Palet van het interbellum laatste dag

Morgen, 29 juni, eindigt de tentoonstelling Palet van het interbellum in Museum De Wieger te Deurne. Een kans die je niet ongebruikt moet laten liggen, want je ziet hier echt een keur aan meesters bij elkaar. De meesten ervan heb ik ontmoet tijdens mijn onderzoek naar de monumentale schilderkunst in het interbellum, want behalve op vrij werk concentreerden deze schilders zich een enkele keer op de muur. De resultaten waren verbluffend, zoals je in het boek De genade van de steiger kunt lezen.

De kunstenaar van de bovenstaande ‘collage’, Hugo Landheer (1896-1995), ben ik eerder niet tegen gekomen.1 Hoewel hij – voor zover bekend – nooit een monumentaal werk heeft gemaakt, komen deze twee stukken wel zeer monumentaal over: het ene, Droomstad aan het water dateert van 1929 en het andere, Kerkinterieur met beelden uit 1926. Hieraan zijn ook de details (midden en rechts) ontleend. We zien een mengeling van kubisme en symbolisme dat helemaal past bij de nieuwe kerkelijke kunst uit de jaren twintig, zoals deze met name door de Roomse Haagse school beoefend werd.2 Héél apart.

De schilderijen behoren tot de collectie van het museum, dus het zou interessant te achterhalen of Wiegersma ze zelf aangeschaft heeft. Dat is vooral zo spannend, omdat de kunstenaars uit deze richting door de critici van De Gemeenschap, de katholieke angry young men waar Wiegersma deel van uitmaakte, regelmatig neergesabeld werden. Jan Engelman, aan wiens relatie met Wiegersma de volgende tentoonstelling in het museum is gewijd (vanaf 6 juli), stond daarbij voorop.

Op naar Deurne zou ik zeggen!

B.3
_________________________________

Voetnoten


  1. Foto’s Marij Coenen, 2014 

  2. Hubar, De genade van de steiger, pp. 311-338 

  3. Verkorte link van bovenstaand item: http://wp.me/p4eh3s-xg 

De Urbanuskerk in Nes aan de Amstel

Urbanuskerk Nes aan de Amstel

De Urbanus van Nes aan de Amstel (1889-1891) geldt als het eerste kerkgebouw dat Joseph Cuypers zelfstandig als architect heeft ontworpen. Foto auteur 2014

Al eens de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel bezocht? Dat zou ik zeker een keer doen, want het is echt een juweeltje. Ze oogt wat somber van de buitenkant, maar dat heeft vooral met vervuiling te maken. Aan de binnenkant is het één feest van kleur, licht en glans, ook al lijden verschillende muren aan vochtproblemen en zoutuitbloei. Alles bij elkaar een verbazingwekkende primeur van Joseph Cuypers, die zoals zijn tijdgenoten zeiden, niet alleen een droit de naissance kende, maar ook een droit de conquête (oftewel, je hebt weliswaar een streep voor als zoon van een beroemde architect, maar o, wat is het zwaar om tegen zo’n grootheid op te moeten boksen).

Wat die wisselwerking bij de Urbanuskerk heeft gebracht, kun je vinden onder deze knop.

De naakte waarheid van Hendrik Wiegersma

Naakte waarheid | Hendrik Wiegersma, glas in lood in zijn woonhuis, 1939 (foto Marij Coenen, 2014).
De naakte waarheid in het bovenlicht van een van de deuren van Museum De Wieger te Deurne. Het ontwerp is van Hendrik Wiegersma, de uitvoering vrijwel zeker van zijn zoon, glazenier Pieter Wiegersma (1939). Foto Marij Coenen 2014.

Wiegersma was niet alleen een gevierd schilder in het interbellum, maar ontwierp ook glas-in-lood, zoals dit exemplaar in zijn woonhuis, thans museum De Wieger in Deurne.1 Zeer waarschijnlijk werd het geproduceerd door zijn zoon Pieter, van wie ook verschillende glazen in de vaste opstelling zijn te zien.

Associërend met behulp van de kunsthistorische bagage waarover ik beschik, kun je de voorstelling op verschillende manieren ‘zin’ geven. De naakte vrouw zou kunnen staan voor de naakte waarheid, een oud iconografisch motief dat hier ‘geheiligd’ wordt door het karakteristieke kenmerk van heiligen: het aureool. Ze ligt half op een weegschaal en heeft het zwaard amper in haar hand. Dit suggereert dat ze tevens voor de rechtsprekende en de uitvoerende macht staat. De duif die op haar schoot landt kan staan voor de heilige geest: zonder de bevruchting van de geest Gods staat de menselijke macht machteloos, zou je kunnen zeggen. En dat geldt al helemaal voor het derde element van de Trias politica, de wetgevende macht die vertegenwoordigd wordt door het parlement.2 Die blijft in dit raam onbesproken. Denk je echter een stap verder, dan kan die verbeeld worden de toeschouwer, de burger die elementair is voor de parlementaire democratie. Er zijn verschillende voorbeelden waarin de toeschouwer bewust geadresseerd wordt door de kunstenaar; een van de vormen waar Wiegersma mee vertrouwd was, was de manier waarop dat gebeurde in de katholieke liturgie. Het niet is ondenkbaar dat dat hier ook het geval was, maar dit vraagt om meer onderzoek. Intussen roept de waarheid ook associaties op met Christus’ uitspraak: ‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven’. Maar het leven lijkt uit de waarheid weggevloeid te zijn en de weg is zij allang kwijt.

Een beetje speculeren prikkelt ‘the little grey cells’, dus ik heb geprobeerd de letters rond de figuur te ontraadselen: tara? sir es vci. Als we ze opvatten als een anagram valt het woord veritas er in terug te vinden. Het resterende woord is dan crisi, een verbuiging van het woord crisis. Een mogelijke vertaling zou dan kunnen zijn: de waarheid in crisis, hetgeen anno 1939 bepaald niet vergezocht zou zijn.

Navraag bij het museum leerde me dat de allegorie – inderdaad – als verwijzing naar de opmaat tot de Tweede Wereldoorlog wordt opgevat. Maar er staat iets heel anders dan ik dacht. Eenvoudigweg van links naar rechts gelezen, laten de letters zich groeperen tot de zin Si resucitará?, hetgeen uit het Spaans vertaald betekent: Wanneer zal zij herrijzen? Deze titel verwijst naar een van de beroemde prenten van Goya, waarin hij kritiek levert op de regering van Ferdinand VII na de Spaanse onafhankelijkheidsoorlog.3

Naakte waarheid | Francisco Goya Si resucitará? (Zal zij herrijzen?) Boymans van Beuningen. Screenshot bvhh.nu 2018.
Francisco Goya, Si resucitará? (Zal zij herrijzen?) circa 1814 – 1820, museum Boymans van Beuningen. Screenshot website museum bvhh.nu 2018.

Zowel de overeenkomsten als de verschillen zijn frappant, waarbij het meest elementaire onderscheid toch wel bestaat uit het aureool en de heilige Geest of de vredesduif. Dat Wiegersma zijn inspiratie aan Goya ontleende, heeft niet alleen met de faam van deze Spaanse kunstenaar te maken, maar vrijwel zeker ook met de Spaanse Burgeroorlog die op 1 april 1939 eindigde met een overwinning van de fascisten.4 Wiegersma behoorde tot de groep van katholieke intellectuelen rond het tijdschrift De Gemeenschap met voortrekkers als Anton van Duinkerken en Jan Engelman die zich strijdbaar tegenover het fascisme opstelden en zich scherp hadden uitgelaten over wat er in Spanje gebeurde.5 In die zin is het waarschijnlijker dat dit raam een retrospectieve reflectie vormt op wat zich daar had afgespeeld, dan wat er in het verschiet lag; alhoewel men zeker niet blind was voor de dreiging in Europa.

Op dit moment loopt een tentoonstelling over Jozef Cantré in De Wieger, waar ik zeker nog op terug kom.

B.6

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Naschrift

Deze blog werd geschreven na bezoek aan de tentoonstelling Palet van het interbellum, waarin een groot aantal kunstenaars figureerden die tot het netwerk Engelman en Wiegersma behoorden.7 Ook de daarop volgende tentoonstelling over de relatie tussen Hendrik Wiegersma en Jan Engelman was zeer de moeite waard.

Met Hendrik Wiegersma ben ik vrij intensief bezig geweest tijdens mijn onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst tijdens het interbellum. Hij heeft dan ook een welverdiende plaats gekregen in De genade van de steiger, welk boek inmiddels uitverkocht is.


  1. Nota bene — Titels waar een * achter staat, zijn integraal te vinden op internet.

    Zie de site van Museum de Wieger 

  2. Zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Trias_politica 

  3. Francisco Goya Si resucitará? (Zal zij herrijzen?) circa 1814 – 1820, museum Boymans van Beuningen, aan de site waarvan het bovenstaande screenshot is ontleend. Met dank aan Ineke Wouters van Museum De Wieger. 

  4. Zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Spaanse_Burgeroorlog 

  5. Haterd, L.A.G.J. (Lex) van de, De waarheid hooger dan de leus. Over de beeldvorming rondom tijdschrift en uitgeverij De Gemeenschap 1925-1941 (proefschrift UvA), Amsterdam 2008, pp. 131-132 * 

  6. Verkorte link van bovenstaand item: http://wp.me/p4eh3s-y6 | bit.ly/2JbKH3F-Wieger 

  7. Zie ‘Palet van het interbellum’ op de site van Museum de Wieger

Toegang

Place Djemaa el Fna in Marraksh

Place Djemaa el Fna in Marraksh, waar met name ‘s avonds de verhalenvertellers bij elkaar komen en een eeuwenoude traditie voortzetten. Maar ook acrobaten, slangenbezweerders, hennaververs en kooplui horen tot het beeld. Foto auteur 2014.

Eigenlijk hoor ik thuis op het Djemaa el Fnaplein in Marrakesh, want ik ben een rasechte verhalenverteller. En zoals dat gaat met verhalen, het worden er niet minder, maar altijd meer. Hoe houd je dan het overzicht? Dat was de reden om te experimenteren met nieuwe toegangen op deze website.

Verder lezen? Volg dan de pijl

KRO studio te Hilversum

De K.R.O.-studio van Willem Maas met werk van Charles Eyck en Joep Nicolas.

De K.R.O.-studio van Willem Maas met onder andere schilderingen van Charles Eyck en glazen van Joep Nicolas dreigt gesloopt te worden. Dit ondanks het herbestemmingsplan dat Van Hoogevest Architecten ontwikkeld heeft. Herkomst foto: site Van Hoogevest Architecten.*

Er is heel wat te doen over het voortbestaan van de K.R.O.-studio in Hilversum van architect Willem Maas. Van Hoogevest Architecten spant zich in om het gebouw te behouden en heeft op eigen initiatief een herbestemmingsplan ontwikkeld. Dat initiatief wil ik graag ondersteunen, al was het maar omdat ik de schilderingen van Charles Eyck in dit gebouw behandeld heb in De genade van de steiger. Maar ook de glazen van Joep Nicolas zijn van belang, en vooral niet te vergeten, de plastieken van zijn vrouw, Suzanne Nys, op de voorgevel en in de grote concertzaal. Mijn belangrijkste bron was het artikel van D.P.R.A. Bouvy in het Gildenboek van 1938, dat je onder aan deze pagina kunt downloaden.

Tot 28 augustus 2014 kon je de petitie ondersteunen om sloop van dit bijzondere gebouw te voorkomen.

Medio september volgde goed nieuws voor het voortbestaan van het complex:

In 2017 waren het echter niet de plannen van Van Hoogevest Architecten, maar die van projectontwikkelaar Stebru die door de gemeente werden goedgekeurd: ‘Het project omvat het restaureren, gedeeltelijk slopen en herbouwen van de KRO-studio inclusief nieuwbouw van in totaal 85 levensloopbestendige appartementen‘.* De monumentale onderdelen blijven behouden. Of dat ook voor de hoogwaardige onderdelen van het interieur geldt, is de vraag.

Wordt vervolgd!

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en andere verwijzingen

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen:

  • Bouvy, D.P.R.A., ‘De kunstwerken in de K.R.O. studio te Hilversum’, in: Gildeboek 21 (1938), pp. 181-185. | http://bit.ly/2HYyzSb-Bouvy
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, Amersfoort-Zutphen 2013, pp. 159-161.
    Het boek is inmiddels uitverkocht!
  • Voor meer informatie over De genade van de steiger volg http://wp.me/P4eh3s-iw.
  • Voor een verwante kunstenaar als Harrie Schoonbrood zie http://wp.me/p4eh3s-fU.
  • Over het werk van Nicolas zijn tot en met 12 oktober 2014 en tot begin januari 2015 twee tentoonstellingen te zien in Roermond. Zie de items op deze site: http://wp.me/p4eh3s-10n en http://bit.ly/GvdS-Nicolas-glazen.
  • Over het werk van een van de andere betrokken kunstenaars, Charles Vos, is tot en met 16 november 2014 in Museum aan het Vrijthof te Maastricht een tentoonstelling te zien. Voor het beeld van Vos zie Delpher (De Gooi- en Eemlander, 28-01-1938).
  • “KRO-studio Hilversum”. Van Hoogevest Architecten, 2014. http://bit.ly/2G0oe6a | http://bit.ly/2ruDTq8-Evernote.
  • “Stebru | Projecten | KRO gebouw”. Stebru.nl, 2017. http://bit.ly/2jL0rib | http://bit.ly/2IrneNC-Evernote.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1NHZijB.

Glans in de nieuwe Bavo

Bericht op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo over het atelierbezoek bij Vera Bakker in het kader van de restauratie van de edelsmeedkunst. Screenshot bvhh.nu 2015.

Het mooie van deze ontdekking is dat ze opnieuw bevestigt hoe belangrijk glans in het concept van Joseph Cuypers voor de kathedraal was. De architect paste voor dit gebouw een type polychromie toe dat sterk bepaald werd door de lichtinval. Het gaat om de ‘atmosfeer’ die ontstaat als het licht in wisselende intensiteit binnenvalt en zich verspreid dankzij de reflectie op de glanzende terracotta’s, de geboende banken en andere ‘glansbronnen’, zoals deze kronen. In het kielzog van het licht volgen de kleuren die door de weerkaatsing op allerlei plaatsen geprojecteerd worden.

Joseph Cuypers werkte op deze manier een aantal observaties uit van E.E. Viollet-le-Duc: deze Franse oudheidkundige en architect was niet alleen voor de generatie van Cuypers senior, maar ook voor die van Joseph een vraagbaak van belang. Ondertussen speelde ook de Farbenlehre van Goethe bij het scheppen van ‘atmosfeer’ een spannende rol.

Deze atmosferische polychromie heeft een heel bijzonder karakter in het schip, waar aardse tinten overheersen. Dat past ook bij deze plek die symbool staat voor de wereld. Als je met dit verhaal in je achterhoofd door de kerk loopt, zul je merken dat de nieuwe Bavo zich op een heel andere manier laat zien.

B. *

Hoe licht en glans de hemelse stad in tweevoud accentueren.
Licht en glans en kleur in de nieuwe Bavo worden ingezet om tweemaal de volmaakt ronding van de hemelse stad te accentueren: in de kroonluchter van Jan Brom en in de koepel van Joseph Cuypers. Formeel was de kroonluchter gewijd aan het licht van het Oude Testament, te weten de tien geboden.* In die zin functioneert ze als voorafbeelding ten opzichte van de koepel, die als metafoor van het hemels Jeruzalem het koninkrijk Gods verbeeldt, waar Christus als koning en rechter zetelt.

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie

Nota bene — Deze blog schreef ik in 2014, toen ik net was gestart met het vervolg van mijn schrijfopdracht van de waardestelling, namelijk de kopij voor de monografie over de nieuwe Bavo. Over dit boek dat op 9 september 2016 verscheen, vind je meer op de bestelpagina.

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar bronnen die hierna vermeld worden. De volledige beschrijving van de verkorte titels is te vinden in de bibliografie van deze site.

  • De visie op licht, kleur en glans heb ik geanalyseerd in:
  • Zie voorts de blogs:
  • Verder onderzoek:
    • Het kleurhistorisch onderzoek van Judith Bohan Interieur Restauratie te Haarlem (meerdere rapporten en presentaties 2011-2014).
    • Erftemeijer, Looyenga en Van Roon, Getooid als een bruid, p. 167 (afb. 212): de luchter van Brom.
  • Metaalrestauratie Atelier Vera Bakker is gevestigd te Schoonhoven.

Het aspect van licht en glans in de nieuwe Bavo heb ik ook aan de orde gesteld in mijn bijdrage aan de tophit ‘Kerkinterieurs in Nederland‘ van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (2016).

Verkorte snelkoppeling van dit item: http://wp.me/p4eh3s-sd | http://bit.ly/1klL3Gm

Door naar de hoofdpagina van de nieuwe Bavo