entree is via de hoofdingang aan het Bisschop Bottemanneplein.

Programma van De nieuwe Bavo bloeit

Vrijdag & zaterdag 22 en 23 april: 10:00 – 23:00 uur
Extra lange avondopenstelling met sfeervolle verlichting
Live orgelmuziek met hobo, trompet en klarinet vanaf 10:00 uur
Koepeltochten 11:00 – 21:00 uur
Rondleidingen vanaf 11:00 uur
Kinderactiviteiten vanaf 10:00 uur
Muziek van Koorschool Haarlem 18:45 – 22:00 uur

Zondag 24 april: 11:30 – 17:00 uur
Koepeltochten 11:30 – 17:00 uur
Rondleidingen 11:30 – 17:00 uur
Kinderactiviteiten 11:30 – 17:00 uur
Live orgelmuziek met hobo, trompet en klarinet vanaf 11:30 uur

Entreeprijzen 22-24 april

Volwassenen: € 5,00
Kinderen > 10 jaar: € 2,50
Kinderen < 10 jaar: gratis
Koepeltochten: € 3,00 p.p.

Voor meer informatie ga naar www.denieuwebavobloeit.nl.

Restauratie

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

 


  1. Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is gepubliceerd op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo op 16 april 2016 en op ifthenisnow.nl op 17 april 2016. Verkorte link: http://bit.ly/1NvytNk. 

Sint Jozef op 19 maart

Dit verhaal draag ik op aan mijn vader Wolter Adriaan Joan Jozef van Hellenberg Hubar (1916-1996) die vandaag 100 jaar zou zijn geworden!


In de Jozefkapel van de nieuwe Bavo te Haarlem.
Het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2008.

Vandaag is het sint Jozef, of zoals we in het zuiden zeggen, sint Joep. Voor mij een heiligendag om nooit te vergeten, want het is de geboortedag van mijn vader. Stel dat we nu een eeuw terug zouden kunnen kijken, dan hadden we misschien niet alleen bij mijn grootouders de vlag uit zien hangen, maar hier in Haarlem horen vertellen dat de architect van de nieuwe Bavo zijn naamdag vierde. Wie weet was hij die dag toevallig in de kathedraal en heeft hij een kaarsje opgestoken bij het altaar in de Jozefkapel, dat hij zelf ontworpen had.

De historische Jozef — Wie was Jozef nu eigenlijk en wat weten we van hem. Als we afgaan op de bronnen valt dat behoorlijk tegen. Een boeiend verhaal kwam ik tegen op de site van J.P. van de Giessen – Aantekeningen bij de Bijbel – die zich afvroeg welk beroep Christus had:

  • ‘“Hij is toch die timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Joses en Judas en Simon? En wonen zijn zusters niet hier bij ons?” Markus 6:3 (NBV) In bovengenoemde tekst wordt gesteld dat Jezus timmerman is, in Mattheüs 13:55 wordt gesteld dat hij de zoon van de timmerman Jozef is. Gezien de leeftijd van Jezus toen Hij ging optreden, namelijk ~30 jaar, is het zeer goed mogelijk dat hij enkele jaren samen met Jozef heeft gewerkt als timmerman. De vraag die ik me stelde is wat betekent het Griekse woord tektōn wat in alle vertalingen met ‘timmerman’ wordt vertaald. Volgens de verschillende woordenboeken is het iemand die werkt met hout of steen, in tweede instantie wordt aangegeven een handwerker (als tegenpool van een metaalbewerker of smid). Het is iemand die huizen bouwt of construeert, waarbij wij in het laatste geval zouden zeggen een architect.’*

Timmerman of architect? Ambachtsman of denker? Het is interessant om te zien wat de geschiedenis ervan heeft gemaakt.


De bruiloft van Maria en Jozef op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2016.
De bruiloft van Maria en Jozef op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2015.

Legenda aurea — Vergeleken met andere heiligen, komt de verering van Jozef relatief laat op gang. Tot ver in de middeleeuwen verschijnt hij vaak als een wat anekdotische oude man bij kerstscènes. Maar dat is slechts één beeldtraditie, want vanaf het verschijnen van de Legenda aurea tegen het einde van de dertiende eeuw, komt de bruidegom van Maria meer in het licht te staan. Door toedoen van bisschop van Genua, Jacopo da Voragine, werden de tot dusver bekende heiligenlevens in deze Gouden legenden – al dan niet opgesierd – gebundeld. Het idee was om een naslagwerk te produceren met bruikbaar materiaal voor preken. Door het grote succes verschenen al snel over heel West-Europa vertalingen, ook in Nederland. Het geeft maar aan dat de markt behoefte had aan een meer gedetailleerd beeld van deze idolen van de katholieke kerk. Zo raakten scènes populair als de bruiloft van Jozef en Maria, die we ook in het Jozefaltaar van de nieuwe Bavo tegenkomen.*


Charles Vos, Theresa van Avila, pijlerbeeld bij de Barbarakapel aan de zuidelijke zijbeuk in de nieuwe Bavo. Foto RCE beeldbank/Margaretha Svensson 2013.

Charles Vos, Theresa van Àvila, pijlerbeeld bij de Barbarakapel aan de zuidelijke zijbeuk in de nieuwe Bavo. Foto RCE beeldbank/Margaretha Svensson 2013.

Theresa van Àvila — De verering van Jozef kreeg een krachtige impuls door de inzet van Theresa van Àvila (1515-1582), een van de stuwende krachten tijdens de contrareformatie. Dankzij Jozefs tussenkomst – zo vertelde ze later – ontwaakte ze uit een coma dat drie jaar had geduurd. Theresa was wat je noemt een vrouw met drive, en wat voor een drive. Tijdens haar leven reorganiseerde en stichtte zij verschillende kloosters, waarvan ze er een onder de bescherming van Jozef plaatste. Ze was niet alleen beroemd vanwege haar organisatievermogen, maar vooral om haar mystieke geschriften. Zo wordt ze in de nieuwe Bavo afgebeeld door Charles Vos (1952-1953). Net als bij Augustinus wordt haar hart doorboord met een pijl, hier als teken van de consumptie van het mystieke huwelijk met God als hemelse bruidegom. Bij haar oor bevindt zich de heilige Geest als duif die haar liefdesgezangen influisterde en haar zo inspireerde tot het schrijven van een eigen Hooglied, dat ze in haar hand houdt. Vergelijkbaar met het oudtestamentische bruidspaar in dit Canticum canticorum Salomonis (Lied der liederen van Salomon)*, viert zij haar extatische eenwording met haar goddelijke bruidegom. Dankzij deze mystica die aan de ene kant voor contemplatie en meditatie koos en aan de andere kant zeer krachtdadig was, promoveerde Jozef tijdens de contrareformatie tot een heilige met persoonlijkheid. Dat bleek de opmaat voor de negentiende eeuw, toen hij klaargestoomd werd voor het grote publiek.


Jozef als beschermvorst van de kerk, centraal op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.
Jozef als beschermvorst van de kerk, centraal op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.

Patroon van de kerk — De verering van Jozef was niet meer te stuiten, toen paus Pius IX hem in 1877 uitgeroepen had tot beschermer van de R.K. Kerk. Hoger kon je als heilige nauwelijks stijgen, want als patroon van de kerk stond Jozef zelfs boven Petrus, de eerste paus. Vandaar dat hij op het altaar in de nieuwe Bavo wordt weergegeven als een vorst met in de ene hand de bloeiende tak als symbool van de zuiverheid (ook uit de Legenda aurea) en in de andere hand een boek.*

De kerk had eeuwen ervaring in het promoten van heiligen en men deed dat op een manier waarop menige marketeer vandaag de dag jaloers zou zijn. Rome probeerde in te spelen op wat men meende dat de achterban nodig had. In de eeuw van het opkomende socialisme, de maatschappelijke onzekerheid als gevolg van de op scherp gezette gezagsverhoudingen en een groeiende verpaupering, waar de traditionele armenzorg geen antwoord meer op had, was dat Jozef: hij was de archetypische vaderfiguur die als summum van betrouwbaarheid gold omdat hij Jezus had opgevoed. Omdat hij ondanks deze vooraanstaande taak eenvoudig was gebleven, konden grote groepen gelovigen zich goed met hem identificeren. De boodschap was dat eenvoud, trouw en bescheidenheid niettemin tot een hoge positie konden leiden en dus het navolgen waard waren. De timmerman Jozef werd van meet af aan ingezet om de werkbijen onder het kerkvolk aan de kerk te binden en op die manier een tegenwicht te bieden aan moderne stromingen die het heil buiten de kerk zochten. Erger nog, die een paradijs op aarde verkondigden, zonder verlossing van de ziel of koppeling aan Gods rijk in het hiernamaals. In dit opzicht vond de kerk het liberalisme net zo bedreigend als het socialisme.

Tegenwicht in de sociale kwestie — Dit betekende niet dat de kerk, zoals wel wordt gesuggereerd, met de rug naar de maatschappelijke noden stond. Toen men zich eenmaal realiseerde dat de traditionele armenzorg niet langer voldeed, werd de ontwikkeling van een eigen sociaal beleid ter hand genomen. Een goed voorbeeld hiervan is de latere bisschop van Haarlem, J.D.J. Aengenent die zich hier vanaf 1898 mee bezighield en een belangrijke speler op nationaal niveau was.* De functie die Jozef als rolmodel toebedeeld had gekregen, bleek moeiteloos in deze transitie op te gaan. Hij bleef het tegenwicht tegen het niet-kerkelijke socialisme: hij getuigde hoe eenvoud en grootsheid samengingen door simpelweg zijn bijrol als voedstervader – degene die Christus opvoedde – te accepteren. Hij stelde een voorbeeld door de hem door God toegewezen taak eerlijk, maar zonder valse ambities of borstklopperij uit te voeren. In die eenvoud werd de brug naar het volk geslagen door hem als een nederige timmerman te profileren. Vader, werkman, echtgenoot, maar niettemin beschermvorst van de kerk. Hoe veel dichter bij huis kon je het hebben? Deze opgang benadrukte nog maar eens dat de eersten de laatsten zouden zijn, zoals Christus zijn leerlingen voorhield, en de laatsten de eersten.*


De heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven (1909)
De heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven (1909): vader, werkman, echtgenoot!

Icoon — Hoe pakte dat nu uit in de praktijk van de kunstproductie? Omdat, zoals gezegd, over het optreden van Jozef nauwelijks authentieke bronnen bekend waren, werd het plaatje geleidelijk aan zelf tot in detail ingevuld. Het doet denken aan de fanfictions vandaag de dag: hordes fans storten zich als ware scriptschrijvers op populaire series om daar extra episodes voor te bedenken. De voorstelling van de heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven is hier een goed voorbeeld van.* Op gezag van Rome werd een quasi-fictief plot uitgewerkt volgens de regels van de historieschilderkunst, waarin waarheid en verbeelding tot een verhaal werden gecombineerd: Jozef wàs een timmerman, althans ‘tektōn’ (bouwer, maker, schepper, et cetera), hij wàs met Maria getrouwd en wàs de pleeg- of voedstervader van Jezus, haar kind. Dit zijn de onomstotelijke historische ingrediënten die men combineerde in een imaginair tafereel, waarbij de geschiedkundige werkelijkheid verbeterd werd door het kind als helper van zijn vader voor te stellen en Maria met spinrokken in de hand af te beelden. Zoals de schildering van Gebhard Fugel in weekblad Sint Bavo van 1900 laat zien, werd dit thema in allerlei  variaties getoond.* De moraliserende boodschap is die van het gehoorzame, behulpzame kind en het eenvoudige, nijvere gezin dat de hoeksteen was van de katholieke samenleving.

Het geeft te denken. Je kunt er niet om heen om je af te vragen hoe het verhaal zou zijn afgelopen als tektōn als architect was vertaald. Dan had de bouwmeester van de nieuwe Bavo nog dichter bij zijn patroonheilige gestaan.

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Het ‘zalige’ sterfbed van Jozef te midden van zijn gezin. Rechterpaneel op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.
Het ‘zalige’ sterfbed van Jozef te midden van zijn gezin. Zoals weekblad ‘Sint Bavo’ uitlegt: ‘De H. Josef wordt vereerd als de Patroon der kerk, van het Vaderland, van het christelijk huisgezin en van een zaligen dood’.* Rechterpaneel op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.

Meer informatie & bestelgegevens van Ad orientem

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de bronnen die hieronder staan vermeld.

  • Giessen, P.J. van der, ‘Welk beroep had Jezus’, op: http://bit.ly/1ihkyyl, verwijst naar Mattheüs 13:55 en Markus 6:3.
  • Voor de Legenda aurea zie Wikipedia.
  • Voor Theresa van Àvila zie heiligen.net en Wikipedia.
  • Voor het Canticum canticorum Salomonis (Lied der liederen van Salomon), zie Hubar, De genade van de steiger, p. 414. → bibliografie. Ook te vinden op deze site: http://bit.ly/VHH-Jonas1.
  • Hubar, De genade van de steiger, pp. 197-198. → bibliografie.
  • Vergelijk de definitie van marketing op Wikipedia.
  • Voor de kerk en het anti-modernisme zie onder meer: http://nl.wikipedia.org/wiki/Paus_Pius_IX. Voorts het bijzondere artikel van Salemink, ‘Liberale waan’ (2002). Een beeld van de weerzin van de kerk tegen – een overdreven – individualisme, dat geassocieerd werd met romantiek en pantheïsme, is ook te vinden in: Hubar, ‘“Eerdienst en kunst op het naauwst vereenigd”’, pp. 151-176. → bibliografie
  • Voor de iconografische details van Jozef zie: Timmers,  Symboliek en iconographie, pp. 185-186; 501. Voorts: Nieuwbarn, Het Roomsche kerkgebouw, pp. 120-121. → bibliografie.
  • Voets, B., ‘Aengenent, Johannes Dominicus Josephus (1873-1935)’, in: Biografisch Woordenboek van Nederland, op: resources.huygens.knaw.nl, http://bit.ly/1RqGPgl (1985; 2013).
  • Zowel te vinden in Matteüs 19, 30; Marcus 10, 31 als Lucas 13, 30, op onder meer willibrordbijbel.nl.
  • Hubar, De mantel der liefde, De Paterskerk te Eindhoven, 17, 46, 50, 53, 58-59, 63. → bibliografie.
  • Voor spinrokken zie Wikipedia.
  • Sint Bavo, Godsdienstig weekblad van het bisdom Haarlem 3 (1898), p. 280. Voor dit werk van Gebhard Fugel zie: https://flic.kr/p/Fjud3c
  • Sint Bavo, Godsdienstig weekblad van het bisdom Haarlem 3 (1898), p. 168.
  • Meer weten over het beeldprogramma van de nieuwe Bavo? Bestel dan mijn boek: Bernadette van Hellenberg Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting surf naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

Om mijn boek over de kathedraal te bestellen, klik je op deze link: http://bit.ly/Bavo-Ao.

Specificaties:

  • Uitgever: WBooks in samenwerking met Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem
  • Aantal pagina’s: 400
  • Illustraties: circa 250 afbeeldingen in kleur en zwart-wit
  • Uitvoering: gebonden
  • ISBN 978 94 625 8119 7
  • Meer informatie: WBOOKS of http://bit.ly/Bavo-Ao.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is verkort gepubliceerd op de Facebookpagina van de kathedraal, 19 maart 2016. Verkorte link van deze blog: http://bit.ly/VHH-Jozef

De glazen van vader en zoon Cuypers in de lucida van de nieuwe Bavo

Het vijfde raam uit de lucida van de nieuwe Bavo (programma A.J. Callier, figuraties Pierre J.H. Cuypers, ornamenten Joseph Th.J. Cuypers) (foto BvHH 2014).
Het vijfde raam van de lucida in de nieuwe Bavo toont links Koning David die de aanval van zijn zoon ervaart als beproeving van God (Oude Testament) en Maria Magdalena die vergeven wordt door Christus (Nieuwe Testament).

De hier afgebeelde glazen zijn ontworpen door Pierre J.H. Cuypers, die de figuraties verzorgde, en zijn zoon Joseph Th.J. Cuypers, die de ornamenten voor zijn rekening nam (1896-1898). Ze bevinden zich in de lucida van de nieuwe Bavo te Haarlem – de lichtbeuk van de apsis – waar ik ze in de zomer van 2014 heb kunnen fotograferen vanaf de steiger. Dat alleen al was een ervaring om nooit te vergeten! En zonder weerga, want er zal heel wat water door de Leidsevaart zijn gestroomd, eer er op deze plek weer steigers staan! Afgezien van de prachtig kleuren, waarin blauw, groen en rood domineren, valt op hoe op een bescheiden manier lichte partijen hun entree maken in dit glas-in-lood. Juist daar zou Joseph Cuypers bij de verdere ontwikkeling van de kathedraal veel waarde aan hechten. Wat betreft de symboliek geeft de schrijver van het boekje over de Bavo uit 1898, de priester Marie A. Thompson, de nodige uitleg over het programma dat door de bouwheer, A.J. Callier ontworpen is.* Om te beginnen legt hij uit dat het de bedoeling is om de centrale positie van de heilige Geest uit te beelden. Deze voor ons wat ongrijpbare derde persoon van de Drie-eenheid staat voor de zeven gaven die het de mens mogelijk maken een godvruchtig en vervullend leven te leiden. Bij Thompson gaat deze passage gepaard met een soort liturgische numerologie, waarin driemaal zeven parallelle verhalen centraal staan:

‘zoo wordt ons nu een drievoudig tafereel voor oogen gesteld, een historisch beeld uit het Oud Testament, uit het Nieuw Testament en uit de Overlevering en wel deze laatste genomen uit de geschiedenis van ons eigen vaderland en uit de allereerste prediking of predikers van het Christendom in deze streken. Aldus zien wij een groot stuk der katholieke theologie over den H. Geest verzinnebeeld in den koormuur van dezen luistervollen tempel. De gaven en de vruchten des H. Geestes omhoog uitgebeeld; de deugd, als vrucht dier zevenvoudige gaven, opwaarts strevend en als triumfeerend in het aardsche licht, dat door de hoge lucida-vensters neerschiet in het heiligdom, symbool van het eeuwig, ondoofbaar licht, waarin die deugd eenmaal voor aller oog zal uitblinken’.*

Het bijzondere hiervan is dat Thompson zo voortborduurt op het systeem van de Concordia novi ac veteris testamenti die tot het vroege Christendom te herleiden is en teruggaat op de Joodse tradities. Deze harmonieën of parallellen tussen het Oude en het Nieuwe Testament bestaan uit een systeem van typen, prototypen en antitypen dat in de loop van de tijd steeds verder werd verfijnd en uitgewerkt: een bepaalde figuur of gebeurtenis uit het Oude Testament (prototype) werd met terugwerkende kracht gekoppeld aan een equivalent uit het Nieuwe Testament (antitype). Zo werd koning David opgevat als voorafbeelding van Christus. Een ander bekend voorbeeld vormt het Joodse Pascha of paasmaal dat het type was van de Eucharistie, ingesteld tijdens het Laatste Avondmaal. Wat vóór de geboorte van Christus had plaatsgevonden werd dus opgevat als een prefiguratie, voorafbeelding, voorafschaduwing of voorbeduiding van hetgeen de Verlosser tijdens zijn leven en door zijn dood vervulde.*

Twee glazen uit de lucida van de nieuwe Bavo (programma A.J. Callier, figuraties Pierre J.H. Cuypers, ornamenten Joseph Th.J. Cuypers) (foto BvHH 2014)

Dat geldt ook voor de twee ramen hierboven, waarin de hoofdrolspelers niet zonder oermenselijke angst en twijfel een verantwoordelijkheid op zich nemen, die de een met haar eer en de ander met zijn dood moet bekopen. Maar daarmee is wel de verlossing verzekerd:

  • Judith (links) tussen de priesters, terwijl zij op het punt staat om naar Holofernes te gaan (Oude Testament). Wie herken je trouwens als je op de foto inzoomt?
  • Zij vormt de prefiguratie van het tafereel rechts met Christus tussen de slapende apostelen in de hof van Olijven (Nieuwe Testament).*

In ‘Ad orientem’ heb ik de achtergrond van deze ‘Biblia pauperum’ van A.J. Callier diepgaand onderzocht. Er zit veel meer achter dan je zo op het eerste gezicht zou denken.
Meer weten? Bestel dan het nieuwe boek over de kathedraal!*

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Meer informatie & bestelgegevens

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar het volgende:

  • M.A. Thompson, ‘De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek’, Haarlem 1898, pp. 40, 49- 50, 47-48.
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem’, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016, paragraaf 3.2.2 en 5.3.

Bibliofiele uitgave — Er komt een uitgave van ‘Ad orientem’, waarvan de opbrengst ten goede komt aan de restauratie van de nieuwe Bavo. Dat is een aparte, genummerde en gesigneerde editie, waarin de naam van de begunstigers wordt vermeld. De ondergrens is € 100,00 per exemplaar, maar meer mag natuurlijk ook! Het boek is te bestellen via NieuweBavo@gmail.com (graag verzendadres vermelden).

Korting van € 10,00 — Op dit moment kan het boek ook besteld worden tegen een prijs van € 39,95 per exemplaar. Na het verschijnen, medio 2016, wordt dit € 49,95. Het boek is te bestellen via NieuweBavo@gmail.com (graag verzendadres vermelden).

Voor wie dit een sympathiek doel vindt, maar geen boek wil, is er ook de mogelijkheid om een lager bedrag naar vrije keuze te doneren. Wees zo goed om dit per mail door te geven aan NieuweBavo@gmail.com, onder vermelding van het te doneren bedrag.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Samenvatting ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’

De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten

Het boek dat tijdens de restauratie geschreven werd

Op 9 september 2016 wordt de jongste publicatie over de Haarlemse kathedraal om 16:00 uur feestelijk gepresenteerd in de nieuwe Bavo bij gelegenheid van de start van de Open Monumentendagen in Haarlem, na een korte inleiding van professor dr Paul van den Akker van de OU te Heerlen. Iedereen is welkom: http://bit.ly/9sep-Bavoboek.

Ad orientem | Gericht op het oosten onthult hét leidmotief van het nieuwe boek over de Haarlemse kathedraal, beter bekend als de nieuwe Bavo van architect Joseph Th.J. Cuypers (1861-1949). De subtitel slaat zowel op de oriëntatie van het gebouw – met de apsis gericht op het oosten – als de lichtsymboliek van de dageraad en de oriëntaalse invloeden in de vormgeving. Dat heeft Joseph Cuypers niet allemaal alleen bedacht. Geen bouwmeester zonder bouwheer, dus ook zijn opdrachtgever hoort hier genoemd te worden. Dat was de bisschop van Haarlem, die vertegenwoordigd werd door zijn vicaris-generaal A.J. Callier (uit te spreken als rijmend op lier). Callier die als de programmamaker van de kathedraal beschouwd kan worden, werd in 1903 tot bisschop benoemd, tijdens de tweede bouwfase. De nieuwe Bavo kwam namelijk in drie fasen tot stand:

  • De oostpartij tot en met een deel van de viering in 1893-1898.
  • Het schip, de onderbouw van de westtorens, de rest van de viering en de koepel in 1902-1906.
  • De twee westtorens in 1925-1930, door Josephs zoon, Pierre J.J.M. Cuypers.


Nieuwe Bavo actoren web
afb. 1 De bouwheren en bouwmeesters van de nieuwe Bavo: bisschop Caspar Bottemanne, zijn opvolger vicaris-generaal Augustinus Callier, Joseph Cuypers en Jan Stuyt.

De architect en zijn ploeg

Wie de naam Cuypers hoort, zal waarschijnlijk in eerste instantie denken aan de ontwerper van het Rijksmuseum en het Centraal Station te Amsterdam. Dat ook zijn zoon Joseph en kleinzoon Pierre junior actief waren in het bouwvak is minder bekend. Hoewel er inmiddels verschillende publicaties aan Joseph Cuypers zijn gewijd – waarvan de meest recente van pastoor Crutzen over de kerk van Klimmen – is er nog veel dat niet bekend is over zijn visie en zijn creativiteit. Wat dat betreft zal met dit boek de achterstand ingelopen worden; en dat is vooral mogelijk gebleken doordat het hier om het meesterwerk gaat van Joseph Cuypers als kerkenbouwer. Bij de totstandkoming van de kathedraal waren overigens meer mensen betrokken: zijn vader kon het niet laten om in het begin zelf wat schetsen op tafel te leggen; bijna dertig jaar daarvoor was hem immers deze opdracht in het vooruitzicht gesteld. Behalve als klankbord is zijn inbreng verder beperkt gebleven tot het glas-in-lood in de lucida (de ramen in de apsis). Verder had je daar Jan Stuyt die aanvankelijk als opzichter werkzaam was, maar vanaf 1899 als vennoot van Joseph Cuypers. Ook met hem zal de architect vaak gespiegeld hebben over zijn ontwerpen. En ten slotte was daar Pierre junior die onder de hoede van zijn vader tekende aan de westtorens en het noorderportaal.[1] Los van deze creatieve mensen had je in het bouwteam bazen en onderbazen waarvan de belangrijksten in de galerij van de apsis in symbolen en initialen vereeuwigd zijn.[2]

Waarom een nieuw boek?

Nu zijn er sinds de kerkwijding van 1898 al verschillende publicaties aan de nieuwe Bavo gewijd, waarvan de laatste uit 1997: in Getooid als een bruid is uitvoerig aandacht besteed aan de ontwikkeling van het bouwplan, de iconografie en de verschillende kunstenaars die aan de inrichting werkten. Wat maakt ‘mijn’ boek anders, en sterker nog, waarom is er nog een boek nodig? Heel eenvoudig: de nieuwe inzichten als gevolg van de restauratie.[3] Het anders en nodig heeft namelijk te maken met de ontdekkingen die vooral vanaf de steiger zijn gedaan. Als een van de betrokken onderzoekers stond ik daar oog in oog met de verschillende onderdelen die van de grond af niet waren te zien. Daar kreeg ik uitleg over de vondst van minieme kleursporen wat er toe heeft geleid dat de buitenpolychromie voor een groot deel is hersteld. Daar werd ik op een wel heel directe manier geconfronteerd met onvoltooide, brute halffabricaten en zelfs misbaksels die bij zo’n verheven bouwwerk als een kathedraal eigenlijk niet passen. Daar zag je ook het vakmanschap van de baksteenpolychromie en het spannende verschiet waarin verschillende elementen hand over hand in een klimmende beweging omhoog stuwen naar het meest majestueuze onderdeel: de groenkoperen koepel. Alleen al het complexe spel van architectonische hoofdlijnen en verfijnde detaillering is een studie waard.


Nieuwe Bavo steigers web
afb. 2 Op de steiger zie je de dingen in heel andere dimensies. Maar het is vooral de sfeer die je niet loslaat. Een bijzondere plek tussen hemel en aarde.

Wat kan ik zoal vinden in ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’?

Licht — Niet alleen de twee genoemde thema’s komen aan bod, want er speelt meer dan alleen de polychromie en de onvoltooide elementen. Ze gaven wel de richting aan van enkele andere bijzonderheden. Allereerst de opmerkelijke visie van Joseph Cuypers op licht in architectuur. Ik haal een klein stukje aan uit een van zijn belangrijkste artikelen over de nieuwe Bavo. Eerst vertelt hij over de sterke horizontale lijnen in de historische gebouwen van Nederland. Ons land is vlak en dat geldt ook voor de architectuur.

  • ‘Moet daarin niet worden erkend de weerspiegeling van wat het Hollandsche landschap dien ouden bouwmeesters te zien en te voelen gaf — eene groote ruimte, afgeteekend door fijne, teere profielen aan den horizon, zonder scherpe kleuren of harde contrasten: eene ruimte niet omschreven door krachtige bergruggen, maar voelbaar door de tinteling der atmosfeer en de afbleekende tonen van ’t geboomte onzer polders?’[4]

Pas toen ik dit las, realiseerde ik me dat Joseph geen Limburger is, maar een Hollandse jongen! Zijn vader, ja, dat was een echt ‘Remunsje jung’, maar Joseph had een Amsterdamse moeder, grootvader en overgrootvader en voelde zich dus ook Hollander. Zelf zou hij zeggen dat hij van zijn moeder een ‘Hollandsch gemoed’ erfde en van zijn Limburgse vader het ‘harmonisch kunst-inzicht’.[5] Het beste dus van twee werelden.

Wat betekende dit in de praktijk? Dat hij brak met het ideaal van de zwaar gekleurde, donkere Chartresachtige glazen omdat hij het licht van het Hollandse polderlandschap naar binnen wilde halen. Zo ontwikkelde hij een nieuw concept dat je als de architectonische variant van het impressionisme zou kunnen betitelen. Want lichtinval is iets dat elk moment verandert. En daardoor heb je eigenlijk niet met één gebouw te maken, maar met een hele serie gebouwen die ieder moment van aanzien veranderen. Een belangrijke inspiratiebron hiervoor was vrijwel zeker de beroemde reeks van Monet, van de kathedraal van Rouen. Die laat prachtig zien hoeveel verschillende gebouwen één kathedraal vormt op de verschillende momenten van de dag.[6]


Nieuwe Bavo collectie Monet web
afb. 3 Claude Monet, Cathédrale de Rouen (1892-1894)

De Unvollendete — De onvoltooide elementen, misbaksels en halffabricaten worden in het boek behandeld als onderdeel van de Unvollendete, onder verwijzing naar de beroemde symfonie van Schubert. Nu was Joseph Cuypers een beelddenker, geen filosoof. Ook al zou je het niet (of misschien juist wel) zeggen na het poëtische stukje dat ik net aanhaalde: hij dacht vooral in beelden en niet in woorden. En dat is wat al die onvoltooide stukken steen laten zien: hoe Joseph Cuypers als beelddenker een filosofisch concept wist te verwerken. In dit geval gaat het om een denkbeeld van Thomas van Aquino die hierbij weer steunde op Aristoteles. Kort door de bocht kun je stellen dat alles wat bestaat één grote bulk potentie is: alleen zo kun je verklaren hoe het mogelijk is dat iets is en op hetzelfde moment iets anders aan het worden is. Als we alleen al naar ons zelf kijken zijn we voortdurend in staat van verandering: we zijn niet helemaal meer wat we waren, maar ook nog niet helemaal wat we het aan het worden zijn. En het mooie hiervan is dat we ieder moment keuzes kunnen maken. Dat is precies wat uitgedrukt wordt door de Unvollendete: de potentie om na het wordingsproces tot een bepaald stadium doorlopen te hebben, iets anders te worden. En dat iets anders maakt deel uit van een eindeloos scala aan mogelijkheden. Al die mogelijkheden zitten in ons, net zoals in de steen direct uit de groeve een eindeloze hoeveelheid beelden zit besloten.[7]


Nieuwe Bavo Unvollendete web
afb. 4 De Unvollendete bestaat uit rudimentair beeldhouwwerk, halffabrikaten en misbaksels

Oriëntalisme — De kathedraal valt op door sterk oosters aandoende patronen en ornamenten, met de koepel als meest in het oog lopende uitdrukkingsvorm. Deze aandacht van Joseph Cuypers voor, zoals hij het zelf noemde, ‘Spaansch-Arabische motieven’ heeft niet alleen te maken met de erkenning van de inheemse architectuur van het heilige Land als inspiratiebron van christelijke cultuur, maar is opnieuw sterk beïnvloed door de figuur van Thomas van Aquino. Want zoals deze wijsgeer de geschriften van Aristoteles te danken had aan de islamitische denkers van Arabische signatuur, ontleende Joseph Cuypers daar een onderscheidend deel van zijn vormenschat aan.[8]

Polychromie — Er wordt wel gezegd dat dit oriëntalisme ook tot uitdrukking komt in de kleuren. En hoewel er zeker enige overeenkomsten zijn, steunt Joseph Cuypers hier toch vooral op de Farbenlehre van Goethe – de dichter, ja ! – en het onderzoek van Viollet-le-Duc; om de enorme ervaring van zijn vader op dit gebied niet te vergeten. Vooral de buitenpolychromie is heel bijzonder, omdat we van dit type geen enkel ander voorbeeld in Nederland (meer?) hebben. Voor de oorlog moet die voor een groot deel al zijn verweerd, want in het collectieve geheugen van Haarlem was geen enkele herinnering meer aan de eertijds rijke tooi van de torens, gevels en steunberen van de kathedraal. De polychromie werd ondersteund door verguldsel dat het licht en de kleuren reflecteerde, zoals ook aan de binnenkant gebeurde door middel van glanselementen als terracotta, edelsmeedwerk, mozaïeken en noem maar op.[9]


Nieuwe Bavo juwelen bruid web
afb. 5 Van de buitenpolychromie van de nieuwe Bavo was nauwelijks nog iets over.

Catechismus en Biblia pauperum — Ook de latere bisschop Callier was intensief bezig met het gedachtegoed van Thomas van Aquino. Hij liet zich zelfs vereeuwigen in het beeld van deze heilige bij het heilig Hartaltaar. Anders dan de architect was hij geen beelddenker, maar vooral een docent die elementaire geloofswaarheden, vervat in de catechismus, over het voetlicht wilde brengen. Daarvoor koos hij onder meer de systematiek van de middeleeuwse Biblia pauperum (armenbijbel), waarvan in het bisdom nog verschillende originele exemplaren bestonden, zoals in de Grote Kerk van Laren. Callier wist heel goed dat hij zijn ideeën niet kon realiseren zonder de tussenkomst van de uitvoerende kunstenaar, die hij dan ook een bijzondere status toekende. Zo werd zijn haast persoonlijke beeldhouwer, Johannes Maas, getypeerd als ‘priester van het Schoone’. Het geeft aan dat kunstenaars en geestelijken tijdens de bouw een bijna gelijkwaardige status hadden. Bijna, want uiteindelijk voelde de geestelijkheid zich toch ver verheven en bevoorrecht boven de leken. Wel kon de kunstenaar net als een geestelijke als een ingewijde worden beschouwd, iemand die door zijn scheppingsvermogen, kennis en inspiratie dieper doordrong tot de goddelijke geheimen dan de gewone gelovige.[10]

Netwerk en De Heilige Linie — Om het verhaal over de verschillende actoren in te kaderen, is zowel aandacht besteed aan het netwerk waarin zij verkeerden, als aan de gemene deler die onder het programma lag, het handboek over kerkbouwsymboliek van Josephs peetoom, J.A. Alberdingk Thijm, De Heilige Linie (1858).[11] Om te beginnen komt dit tot uitdrukking in de oriëntatie van de kerk, maar er spelen nog talloze andere thema’s mee die onder meer leidden tot de ontdekking van de bruid van het oosten en de bruid van het westen.[12]

Ervaring

Wat heeft het nu zo bijzonder gemaakt om dit boek te schrijven. Sowieso was het fantastisch om dit onderzoek te mogen doen, me te verdiepen in de verschillende persoonlijkheden die direct en zijdelings bij het project van 1895 tot 1930 waren betrokken – wat heb ik veel mensen leren kennen! – en bezig te kunnen zijn met alles wat zich op ons netvlies ontvouwt. Want daar gaat het per slot van rekening bij een kunsthistoricus om: om het visuele spel dat zich voor onze ogen afspeelt dankzij de kunst die door mensenhanden tot stand is gebracht. Maar wat dit boek toch wel extra bijzonder maakt, is dat ik het tijdens de restauratie heb mogen schrijven. En dat is behoorlijk apart in Nederland, want meestal gebeurt zoiets als het werk gedaan is. Dan kun je in principe al niet meer achter de schermen, of liever, vanaf de steigers kijken. Vooral dat laatste heeft dit me bij dit boek veel gebracht. Zo vond bij het herstel van de polychromie een directe wisselwerking plaats tussen onderzoek, schrijven en restaureren, waarbij over en weer een verdiepingsslag plaatsvond. Maar ook de gelukkige situatie dat het gebouw vanaf de steigers bestudeerd kon worden, leverde kennis en inzichten op die zonder dat onmogelijk zouden zijn geweest.


Nieuwe Bavo Dibbets web
afb. 6 Jan Dibbets (centraal met de stok) ontwierp eigentijdse glazen voor het schip van de nieuwe Bavo.

Lest best was het heel speciaal dat er een wisselwerking was met levende kunstenaars over hun recente bijdrage aan de kathedraal. Wat dacht je van de glazen van Jan Dibbets in het schip, de glasobjecten van Marc Mulders in de doopkapel of het mozaïek van Gijs Frieling bij de Sacramentskapel, allemaal na een proces van denken en overleggen tot stand gekomen in 2016. Hierbij speelde op de achtergrond de iconografische inbreng van de plebaan, met wie ik over actuele beeldprogramma’s kon praten: niet iets van gisteren, maar van vandaag, alhoewel uiteraard wel diep geworteld in de traditie. En zo vonden verschillende gesprekken plaats met de actoren van nu, variërend van de voorzitter van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo tot de koster en de conservator van het KathedraalMuseum; van de architect en de opzichter tot de metselaar; van de kleurhistoricus tot de meesterschilder. Deel uitmaken van een team, vergelijkbaar met dat wat de Bavo ooit tot stand bracht. Je kunt het slechter treffen als onderzoeker en schrijver.

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Noten en bestelinformatie

  • Verschijningsdatum — Het boek zal voorafgaand aan de Open Monumentendag verschijnen op 9 september 2016.
  • Korting van € 10,00 — Op dit moment kan het boek besteld worden tegen een prijs van € 39,95 per exemplaar. Na het verschijnen, media 2016, wordt dit € 49,95. Meld je aan via NieuweBavo@gmail.com (graag verzendadres en het woord korting vermelden) of via http://bit.ly/WBOOKS-nBavo (inclusief verzendkosten).
  • Bibliofiele uitgave — Er komt een bibliofiele uitgave van ‘Ad orientem’, waarvan de opbrengst ten goede komt aan de restauratie van de nieuwe Bavo. Dat is een aparte, genummerde en gesigneerde editie, waarin de naam van de begunstigers wordt vermeld. Hiervoor kan op dit moment (half juli 2016) niet meer ingetekend worden.
Specificaties
  • Uitgever: WBooks in samenwerking met Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem
  • Aantal pagina’s: 400
  • Illustraties: circa 250 afbeeldingen in kleur en zwart-wit
  • Uitvoering: gebonden
  • ISBN 978 94 625 8119 7
  • Meer informatie: vanhellenberghubar.org
Beeldmateriaal boven de tekst
  • Omslag van Ad orientem | Gericht op het oosten, ontworpen door Marjo Starink met een foto van Sjaan van der Jagt/Pixelpolder (2015).
  • Video met behulp van een drone door Teun Kelting.
Beeldmateriaal in de tekst
  • afb. 1 Deze collage is gemaakt aan de hand van reprovrij beeldmateriaal uit het eerste boek over de nieuwe Bavo: M.A. Thompson, De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek, Haarlem 1898. De portretten zijn van de hand van Theo Molkenboer.
  • afb. 2 Deze collage is gemaakt met foto’s van Bernadette van Hellenberg Hubar.
  • afb. 3 Deze collage is gemaakt aan de hand van reprovrij beeldmateriaal, afkomstig van Wikimedia Commons (zoektermen: Monet, Cathédral Rouen).
  • afb. 4 Deze collage is gemaakt met foto’s van Bernadette van Hellenberg Hubar.
  • afb. 5 Deze collage is gemaakt aan de hand van foto’s van Bernadette van Hellenberg Hubar en Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken.
  • afb. 6 Deze collega is gemaakt met foto’s van Judith Bohan en Bernadette van Hellenberg Hubar, en met een projectie van Van Hoogevest Architecten en een scan van Haarlems Dagblad.
Noten

[1]    Zie de uitleg van Arjen Looyenga in Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid, pp. 44-58. De vennootschap van Joseph Cuypers en Jan Stuyt duurde van 1898 tot 1909 en niet, zoals vaak wordt gedacht van 1900 tot 1908 (vriendelijke mededeling Agnes van der Linden, onder verwijzing naar haar boek: Vrienden van Jan Stuyt en Louise Barozzi: Bijdragen aan een album anno 1928, Nijmegen 2015, p.86).

[2]    Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Hommage aan het team’, op: vanhellenberghubar.org, http://wp.me/P4eh3s-7q (2013).

[3]    Eggenkamp, Wim, ‘Restauratie Kathedrale complex van Sint Bavo halverwege’, in: Haerlem Jaarboek 2014, Haarlem 2015, pp. 133-179.

[4]    Hubar, Ad orientem, paragraaf 6.2.5 ‘De invloed van Goethe’.

[5]    Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid, p. 214.

[6]    Hubar, Ad orientem, paragraaf 6.4 ‘Licht en atmosfeer’.

[7]    Hubar, Ad orientem, paragraaf 4.2 ‘De graden van volmaaktheid (Thomas van Aquino)’.

[8]    Hubar, Ad orientem, hoofdstuk 7 ‘De koepel als epiloog’.

[9]    Hubar, Ad orientem, paragraaf 6.1 ‘De juwelen van de bruid’.

[10]   Hubar, Ad orientem, hoofdstuk 5 ‘Te Deum laudamus’.

[11]   Hubar, Ad orientem, hoofdstuk 2 ‘Acte de présence’. Ibidem, hoofdstuk 3 ‘De Heilige Linie’.

[12]   Hubar, Ad orientem, paragraaf 3.4 ‘De onzichtbare patrones’.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is op 25 november 2015 gepubliceerd op de ifthenisnow.eu: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

Verkorte link: http://bit.ly/Bavo-samenvatting-vhhorg

Bestel het boek door te klikken op …

  • NieuweBavo@gmail.com, als je in of vlak bij Haarlem woont (vergeet niet je contactgegevens te vermelden). Na bevestiging van de betaling van € 39,95 (introductieprijs) kun je het boek bij de kathedraal ophalen. De opbrengst komt ten goede aan de restauratie van dit monument, waar op dit moment nog heel wat middelen voor nodig zijn.
  • http://bit.ly/WBOOKS-nBavo, als Haarlem buiten je horizon ligt. Zo kun je het boek voor dezelfde prijs rechtstreeks kopen bij de uitgever, inclusief verzendkosten.

De nieuwe Bavo te Haarlem, ad orientem | gericht op het oosten is 9 september jongstleden verschenen bij gelegenheid van de Open Monumentendagen in Haarlem, gewijd aan het thema ‘Iconen en symbolen’. Dit thema kun je iedere dag weer in de kathedraal beleven, waar het boek in de museumwinkel gekocht kan worden.1 De introductieprijs van € 39,95 is verlengd tot 9 december 2016! Daarna wordt het boek een tientje duurder.

De aanbieding van het boek was een bijzonder feest, zoals je kunt zien op de diapresentatie onder deze link, waar ook mijn speech is te vinden over hoe je dit boek het beste kunt lezen.


Omslag 'De nieuwe Bavo te Haarlem'
De omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’ van vormgever Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015. Het paars van de leien is gebruikt als uitgangspunt van het kleurengamma voor de vormgeving van het boek. Foto auteur door Marij Coenen 2016.

Ad orientem | Gericht op het oosten

Het rode ochtendlicht op de gevels van de nieuwe Bavo geeft al aan hoe de ondertitel van het nieuwe boek over de kathedraal luidt: Ad orientem | Gericht op het oosten.2 Het wordt uitgegeven door WBOOKS in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem en zal 9 september 2016 verschijnen. Het actuele beeldmateriaal voor dit boek wordt onder meer ter beschikking gesteld door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en het historisch beeldmateriaal door Noord-Hollands Archief.

Vond ik het vorige grote boek dat ik mocht schrijven al zo’n bijzonder project, de nieuwe Bavo weet dit te evenaren, zo niet te overtreffen.3 Zelden is over het programma van een kerk zo diepgaand nagedacht, in dit geval met name door Joseph Cuypers en de bouwheer, de latere bisschop A.J. Callier. Hoewel er vrijwel voortdurend geldgebrek was, slaagden zij er toch in hun kathedraal te realiseren zonder al te veel concessies aan de kwaliteit. Die wordt niet alleen door het artistieke niveau bepaald, maar ook door de hoge mate van ambachtelijkheid, waarmee het gebouw en zijn inrichting zijn uitgevoerd. De ideeën die vóór 1900 ontwikkeld werden over de boodschap die de nieuwe Bavo in architectuur en uitmonstering moest uitdragen, zijn tot na de jaren 1950 actueel gebleven. Ook de nieuwe tijdslagen die in het kader van de huidige restauratie aan de kathedraal worden toegevoegd zijn daar voor een belangrijk deel op geënt. Zo vormt de nieuwe Bavo het podium van ruim een eeuw artistieke uitdrukkingsvormen, waarin beeld, uitvoering en inhoud elkaar completeren.

Alvast benieuwd naar ’n voorproefje? Volg dan deze link naar de samenvatting op ‘If then is now’: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

Je kunt ook @nieuweBavo en @Bern4dette op Twitter volgen: daar komt een paar maal per week een interessant item over de nieuwe Bavo langs.

B.4

Iedereen denkt dat deze kathedraal van Pierre J.H. Cuypers (senior) is, maar hij heeft alleen de oostpartij getekend. De tweede fase kwam geheel voor rekening van Joseph Th.J. Cuypers, terwijl zijn zoon, Pierre J.J.M. (junior), ten slotte de vieringtoren zou ontwerpen Screenshot van de site van Ad Tiggeler.

In de apsis van de nieuwe Bavo zit een eigentijdse versie van de Biblia pauperum, bedacht door de latere bisschop van Haarlem, A.J. Callier. Hij was een geweldige programmamaker, zoals je in mijn boek ‘Ad orientem’ kunt lezen.Foto BvHH mei 2014.

Ook de beelden van Charles Vos in het schip vertellen een verhaal dat een halve eeuw eerder door Joseph Cuypers en monseigneur Callier was bedacht. Foto BvHH december 2014.


  1. Voor de openingstijden volg deze link: http://bit.ly/ITIN-KathedraalMuseum

  2. Omslagfoto Sjaan van der Jagt/Pixelpolder. Vormgeving: Marjo Starink. 

  3. Het vorige grote boek was De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum (2013). Vervolgens verscheen in 2014 Verhalen op de muur over de Clemenskerk te Merkelbeek. 

  4. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/Bavo-Ao Terug naar de hoofdpagina

Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, De lichtinval in het schip van de nieuwe Bavo gaat een sfeervolle interactie aan met de zachte, organische tinten van de baksteen en glanselementen als de glasharde terracotta’s, de terrazzo vloer en de houten banken (2014).

De atmosferische lichtval van Joseph Cuypers in de foto’s van Niels Polak

De nieuwe Bavo is een bron van artistieke inspiratie. Dat laat Jan Dibbets zien met zijn ontwerp voor de nieuwe beglazing van het schip en dat laat ook de jonge fotograaf Niels Polak zien met zijn werk in het kader van de Kunstlijn Haarlem (31 oktober – 2 november 2014 en daarna nog de hele maand november in Kunsthandel Courbois). Het opvallende is dat beide kunstenaars vanuit hun aanvliegroute de kathedraal haast intuïtief, in een oogwenk weten te vatten; een proces waarover kunsthistorici als ik soms jaren doen.

De fascinatie van Polak met de kathedraal levert boeiende foto’s in zwart-wit op die laten zien wat het licht doet als hij de ruimte op het juiste moment vanuit de juiste plek observeert. Dan slaat hij toe, precies zoals Henri Cartier-Bresson het formuleerde: want fotograferen is immers een spontane impuls die ontstaat door voortdurend kijken en die het moment in zijn eeuwigheid grijpt.[1] Dat bijzondere moment in zijn eeuwigheid is nu precies wat Niels Polak (1977) en Joseph Cuypers (1861-1949), de architect van de nieuwe Bavo, met elkaar gemeen hebben. Daarover wil ik het hier hebben en om dat uit te leggen gaan we terug in de tijd.[2] Die achterwaartse reis wordt telkens onderbroken met voorbeelden van hoe Polak het licht in de nieuwe Bavo interpreteert. Het gaat immers niet zomaar om een afstandelijke observatie van wat Cuypers bedoelde, maar om wat hij daar als kunstenaar mee doet.

Licht en ‘atmospheer’

Van de bergkam van Goethe naar de Hollandse polder — Architect Joseph Cuypers, zoon van de man die het Rijksmuseum ontwierp, heeft verschillende artikelen over de nieuwe Bavo geschreven die zijn visie op het gebouw etaleren. Het meest elementaire stuk is gepubliceerd in het tijdschrift Van onzen tijd in 1906-1907. Hierin introduceert hij onder meer het woord ‘atmospheer’ dat hij globaal in twee verschillende betekenissen gebruikt: hij bedoelt er aan de ene kant de tijdsgebonden invloed mee van het weer op het bouwmateriaal – letterlijk de verwering. Anderzijds gaat het om de waarneming van licht en kleur. Veelzeggend is de passage die volgt op de constatering dat de Nederlandse bouwkunst van het verleden veel meer horizontale lijnen toont dan elders in Europa rond dezelfde tijd:

‘Moet daarin niet worden erkend de weerspiegeling van wat het Hollandsche landschap dien ouden bouwmeesters te zien en te voelen gaf — eene groote ruimte, afgeteekend door fijne, teere profielen aan den horizon, zonder scherpe kleuren of harde contrasten: eene ruimte niet omschreven door krachtige bergruggen, maar voelbaar door de tinteling der atmosfeer en de afbleekende tonen van ’t geboomte onzer polders?’ [3]

Je zou bijna zeggen, een impressionistische beschrijving pur sang. Inmiddels weten we dat Joseph Cuypers in deze passage sterk beïnvloed was door de tekst der teksten over dit type observatie uit niet minder dan de Farbenlehre van Goethe. Dit werk dat door zijn vader al was omarmd bij de ontwikkeling van zijn polychromie, had in Nederland tot in de schoolboeken voor het schildersambacht zijn weg gevonden.[4] Ik kan het niet laten, dus ik neem je mee op een kleine omweg langs Goethe die een prachtige analyse van het blauw in de lucht noteert:

‘Wird die Finsternis des unendlichen Raums durch atmosphärische vom Tageslicht erleuchtete Dünste hindurch angesehen, so erscheint die blaue Farbe. Auf hohen Gebirgen sieht man am Tage den Himmel königsblau, weil nur wenig feine Dünste vor dem unendlichen finstern Raum schweben; sobald man in die Täler herabsteigt, wird das Blaue heller, bis es endlich, in gewissen Regionen und bei zunehmenden Dünsten, ganz in ein Weißblau [afblekend] übergeht’.[5]

‘Als de duisternis van de oneindige ruimte door atmosferische, door het daglicht verluchte nevels [van de dampkring] bekeken wordt, dan verschijnt de blauwe kleur. Op hoge bergen ziet men overdag de hemel koningsblauw, omdat daar maar weinig [wolken]sluiers voor de oneindige donkere ruimte zweven; zodra men naar het dal beneden gaat, wordt het blauw heller, totdat het uiteindelijk in bepaalde gebieden en bij een toenemende bewolking volledig in een witblauw overgaat [afbleekt]’.

Dat was de kern van de kleurenleer van Goethe, dat het niet alleen maar gaat om een natuurkundig fenomeen van frequenties en golven, maar om een atmosferische gewaarwording die we vandaag de dag vertalen in termen van sfeer en stemming. Daar pakt Joseph de draad van het verhaal op en legt hij uit hoe anders dit werkt in het Nederlandse landschap waar Goethes bergkammen ontbreken en de ruimte voelbaar wordt door het geboomte en ‘de tinteling der atmospheer’. Laat dit nu de sfeer zijn die Joseph Cuypers in de nieuwe Bavo naar binnen wilde halen. Dat benadrukt hij als hij het heeft over de kleur in de kathedraal, waarvan de zachte gele toonzetting door de toename van kleurige decoraties meer en meer naar de achtergrond zal wijken:

‘Toch is het aangewezen om hier in gevoelige schakeerin­gen te blijven, zooals de natuur van het licht in ons Vaderland dat naar mijn oordeel steeds eischt. Wat wij ook van de Italiaansche en andere in ’t Zuiden gestichte bouwwerken mogen leeren, de krasse verlichting die daar enkel door kleine bovenlichten eene groote betoovering aan de gebouwen geeft, zou in ons land gedurende meer dan de helft van ’t jaar een onvoldoende verlichting geven’.[6]

Vandaar dat hij telkens weer een pleidooi zal houden voor de toepassing van lichte, witte partijen in de glazen die in ‘onze lage en breede Kathedraal, en in ons klimaat hoog noodig’ zijn.[7] Alleen zo zal het licht de kans krijgen om zowel op heldere als bewolkte dagen de sfeer in de binnenruimte te bepalen.

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, Licht en schaduw in het schip van de nieuwe Bavo vanaf de galerij van het transept (2014). Het gaat hier niet om de zon in zijn volle kracht, maar om het wisselende licht dat tussen de wolken door schiet en gedempte tonen veroorzaakt die de fotograaf een extra accent geeft door geeft door middel van belichtingsinstellingen. De vele tinten schaduwgrijs illustreren de ‘gevoelige schakeeringen’ die Joseph Cuypers als een reflectie beschouwde van het Nederlandse klimaat. De meer donkere pijlers en bogen op de voorgrond omlijsten het lichtere tafereel in het schip en werken als een repoussoir waardoor het oog de diepte in wordt getrokken. Daar wordt het opgenomen in de wisselwerking tussen haaks op elkaar staande richtingen – hoogte, breedte, diepte – die via de ronding van de gewelven en bogen in balans worden gebracht. Zelfs in een statisch medium als een foto weet Polak de factor beweging van Joseph Cuypers tot uitdrukking te brengen.

Van het schilderachtige naar het impressionisme

De factor beweging — Was het nieuw wat Joseph Cuypers met licht deed? In dit stadium ben ik geneigd om te zeggen: ja, maar niet zonder kanttekeningen. In relatie tot atmosfeer als stemming waren zijn collega-architecten er, gelet op de vakliteratuur, nauwelijks mee bezig.[8] Maar los daarvan hebben we ook nog te maken met de schaduw of liever de lichtval van zijn vader. Om dit in perspectief te plaatsen, ga ik het eerst hebben over iets wat daar in hoge mate mee samenhangt, namelijk beweging, en wel de beweging van ons, mensen in en om een gebouw. Al vanaf de achttiende eeuw houden architectuurtheoretici zich bezig met de ‘schilderachtige’ belevingswaarde die ontstaat doordat men al wandelend verschillende indrukken ontvangt van een gebouw.[9] Dit werd niet langer opgevat als een statisch object, maar als een bron van aangename variatie, doordat het tijdens het bewegen als het ware voortdurend veranderde. De volgende stap in dit bewustwordingsproces was dat architecten hierop in gingen spelen. Beïnvloed door de romantische landschapstuin die al in de achttiende eeuw furore maakte, ging men er toe over om ‘momenten’ te ensceneren, waardoor het gebouw in zijn diverse vormen tot zijn recht kon komen. Er kwam een choreografie van routes en vues die de toeschouwer quasi-spontaan stuurde en zo een nieuwe dimensie gaf aan de beleving van architectuur. Voor deze kwaliteit introduceerde de architectuurhistoricus Manfred Bock de factor beweging. Hij licht dit toe aan de hand van het Rijksmuseum, dat hij als een ‘modern gebouw’ typeert onder meer vanwege:

‘het feit dat Cuypers de factor beweging bij het ontwerp incalculeert en er dus voor zorgt dat de ruimtelijke structuur niet zo maar vanuit één punt afleesbaar is, maar pas in de tijd ervaren kan worden’.[10]

Deze opmerking kan moeiteloos doorgetrokken worden naar de lichtwerking, waarvoor immers bij uitstek geldt dat die alleen in de tijd ervaren kan worden. Van dat laatste was Cuypers senior zich welbewust, zoals blijkt uit de manier waarop hij scènes in licht en kleur in zijn ruimten regisseerde. Deze aanpak maakte dat er eigenlijk nooit sprake was van één gebouw, maar een verzameling momentane gebouwen die zich naar gelang de lichtinval en de factor beweging, ingezet door de wandelende toeschouwer, manifesteerden.[11] Bij de nieuwe Bavo is het al niet anders. Zijn zoon nam hier letterlijk de ruimte om gebruik te maken van het parallaxeffect: een voortdurende verandering van de ruimte als je langs of tussen de ritmisch geordende, zware pijlers van het schip loopt of in de arcade van de kooromgang. Ook met de dubbelschalige opzet van de wanden met hun vele galerijen heeft Joseph Cuypers hierop ingezet: niet alleen geven de verticale kolommen een extra impuls aan de factor beweging, maar gaat de diepte van de galerijen gepaard met licht- en schaduweffecten die het plastische aanzien van de binnenruimte vergroten.[12] De kathedraal behelst een meesterlijk ontworpen choreografie die beleefbaar wordt als je in en met het gebouw meebeweegt.

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, Het licht gevangen in de neggen van de ramen in de noordertoren van de westbouw. De ritmische geleding, de diepte van de dagkanten en de balustrades in steen en hout geven het geheel een plastische effect. Door dit in combinatie met de lichtval uit te buiten speelt Polak in op een van vele ‘momenten’ die Joseph Cuypers in de kathedraal had ingepland (2014).

De schilderachtige visie van Cuypers senior — Dit talent hadden vader en zoon dus duidelijk gemeen, maar waar lag dan het verschil? Dat wordt duidelijk wanneer we nagaan hoe Pierre Cuypers met licht omging. Dat had in zijn geval alles te maken met de ontwikkeling van zijn visie op polychromie: veelkleurige uitmonsteringen, zoals die in het Rijksmuseum. In zijn werkwijze valt een overgang te bespeuren van relatief zachte, heldere tinten naar een zwaarder kleurengamma dat als middeleeuws geafficheerd werd. Hierover merkte ik in mijn studie ‘De muziek van het licht’ het volgende op:

‘Zeker was het een winstpunt dat het verzadigde ‘middeleeuwse’ palet meer rekening hield met de werking van glas-in-loodramen. Cuypers kon zo verbluffende clair-obscur momenten realiseren die de factor verandering en beweging in zijn interieurs optimaal uitbuitten.[13] Opnieuw zijn daarin Engelse invloeden te bespeuren en wel via het tijdschrift The Ecclesiologist, dat zowel door Thijm[14] als Cuypers geraadpleegd werd. Met de auteur van het artikel in kwestie, architect G.E. Street, had Cuypers als erelid van The Ecclesiological Society in 1862 in Londen kennis gemaakt. Street hield reeds in 1852 een pleidooi voor de integratie van ‘those lovely alterations of light and shade, when nature gives them to us in briljant sunshine.’[15] Dit doet sterk denken aan de rol die Brouwers[16] ‘het klaarder en meer donker licht’ toekent bij de afstemming van polychromie. Cuypers parafraseerde Street nog in 1891 met zijn beschrijving van de traceringen van de Utrechtse Dom, ‘die het schitterend licht met het geheimzinnige halfdonker in schilderachtige schakeering afwisselt.’ Om dit effect te bereiken adviseerde Street de architecten ‘to concentrate the admission of light on particular points.’[17] Een van de interieurs waar Cuypers dit het meest overtuigend bereikt had, betrof de verdwenen uitmonstering van de Sint Servaaskerk: de afwisselende lichtkwaliteit, variërend van gedempt tot volop stralend, genereerde hier even zovele momenten, waarin een compleet register aan clair-obscur en kleurharmonieën werd opengetrokken.[18] Door deze meerwaarde speelde de verzadigde polychromie nog beter in op de gevoelens van grootsheid, melancholie en ‘wellustige droefgeestigheid’ (‘pleasing gloom’), dat een schilderachtig beleven van architectuur vergde. Maar terwijl dit zintuiglijk deelhebben voor de één doel op zich was, moest het in de visie van de clerus leiden tot ‘huiver der heilige plaats’, tot vatbaarheid voor Gods boodschap en aldus tot het ‘Sursum Corda’, dat Brouwers met Pugin[19], Cuypers en Thijm het ultieme doel achtte van de kunst.’[20]

Naar een impressionistische visie — Waar Cuypers senior met name inspeelde op wat de heldere lichtinval via het zware glas-in-lood in zijn gebouwen deed, concentreerde Joseph zich op een veel breder gamma van het typisch Hollandse licht, dat hij ook op minder uitgesproken zonnige dagen in zijn kathedraal wilde binnenhalen. Vandaar ook dat hij afstand neemt van de verzadigde Chartres-achtige ramen en pleit voor lichte glazen. Vandaar ook dat hij heel bewust glanselementen in de nieuwe Bavo toepast, te beginnen met de glasharde gele terracottabanden die door hun spiegelende kracht bij uitstek als lichtverspreiders aan te merken zijn. Maar daar blijft het niet bij: alles doet in dit spel van reflectie mee: de luchters en het koorhek, de vergulde accenten op de sculptuur, de polychromie en het edelsmeedwerk, de fluorescerend brons geschilderde deuren en vooral niet te vergeten het glanzend opgewreven hout van de banken.[21] Het gaat niet langer om het creëren van dramatische scenes, maar om een subtiele opeenvolging van verstilde momenten, waarvoor Joseph Cuypers niet zomaar het Hollandse polderlandschap als referentie nam. Je zou kunnen zeggen dat hij de schilderachtige toonzetting van zijn vader actualiseert door een impressionistische visie te ontwikkelen. Dat hij daarmee een antwoord bood op wat men in die tijd meer en meer in architectuur waardeerde, wordt bevestigd door de kunstcriticus Jan Kalf: in een artikel over Joseph Cuypers uit 1908 liet hij zich ontvallen dat hij afziet van ‘eene architectonische of impressionistische beschrijving’ van de nieuwe Bavo, omdat er daar al zoveel van waren.[22]

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, De Mariakapel pal in het oosten van de nieuwe Bavo (2014). Het felle licht corrigeert via de camera de donkergekleurde glazen van dom Jacques van der Meij. Door met een lange sluitertijd te werken en vaak in te flitsen is de sculptuur van het altaar in zijn detaillering zichtbaar gebleven ondanks de sterke lichtval. In werkelijkheid is de kapel op dit moment zo niet waar te nemen. Met deze opname benadert Polak het beeld dat Joseph Cuypers voor ogen stond, vooral omdat het altaar van Joseph Cuypers en Johannes Maas oorspronkelijk ook nog indirect licht vanuit het priesterkoor ving.

Tussen Monet en Schubert — Het idee van de beleving van een gebouw als een verzameling momenten wordt door de meeste mensen niet geassocieerd met architectuur en waarschijnlijk al helemaal niet met het oeuvre van vader en zoon Cuypers. Voor het gros is dit concept vrijwel exclusief verbonden met de beroemde momentopnamen van één en hetzelfde object van de impressionistische schilder Claude Monet. Een wel heel toepasselijk voorbeeld vormt de serie van de kathedraal van Rouen die hij door de dag heen in een steeds ander licht geschilderd heeft (1890-1894): de fameuze ‘instantanéité’, of zoals Cartier-Bresson zou zeggen, momenten in hun eeuwigheid.[23] Nauwelijks veel later lijkt Joseph Cuypers deze nieuwe versie van een schilderachtige visie op architectuur op te pakken om een architectonische variant van de ‘instantanéité’ ontwikkelen. Wat Monet op het doek registreerde bouwde hij in in zijn concept van de kathedraal: een verzameling momenten die onder bepaalde omstandigheden onder invloed van licht en beweging realiteit kunnen worden. Dit rijmt wonderwel met dat andere concept dat aan de kathedraal ten grondslag ligt: het gebouw als Unvollendete, als een onvoltooide symfonie à la Schubert, voltooid in zijn onvoltooidheid. Er waren heel wat overwegingen die aan dat concept ten grondslag lagen, maar als we het op de meest pragmatische houden dan is het geld. Joseph Cuypers wist dat hij de nieuwe Bavo nooit in eenmaal zou kunnen realiseren, hetgeen alleen al blijkt uit de drie bouwfasen: 1895-1898, 1902-1906 en 1927-1930. Maar dit gold ook voor het interieur met zijn noodbeglazing, dito polychromie, hoogst noodzakelijke meubilair et cetera. Dit incomplete krijgt doelbewust een plaats in het concept, zoals onder meer afgelezen kan worden aan de ruwe blokken steen die her en der de buitenkant sieren en de vele onvoltooide kapitelen, basementen en zelfs misbaksels van terracotta aan de binnenkant. De kathedraal was niet zomaar een gebouw: ze was opgetuigd met kwantumachtige potenties die in de toekomst al dan niet realiteit konden worden, zoals de glazen van Jan Dibbets laten zien.[24] En dat brengt ons weer terug bij de vraag hoe vernieuwend Joseph bezig was.

Innovatie of articulatie

Van ingrediënten naar receptuur — We zagen het al met de factor beweging: de meeste ideeën komen niet zomaar uit de lucht vallen en hebben een lange incubatietijd nodig om het niveau van een levensvatbaar artistiek concept te bereiken. Dat geldt ook voor de atmosferische lichtwerking, de architectonische instantanéité en de Unvollendete. De ingrediënten waren zonder meer aanwezig: de schilderachtige effecten waar Cuypers senior op inzette, het onvoltooide karakter van kunst waarover zijn zwager J.A. Alberdingk Thijm (de peetvader van Joseph) al had geschreven, de sfeervolle Hollandse landschappen die op schilderijen waren vereeuwigd en in de Voorhal van het Rijksmuseum zaten de eerste glazen met redelijk veel wit … het lag allemaal klaar als rijp fruit. Waarom juist bij Joseph Cuypers de vonk oversprong had te maken met zijn bijzondere, zo niet unieke positie als zoon van zijn vader. Toen hij na zijn studie in Delft in 1883 toetrad tot het productieve architectenbureau Cuypers heeft hij als weinig anderen van zijn tijdgenoten het bouwproces in een veelheid van facetten in de praktijk mee kunnen maken. Wat daarbij zeker beslissend is geweest voor de ontwikkeling van zijn visie is dat hij heel wat kerken heeft gezien in de eerste fase van de afronding: klaar om in gebruik te worden genomen, maar grotendeels oningericht. Hoe vaak zal hij niet rondgelopen hebben in zo’n gebouw met een rijk palet aan geologisch bepaalde kleuren dankzij de materiaalpolychromie, met lege afgepleisterde muurvelden, waar zich nog geen schilderingen op bevonden, en een atmosferische lichtinval als gevolg van de heldere noodbeglazing. Hoe je die laatste kwaliteit kunt behouden bij de overstap naar definitief glas-in-lood liet hij zien in zijn eerste echte eigen kerk, de Urbanus in Nes aan de Amstel (1889-1891). Daar hield hij zelfs rekening met de wisselende lichtintensiteit aan de noord- en zuidzijde van het schip.[25]

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, De patroonheilige van de nieuwe Bavo in de lichtval vanuit de koortravee (2014). In het voetspoor van zijn vader schiep Joseph Cuypers in zijn kathedraal ook ruimte voor een type instantanéité met sterke clair-obscurpotenties. Het bronsachtig glanzende houten beeld is van de hand van Albert Termote (1958).

Die atmosferische beleving was echter niet het enige dat tot de vernieuwende impuls leidde: Joseph Cuypers wist uit ruime ervaring dat veel kerken de eerste tijd door geldgebrek een pas op de plaats moesten maken. Op het meest noodzakelijke meubilair na zouden sommige gebouwen pas decennia later ingericht worden. En het kon nóg erger: het meest dramatische voorbeeld op dit gebied had Joseph van nabij meegemaakt met de kathedraal van Amsterdam, de Willibrordus buiten de veste die na de eerste fase van priesterkoor en pastorie (1873) maar niet voltooid leek te kunnen raken. Joseph zou deze kerk in plaats van zijn vader afbouwen. En hij doet dat analoog aan de nieuwe Bavo op een manier die ruimte laat voor verdere afwerking. Dat was in 1897 toen de eerste fase van de Haarlemse kathedraal bijna klaar was.

Van de nood een deugd — Vanuit deze ervaring zet Joseph Cuypers bij de nieuwe Bavo een beslissende stap: hij maakt van de nood een deugd door de nog niet voltooide kerk tot de inzet van zijn ontwerp te maken: een voldragen Unvollendete met de potentie om ooit of misschien wel nooit afgebouwd en ingericht te worden. Een gebouw dat in zijn onaffe toestand zoveel kwaliteit heeft dat het als af kan gelden, maar ruimte houdt voor toevoegingen. Dat betekende echter niet dat er grenzeloos toegevoegd mocht worden, dat er geen kaders waren waar de toekomstige sierkunstenaars zich aan te houden hadden. Een van de voorwaarden waar Joseph Cuypers streng aan vasthield was nu juist die atmosferische lichtval. Dat liet hijzelf zien met het wit dooraderde glas-in-lood van zijn vader in de apsis en zijn engelenglazen in het hoogkoor. En daar zit ook het grote verdriet van deze man: dat zijn opdrachtgever, de bisschop, in een vrij vroeg stadium hier vanaf is gestapt. Zo kwamen er hoge koorbanken die de lichtwerking in de koorgang en de kapellen sterk verhinderen. Zo kwamen er conflicten met Han Bijvoet en dom Jacques van der Meij die met hun glazen terugkeerden naar het Chartres-achtige palet, waarin voor wit of zachte partijen geen ruimte was.[26] Hierdoor kon het ook gebeuren dat de toepassing van licht glas welbeschouwd opnieuw uitgevonden zou worden. Dat gebeurde in 1925 met de glazen van Derkinderen in het gebouw van de Algemene Handelmaatschappij te Amsterdam van K.P.C. de Bazel. Doordat deze door het onverwachte overlijden van Derkinderen voltooid werden door Joep Nicolas, kreeg het witte glas een plek in het idioom van de volgende generatie glazeniers.[27]

Innovatie of articulatie — Dat brengt ons terug bij de vraag of Joseph Cuypers innovatief bezig was of de erfenis van zijn vader articuleerde. Het antwoord kan zijn: beide. De vondst ligt in de ontdekking van de impressionistische schoonheid van de maar net afgebouwde kerk die volgens de rationele uitgangspunten van zijn vader was ontworpen. Door dit stadium als esthetisch doel te articuleren zet Joseph zijn ontdekking op het artistieke plan en zet hij de toon voor een volledig nieuwe benadering van de kerkbouw. De manier waarop hij dit concept in de nieuwe Bavo en de Willibrordus heeft uitgevoerd, is naar het zich laat aanzien eenmalig geweest: tot dusver is geen andere Unvollendete tevoorschijn gekomen. Wel is zijn impressionistische visie op atmosfeer en licht in de kerk, waarmee hij een hele verzameling instantanéitées regisseerde, een stabiele factor in zijn werk en dat van anderen gebleken.[28] Het zijn deze instantanéitées die als momenten in hun eeuwigheid zijn geïnterpreteerd en vastgelegd in de monochrome foto’s van Niels Polak.

Bernadette van Hellenberg Hubar

____________

Nota bene — De voorgaande analyse maakt deel uit van het voorbereidende onderzoek van de auteur ten behoeve van een publicatie over de nieuwe Bavo naar aanleiding van de huidige restauratie. Dit project vindt plaats in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem.

De verkort aangegeven literatuur in de noten verwijst naar titels die volledig zijn geciteerd in de bibliografie op de site van Vanhellenberghubar.org.[29]

Op de foto’s van Niels Polak berust auteursrecht en zijn alle rechten voorbehouden! Toestemming voor gebruik kan geregeld worden via: niels@silicium.nl.

Niels Polak, Licht en atmosfeer in de nieuwe Bavo te Haarlem (2014)
Niels Polak, Vue op het schip en koor van de nieuwe Bavo vanaf de orgeltribune (2014). De rustige ritmiek van de nieuwe Bavo met de schaduwslag van banken en kolommen nodigt uit tot een processie door het middenschip die alles in beweging zet.

Noten

[1]    Voor Henri Cartier-Bresson zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Henri_Cartier-Bresson. Voor de nieuwe Bavo volg http://bit.ly/VHH2nB-Haarlem.

[2]    Deze tekst is voor een deel ontleend aan de waardenstelling die ik in 2013 over de nieuwe Bavo schreef: Hubar, Auto intextum, paragraaf 4.3.

[3]    Joseph Cuypers, Sint-Bavo, Van Onzen Tijd (1906-1907), pp. 102-103.

[4]    Hubar, Auro intextum, paragraaf 4.3. Polman, De kleuren van het Nieuwe Bouwen, pp. 39-41, 55; 56-58.

[5]    Goethe, Farbenlehre, p. 110, stelling 155.

[6]    Joseph Cuypers, Sint-Bavo, Van Onzen Tijd (1906-1907), pp. 111-112.

[7]    Brief van Joseph Cuypers aan bisschop Aengenent, 13 januari 1930, geciteerd naar Erftemijer e.a., Getooid als een bruid, p. 214.

[8]    Een kleine steekproef via het zoekprogramma van de KB, Delpher – www.delpher.nl – met de termen architectuur en atmospheer brengt als vroegste voorbeeld het artikel geciteerd in noot 6 naar voren!

[9]    Hubar, De gepatineerde droom, p. 40. Hubar, Arbeid en Bezieling, p. 114. De factor beweging valt te herleiden tot de tweede helft van de achttiende eeuw.

[10]  Bock, Cuypers-Berlage-De Stijl, Forum (1986), pp. 102-103.

[11]  Hubar, De gepatineerde droom, p. 40. Hubar, Arbeid en Bezieling, p. 114.

[12]  Voor de dubbelschalige opzet zie de analyse van Arjen Looyenga in Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid, pp. 76-83. De vraag van Looyenga waarom Joseph Cuypers hiervan zo’n overvloedig gebruik maakte is hiermee wel beantwoord.

[13]  Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 23, 114.

[14]  J.A. Alberdingk Thijm, kunstcriticus, -theoreticus, zwager van Cuypers en schrijver van de toonaangevende publicatie over kerkbouwsymboliek, De Heilige Linie (1858). Voor de nieuwe Bavo is dit handboek van grote invloed geweest.

[15]  Muthesius, High Victorian movement, 39-58; m.n. 41: citeert G.E. Street, ‘The true principles of architecture and the possibilities of development’, The Ecclesiologist 13 (1852), 247-262; m.n. 257-259.

[16]  J.W. Brouwers was priester, publicist en een huisvriend van Thijm en Cuypers. Hij schreef onder meer over Cuypers’ schilderingen in de Servaaskerk en op de piano van diens vrouw, Antoinette Alberdingk Thijm (zie Brouwers, Muurschilderingen). Brouwers vormde samen met zijn vrienden het ‘Roomsche ABC’: Alberdingk Thijm, Brouwers en Cuypers. Zie: http://bit.ly/Brouwers-dbnl.

[17]  Zie de vorige noot en Cuypers, Voordracht 1892, pp. 5-6.

[18]  Hubar en Van Leeuwen, De beginselloosheid tot adagium verheven, pp. 83-85.

[19]  Brouwers, Muurschilderingen, pp. 13. King, Pugin, pp. 135-141 (De Engelse architect A.W.N. Pugin was met name aan het begin van de carrière van Cuypers een belangrijk rolmodel voor zowel hem als Thijm). Stoks, Cuypers Gedenkboek, pp. 19-25; m.n. 25. Het begrip ‘wellustige droefgeestigheid’ is afkomstig van de romanschrijver Rheinvis Feith: voor deze en aanverwante termen en hun herkomst zie Hubar, Arbeid en Bezieling, 429-432.

[20]  Deze passage is in haar geheel overgenomen uit Hubar, De muziek van het licht, p. 65.

[21]  Door de chemische inwerking van de onderlaag van de bronzen beschildering van de deuren is het glanseffect hiervan versterkt (onderzocht door Judith Bohan, kleuronderzoeker en restaurator, en Luc Megens van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed).

[22]  Kalf, Joseph Cuypers, Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift 1908, p. 372.

[23]  Zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Kathedraal_van_Rouen_%28Monet%29. Voor een goede uitleg zie: http://bit.ly/NGA-Monet, ontleend aan: Michael Lloyd & Michael Desmond, European and American Paintings and Sculptures 1870-1970 in the Australian National Gallery, 1992 p.72.

[24]  Zie Hubar, Dibbet’s ramen, http://wp.me/p4eh3s-Uo.

[25]  Zie Hubar, Urbanuskerk, http://wp.me/P4eh3s-bK en Hubar, Dibbet’s ramen, http://wp.me/p4eh3s-Uo.

[26]  Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid, pp. 214-215.

[27]  Hubar, Genade van de steiger, pp. 404-407.

[28]  Een mooi voorbeeld is de Paterskerk te Eindhoven (1896-1898) van twee Cuypersleerlingen, P. Bekkers en J. Hegener, generatiegenoten van Joseph Cuypers. De atmosferische lichtinval en polychromie zijn in 2014 geanalyseerd door middel van een waardenstelling: Hubar, Paterskerk, http://wp.me/p4eh3s-pI.

[29]  Zie http://bit.ly/VHH2bibliografie.

Titel, verkorte link, tentoonstellingsadres et cetera

Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘De atmosferische lichtval van Joseph Cuypers in de foto’s van Niels Polak’, op: ifthenisnow.nl, http://bit.ly/ITIN-nBavo-Polak (2014) / op: vanhellenberghubar.org, http://bit.ly/VHH-Cuypers-Polak (2014).

Meer foto’s van Niels Polak zijn te zien op: http://bit.ly/Niels-Polak-500px en www.nielspolak.nl.

Tentoonstellingsadres:
Kunsthandel Courbois
Schaghelstraat 14
2011 HX Haarlem
www.kunsthandelcourbois.nl

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-Cuypers-Polak