Verhalen en herbestemming

Verhalen en herbestemming van historische gebouwen, wat heeft dat nu met elkaar te maken? Dat vertel ik je in dit artikel voor MMNieuws.

Wil je het on line lezen met actieve links en er met de zoektoets doorheen gaan? Volg dan deze snelkoppeling.

Schrijf verhalen | De vergeten kant van herbestemming - MMNieuws

Hoe belangrijk verhalen zijn voor het duurzaam functioneren van een kerkgebouw – al dan niet in combinatie met een liturgische functie – kun je op deze site bij de volgende projecten vinden:

  • De nieuwe Bavo te Haarlem: medegebruik door de benadrukking van de museale kwaliteit van de inrichting, de orgelconcerten en het KathedraalMuseum.
  • De Clemenskerk te Merkelbeek: herbestemming voor kleinschalige publieke bijeenkomsten en optredens.
  • De Paterskerk: herbestemming als ceremoniehuis voor DELA en evenementen voor en door derden. Dit project dreigt een karakteristiek voorbeeld te worden van hoe verhalen in de marge worden gedrongen.

B.

Verhalen en herbestemming | Heb je vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie

MMNieuws is een (deels gesloten) platform voor de creatieve en culturele industrie. Met ontwikkelingen, trends, cases, interviews, blogs, vacatures, recensies, whitepapers etc etc. Doe mee en registreer of abbonneer je via deze link.

In Nederland zijn verschillende partijen en specialisten bezig met het behoud van kerken en kerkelijk erfgoed. Enkele ervan – onder wie ikzelf – vind je hieronder met hun twitteraccount:

  • @AJCvanleeuwen | Wies van Leeuwen
  • @Bern4dette | Bernadette van Hellenberg Hubar
  • @Catharijne | Catharijneconvent
  • @Cuypersgenoten | Cuypersgenootschap
  • @EMFVerheggen | Evelyne Verheggen
  • @Heemschut | Heemschut
  • @Ifthenisnow | If then is now
  • @JvanHest1 | Joost van Hest
  • @Kerkverhalen | platform van ifthenisnow.eu en VanHH.org
  • @RCE_erfgoed | De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed:
  • @Reli_erfgoed | Platform RCE Religieus Erfgoed
  • @Reliwikicontrol | Reliwiki
  • @Sander_van_Daal ‏| Sander van Daal
  • @TaskForceKerken | Taske Force kerken

Een tweede Salomon in vakblad Vitruvius

Een tweede Salomon — Voor het nieuwe nummer van Vitruvius heb ik een artikel geschreven met de hoofdlijnen van mijn E-boek dat in februari 2018 is verschenen. Het heeft me altijd gefascineerd, die toe-eigening of misschien beter nog, transpositie van grote mannen uit het verleden door de typering van ‘tweede’ of ‘andere’. Natuurlijk is dit een juweel van een retorische figuur die ongetwijfeld nog op de klassieken teruggaat en in de middeleeuwen leidde tot de eervolle benaming van de architect van Karel de Grote, Einhard, als een ‘Beseleel secundus’, een tweede Beseleel of Bezaleël. Dat was niemand minder dan de oudtestamentische bouwmeester van het mobiele heiligdom van de ark van het verbond, waarmee Gods volk door de woestijn trok. Vele eeuwen later zou Pierre J.H. Cuypers eveneens als een tweede Bezaleël betiteld worden, en wel door zijn zwager, de literator en kunsttheoreticus, J.A. Alberdingk Thijm. Werd de architect vernoemd naar zijn voorganger uit Exodus, de bouwheer werd vergeleken met de koning die opdracht gaf tot de bouw van de tempel in Jeruzalem, Salomon. En wat dat betekende voor het Rotterdam in het eerste decennium van de twintigste eeuw, daarover gaat dit artikel.

VIT_Apr.2018_Bernadette_v3

Je kunt dit artikel over de ‘tweede Salomon’ in het bovenstaande scherm downloaden via de knop rechts van ‘zoom’.*

Ook het E-boek kan gratis gedownload worden!

Er zijn nog altijd mensen die het niet zien, maar zoals ook bleek tijdens de excursie van het Cuypersgenootschap, oktober 2017, Rotterdam is machtig interessant!

;-) B.

Een tweede Salomon | Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen (opgemaakt met Zotero):

  • Bernadette van Hellenberg Hubar, met medewerking van Jojanneke Post (Davique Sierschilderwerken) en Marij Coenen. Tussen Gabriel en Michael. De schilderingen naar Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam. Rotterdam: HH. Laurentius & Elisabethparochie, 2018. ISBN 978-90-820976-2-7.
  • Voor de ‘tweede Bezaleël’ (‘Beseleel secundus’) zie Hubar, van Hellenberg, Bernadette C.M. van. De nieuwe Bavo te Haarlem: ad orientem – gericht op het oosten. Zwolle; Haarlem: Wbooks ; Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, 2016 (zoektermen register: Beseleel, Bezaleël).
  • Titelbeschrijving van het artikel in Vitruvius: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Een tweede Salomon in Rotterdam. De context van de schilderingen van Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam”. Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 11 (2018): 19–25.

Ben je in Rotterdam, ga de kathedraal dan eens bezoeken:

  • Het parochiecentrum is vrijwel iedere dag geopend tot 13:00 uur: op werkdagen vanaf 10:00 uur en zondags na de mis.
  • Bezoekadres: Robert Fruinstraat 36 (achterzijde kathedraal)
  • Voor verdere contactgegevens en bereikbaarheid met openbaar vervoer surf naar de site van de kathedraal.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2IJISdn-VanHH2org

Parkeren, wegzetten of klaarzetten

Parkeren — Het is net als met koken. Af en toe met je even iets wegzetten of al anticiperend klaarzetten. En ook een alternatief receptenboek hoort erbij. Heb je met name html-tips nodig? Maak dan vrijblijvend (en op eigen risico) gebruik van de ervaringen die ik op dit document heb opgeslagen: http://bit.ly/1tma1L8-Html-weetjes

;-) B.

Monitoren en naar bevind van zaken aanpassen

De volgende pagina’s toetsen op de actualiteit:

  • Werk in uitvoering in verband met de lopende projecten.
  • Joseph Cuypers in De Limburger: af en toe het aantal download aanpassen.
  • Gratis download E-boek schildering kathedraal Rotterdam: af en toe het aantal download aanpassen.

Algemeen eens in de zoveel tijd de site op tijdelijke aanduidingen doorzoeken als binnenkort, onlangs, de afgelopen of komende (tijd, dagen, week, maand, jaar) et cetera.

Documenten van PDF-embedder

Deze PDF moet binnenkort vervangen worden door een actuele versie! Zie if then is now onder deze link.

Vanwege de Mac de nieuwe PDF maken vanuit Safari!

De Cuypersgenootschap Collectie | if then is now

Facebook embedding

Tweet

Architectuur en geluksgevoel

 

Jos ten Horn Goirkese kerk

Issuu

Jammer genoeg is deze optie uit het gratis account gehaald.

Oude verkorte links

Enkele standaardformuleringen

Nota bene — Altijd in html kopiëren!

PDF Embedder

Standaardtekst-1:

Wil je met de zoektoets door dit artikel kunnen gaan, surf dan naar xxx.

Wil je het verhaal lezen met actieve snelkoppelingen en er met de zoektoets doorheen gaan, surf dan naar de pagina op de site van het bisdom Rotterdam.

———–

Bij deze zin noem ik de site van het bisdom Rotterdam, omdat die van een type is dat via Safari niet in PDF omgezet kan worden zonder de afbeeldingen te verliezen. In Chrome kan dat wel, maar dan werken de hyperlinks niet meer.

Slot van een item

Standaardtekst (met logo, horizontale lijn en bronnen)-1:

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie (kopnummer toevoegen)

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen (opgemaakt met Zotero):

 

Auteursrecht | Creative Commons (CC) en Fair Use

Standaardtekst-1:

Voor de verwijzingen naar Creative Commons (CC) en Fair Use zie:

http://bit.ly/2F5Yje8-CC-BY-NC-SA-4-0

http://bit.ly/Copyright-FairUse

Standaardtekst-2:

Op alle foto’s berust auteursrecht, met uitzondering van de nummers XX en XX. Nummer X hoort tot het ‘Public domain’; nummers X en X vallen onder de ‘Creative Commons’ licentie: http://bit.ly/Copyright-CC-BY-NC-SA-4-0 ; nummer 7 is als screenshot rechtenvrij.

Gebruik

Alles op deze site valt onder de Creative Commons licentie, dus overnemen mag onder voorbehoud van naamsvermelding (wel) en commercieel gebruik (niet). Zie daarvoor ook http://bit.ly/Auteursrecht-VanHH2org.

Meer tips nodig? Maak dan, zoals hiervoor gezegd, vrijblijvend (en op eigen risico) gebruik van de ervaringen die ik op dit document heb opgeslagen: http://bit.ly/1tma1L8-Html-weetjes

;-) B.

Parkeren bij de nieuwe Bavo als metafoor voor het tijdelijk wegzetten van informatie op deze site. Foto bvhh.nu 2013.

 

Vakblad Vitruvius over het expressionistisch wegkruis van Leen Douwes te Breda →

Dit is een doorverwijspagina naar de PDF van het artikel in Vakblad Vitruvius over het expressionistisch wegkruis van Leen Douwes te Breda.

Doorverwjjspagina naar 'Vitruvius over het expressionistisch wegkruis van Leen Douwes te Breda'.

De nieuwe Vitruvius met het expressionistische wegkruis van Leen Douwes

De nieuwe Vitruvius is uit! Ditmaal heb ik een artikel gemaakt over het expressionistische wegkruis van Leen Douwes (1930). Dit stuk is een bewerking van een van de webartikelen op deze site en ifthenisnow.eu, waarin met name de terugkoppeling vanuit de sociale media is geïntegreerd. Bij het project #KunstinBreda – in welk verband dit wegkruis gewaardeerd werd – heb ik voor het eerst gebruik gemaakt van de sociale media om kennis aan te boren. Dat heeft veel gebracht!

Overigens had ik nooit kunnen vermoeden dat ik iets zou schrijven over een wegkruis! Dan moet het wel heel bijzonder zijn, zul je denken, en dat is het ook. Zonder meer is dit een van de grote ontdekkingen tijdens het project #KunstinBreda! Het wegkruis van Leen Douwes (1879-1965) is een verhaal van passie! Passie voor het vak en passie om de passie overtuigend weer te geven. Opnieuw komt daarbij de invloed van de verboden kruisweg van Albert Servaes naar voren. Maar wat zeker zo bijzonder is, is dat je Douwes kunt opvatten als de Bredase Barlach. Dat zou nog eens een waargemaakte droom zijn! Een tentoonstelling, waarin het werk van die grote expressionistische beeldhouwer wordt getoond, naast dat van zijn Nederlandse collegae die zijn inspiratie hebben opgepakt. Wat betekende het voor de kunst in het interbellum dat Barlach hout als volwaardig artistiek medium rehabiliteerde? Ga maar eens kijken bij het beeld van Theresia van Leen Douwes op p. 11 van het artikel!

Mijn bijdrage gaat niet alleen over de artistieke of cultuurhistorische aspecten, het gaat ook over ‘big data’. Voor wegkruisen geldt zonder meer het probleem van de overvloed! Als we bijvoorbeeld kijken naar de hoeveelheid afbeeldingen op Wikimedia, dan blijkt – opnieuw – hoe moeilijk het zoeken (en vergelijken) is bij een teveel aan informatie en een tekort aan trefwoorden. Het is een probleem dat ik eerder aan de orde heb gesteld in de inleiding op mijn boek over de nieuwe Bavo. Op dit gebied valt methodisch veel te winnen.

Je bent van harte welkom om het stuk in het scherm hieronder te lezen:

De nieuwe Vitruvius met het expressionistische wegkruis van Leen Douwes

Wil je een doorzoekbare versie van de pdf, volg dan deze link: http://bit.ly/2BI1Hgq-Vitruvius

;-) B.

Het expressionistische wegkruis van Leen Douwes in Vitruvius (jan. 2018).


Vitruvius is een informatief, promotioneel, onafhankelijk vaktijdschrift, dat beoogt kennis en ervaring uit te wisselen, inzicht te bevorderen en belangstelling te kweken voor de vakgebieden archeologie, cultuurlandschap, monumenten, industrieel erfgoed en volkscultuur. Het blad komt tot stand in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Belangstelling om een bijdrage te leveren of om te adverteren in het blad, neem dan contact op met uitgeverij Educom: info@uitgeverijeducom.nl (010-425 65 44).

Eerdere artikelen die ik voor Vitruvius schreef, zijn te vinden onder deze link.

Verkorte URL van dit item: http://bit.ly/2B6AMYg-Vitruvius

Bernadette2all | De collectie in PDF

Wordle woordenwolk Bernadette2all (bvhh.nu 2017)

Wat heb ik on line staan buiten blogs en webartikelen? Om te beginnen een groeiende verzameling in de publieke map http://bit.ly/Bernadette4all.

Enkele rubrieken heb ik eruit getild, zoals hieronder is te zien.

Vakblad Vitruvius

  • Het expressionistische wegkruis van Leen Douwes
  • Balanceren tussen figuratief, decoratief en abstract
  • Het poepende mannetjes op de nieuwe Bavo
  • De nieuwe Bavo te Haarlem, ad orientem
  • Retort in het borgingsproces. De erfgoedSWOT© en de wederopbouw kernkwaliteiten in de AMVB Ruimte.

Verkorte link: http://bit.ly/Bernadette2all-Vitruvius

Heemschut

In Heemschut heb ik maar een korte tijd gepubliceerd. In 1985 vond op het bureau een kleine coup plaats, waardoor de mensen met wie ik samenwerkte er in eenmaal uitgebonjourd werden. Dat was jammer, want we waren een geïnspireerd team dat barstte van de creativiteit. Wat heb ik in die tijd veel geleerd, vooral van eindredacteur Jenny Bierenbroodspot die streng doch rechtvaardig mijn werk corrigeerde. Even voor de context, ik was toen nog geen 30 jaar oud.

De selectie bestaat uit:

  • mijn eerste artikel over de problematiek van de sluiting en herbestemming van kerkgebouwen (1985).
  • de serie over Cuypers’ uitmonstering in de Maastrichtse Servaaskerk, die ik grotendeels met Wies (A.J.C.) van Leeuwen schreef (1983-1985).
  • een artikel over de dreigende ontgrindingen in ons dorp die ten slotte daadwerkelijk zijn uitgevoerd.

Verkorte link: http://bit.ly/Bernadette2all-Heemschut

Et cetera

Dit overzicht is nog niet klaar, zoals de woordenwolk hierboven laat zien, dus het wordt vervolgd!

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verkorte link van deze pagina is http://bit.ly/Bernadette2all (niet te verwarren met de bestandsmap op Google drive: http://bit.ly/Bernadette4all).

Zalig Kerstfeest allemaal!

Historische foto van de grotstal van Bethlehem, waar Christus geboren is (circa 1895)
Historische foto van de grotstal van Bethlehem, waar Christus geboren is en herders en wijzen hem kwamen bezoeken. Uit het artikel van pastoor A.H.W. Kaag over de eerste Nederlandse bedevaart naar Palestina in 1895 (Weekblad Sint Bavo, 1898).

Ook voor mijn digitale vrienden schreef ik de brief om samen met hen het jaar door te lopen. Ik sluit af met een muzikale tip om in de sfeer te komen …  http://bit.ly/VHH-Vriendenbrief.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Vriendenbrief aan de vooravond van Kerstmis

Een vriendenbrief, wat is dat nu weer? En waarom heet dat geen nieuwsbrief? Omdat ik me hiermee niet richt tot mijn netwerk van zoveel honderd adressen, maar tot de mensen die me na staan, die me door het jaar heen volgen en steunen, en met wie ik graag het jaar doorloop. Oude vrienden en nieuwe vrienden, fysieke contacten en virtuele relaties. Een bont gezelschap dat over het merendeel mijn liefde voor kunst, cultuur en erfgoed deelt. Wat wil ik op mijn beurt graag met jullie delen?

Het boek over de nieuwe Bavo is goed ontvangen

De Mariakapel van de nieuwe Bavo (1951) met het altaar van Joseph Cuypers en Johannes Maas (1898).

De blikvanger van de aankondiging van de vriendenbrief toont – geheel in de sfeer van de kerstdagen – de Mariakapel van de nieuwe Bavo. Een van de mooiste opdrachten ooit leidde tot een prachtig vormgegeven boek over de kathedraal van Haarlem. Veel heb ik er op deze site al over geschreven en zoals vroeger plakboeken met krantenknipsels werden gemaakt, vergaar ik nu opmerkingen en kritieken digitaal.

De grappigste kwam van het Reformatorisch Dagblad dat ik zekerheidshalve op Evernote heb opgeslagen. De journalist signaleert op basis van recent onderzoek interessante verbanden tussen de oude en de nieuwe Bavo. Dat doet hij aan de hand van mijn boek en dat van Thomas von der Dunk. Ik zal niet zeggen Bien étonnés de se trouver ensemble, want Thomas en ik delen een verleden als actieve leden van het Cuypersgenootschap. Maar het was toch wel frappant.

‘Laat je dat nu makkelijk los, zo’n groot project?’, wordt me wel eens gevraagd. Nee, helemaal niet, maar als zelfstandig onderzoeker heb je geen keus. Je moet weer verder met het volgende project, waar ik tot mijn vreugde Joseph Cuypers (en Jan Stuyt) weer tegenkwam. Dat was bij de Annakerk en vooral de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken in Breda. Ik schreef er een artikel over voor ifthenisnow.eu.

Ondertussen heb ik over Joseph Cuypers zelf ook een artikel geschreven in verband met het project van de inventarisatie van het archief dat Pierre M. Cuypers begin dit jaar in bruikleen gaf aan het gemeentearchief van Roermond. Je kunt het via deze link inzien. Deze drukproef is exclusief de laatste verbeteringen, dus wil je het ‘schoon’ en in drukvorm zien, surf dan naar De Spiegel van Roermond en bestel dit jaarboek van 2017.

Wie weet zien we elkaar nog in Roermond of Haarlem. Want beide plaatsen zal ik komend jaar zeker nog een aantal keren aandoen.

Een nieuw boek over Annemiek Punt

'Thomas Moore' van Annemiek Punt in de kathedraal van Roermond. Foto bvhh.nu 2016.

Een leuke opdracht die via collega Evelyne Verheggen mijn kant op kwam, was het artikel over glazenier Annemiek Punt. Ik dacht dat het om een artikel zou gaan, maar het blijkt een boek te zijn, waarvan de andere bijdrage wordt geleverd door esthetisch filosoof Wessel Stoker die onder meer naam maakte met de publicatie: Kunst van hemel en aarde. Het spirituele bij Kandinsky, Rothko, Warhol en Kiefer (2011). Ik heb zijn verhaal nog niet gezien, maar ik ben er heel benieuwd naar. Het gaat vast een bijzonder boek worden. Je leest er meer over onder deze link.

Powervrouwen voor Free a girl

Ik weet dat we aan het einde van het jaar doodgegooid worden met goede doelen, maar ik ben zo vrij om er eentje in het bijzonder aan te bevelen. Dat is het initiatief van monumentenfotograaf Léontine van Geffen-Lamers: ‘Powervrouwen voor Free a girl’. Meer informatie vind je onder de link op deze site of op ifthenisnow.eu. Direct doneren? Ga dan naar http://bit.ly/Powervrouwen-FreeAGirl.

Opiniestuk van Léontine van Geffen-Lamers: 'Powervrouwen voor Free a girl' 2016.

#KunstinBreda

Het schrijven van waardestellingen over de niet beschermde religieuze kunst in Breda – aan en in de gebouwen of solitair in de publieke ruimte – was ‘n groot feest. Marjanne Statema en ik zijn van de ene verbazing in de andere gevallen. Mooi om dan van de mannen van de gemeente te horen dat ze geen idee hadden dat er zoveel bijzonders tussen zat. Wel eens gehoord van pyrofotografie? Of van een expressionistisch wegkruis? Of van … ach wat, ga eens kijken onder deze link.

Leen Douwes, Wegkruis te Breda (1930). Foto Marjanne Statema 2014.

#Kerkverhalen

Met Menno Heling van if then is now heb ik afgelopen jaar het project #kerkverhalen opgezet. Het idee is om de rijkdom aan verborgen schatten in de kerken in het licht te zetten door middel van verhalen. Als platform voor verhalen over toerisme, kunst en erfgoed past dit bij uitstek in de doelstellingen van if then is now. Veel kerken zullen de komende jaren gesloten en herbestemd of – als het aan de Nederlandse kerk ligt – gesloopt worden. Door te helpen om een museale omslag te maken kunnen de kerken die voor de eredienst open blijven op meer fronten een publieksfunctie vervullen. Want medegebruik zal nodig blijven om inkomsten voor het beheer van deze gebouwen te genereren, of dat nu op het gebied van de kunsten is of andersoortige manifestaties.

Het leverde een leuk interview op van Rob den Boer in Christelijk weekblad.

Interview over #kerkverhalen in Christelijk Weekblad (2016).

Meer over #kerkverhalen kun je vinden op deze site en bij ifthenisnow.eu door #kerkverhalen in te voeren in het zoekscherm. Binnenkort worden de verhalen gebundeld op een aparte website.

De glasnegatieven van Cuypers

Ga maar direct kijken naar de diashow over de glasnegatieven in het Cuypershuis die dringend gerestaureerd moeten worden. Dan weet je waarom crowdfunding nodig is. Dit soort acties laat je beseffen hoe veel er nog is waarvan we nauwelijks iets weten. Inderdaad, Cuypers maakte al heel vroeg gebruik van de publicitaire mogelijkheden van de fotografie. Meer bijzonder is de exercitie die hij in 1860 in Breda uitvoert, waarbij foto’s gebruikt worden in het restauratieproces. Mijn collega-Cuyperianen Wies van Leeuwen en Lidwien Schiphorst betitelen deze werkwijze als heel vroeg en dat lijkt me terecht. Maar wat hebben we nu aan vergelijkingsmateriaal? Hoe ging het er elders aan toe?

Zo zie je maar weer dat iedere vondst niet alleen antwoorden brengt, maar vaak nog meer vragen oproept. Dat is natuurlijk ook het mooie aan dit vak.

Tentoonstelling en crowdfunding glasnegatieven Cuypershuis (2016).

De foto toont een van de glasnegatieven die Pierre M. Cuypers uit Bemmel bij gelegenheid van de opening van de tentoonstelling aan de verzameling toevoegde. Je ziet zijn vader Charles op de schoot van zijn overgrootvader Pierre, zijn grootvader Joseph links en zijn ooms, Pierre junior en Michael, staand. De foto is genomen op een van de mooiste plaatsen in het museum, de Cuyperszaal die Joseph in 1907-1908 in het complex integreerde.

Dit goede doel kan gesteund worden tot medio maart. Surf daarvoor naar http://bit.ly/Cuypersglasnegatieven.

Bach’s Weihnachtsoratorium

Rest mij ieder van jullie een zalig Kerstmis, ontspannen feestdagen en een voorspoedig 2017 toe te wensen. Zelf kwam ik in de stemming door naar het Weihnachtsoratorium van Bach te luisteren. Ik vond een prachtige, historische uitvoering van Nikolaus Harnoncourt (1929-2016) op Youtube, die ik jullie van harte kan aanbevelen: klik hier voor de cantates 1-3 en hier voor de cantates 4-6. In een tijd waarin we tastend voorwaarts schuifelen – want dat we in zwaar weer verkeren en de wind voorlopig niet af zal nemen is wel duidelijk – brengt Bach je met zijn muziek terug naar het wonder van het Kerstfeest.

Dat gevoel van peis en vree is een schaars goed, dus laten we dat met elkaar delen.

;-) Bernadette

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-Vriendenbrief

Glazenier vandaag de dag

Artikel #AnnemiekPunt klaar, @Glaskunst! Sublieme Thomas More in kathedraal Roermond, @ifthenisnow @EMFVerheggen

Een interessante uitdaging om een artikel te schrijven over een levende kunstenaar. De eerste ervaringen heb ik daarmee opgedaan in het Bavoboek, maar toen ging het erom om te laten zien hoe de eigentijdse kunstwerken zich verhouden tot het iconografische gedachtegoed dat bouwheer en architect inspireerde, toen ze de kathedraal ontwierpen. Nu gaat het om het positioneren van een persoon en haar oeuvre, vergelijkbaar met wat ik in De genade van de steiger heb gedaan. Na het gesprek wat ik met glazenier Annemiek Punt en haar partner Astrid Vroemesse heb gehad buitelen de ideeën door mijn hoofd. Omdat ik vrijwel altijd schrijf op mijn intuïtie, zal dat vast ook hier gebeuren. Ik ben benieuwd waar het me brengt.

Inmiddels is het artikel ingeleverd en zowel Joost de Wal, de eindredacteur van het boek, als de persoon om wie het tenslotte gaat, Annemiek Punt, is tevreden. De eerste vond het ‘een rijk en wijs verhaal’: ‘helder & compleet en logisch van opbouw’. De kunstenaar schreef me: ‘Erg indrukwekkend! Het is net of ik mezelf beter ken nu’. Dat laatste is heel mooi en kernachtig gezegd, want dat is wel wat er kan gebeuren als iemand bij wijze van spreken drie stappen naar achteren zet en jouw oeuvre bekijkt als deel van de geschiedenis. Of misschien beter, een geschiedenis, want iedereen heeft nu eenmaal als vertrekpunt zijn of haar visie op het verleden; hoe wetenschappelijk ook. En ja, je hebt het al in de gaten, ik werp met deze volzinnen ook wat rookgordijnen op, omdat ik op een plezierige manier verlegen ben met de complimenten.

Heb ik je nieuwsgierig gemaakt? Surf dan naar de bestelpagina met het inkijkexemplaar.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2tLHXSa

Wegkruis Leen Douwes (1930)

Nota bene — Dit artikel over de zoektocht naar expressionistische wegkruisen is in een herziene versie geplaatst in vakblad Vitruvius dat je onder deze link kunt bekijken. De diashow hieronder maakt het minder geschikt voor smartphones, terwijl het stuk op tablets minder mooi oogt dan op de desktop.

Om de diashow gedetailleerd te bekijken, druk op de pauzeknop en wandel er met de pijltjes doorheen. Via het pijltje omlaag rechts naast het woord dia kun je direct doorgaan naar de gewenste dia.
________________________________________

Bij het project #KunstinBreda ontdekte Marjanne Statema onder meer dit wegkruis met een houten corpus van kunstenaar Pieter Leendert Douwes, beter bekend als Leen Douwes (1879-1965). Met zijn dramatische corpus is het geen alledaags wegkruis. Vooral niet als je bedenkt dat dit soort objecten, die de meest barre weersomstandigheden moesten trotseren, vaak bestonden uit exemplaren die industrieel waren vervaardigd en dus in principe vervangbaar waren. Met name Frankrijk kende een ware massaproductie in devotionalia, bekend geworden onder de naam van ‘style saint-sulpicien’, vernoemd naar de winkels en magazijnen met heiligenbeelden rond de kerk van Saint Sulpice in Parijs.* Deze ‘zielloze’ reproducties riepen in Nederland met name bij de jonge katholieke voorhoede van het tijdschrift De Gemeenschap veel weerstand op (dia 3). In 1929 klaagde een van de kopstukken, de kunstcriticus Jan Engelman, dat je vroeger onder de volkskunstenaars ‘n gewone timmerman had:

  • ‘die een goeden Christus voor den wegkant schiep. Saint-Sulpice, de Neo-Gothiek, Beuron en het Gesellschaft für Christliche Kunst: het is verder bijna alles cliché en verstarring’.*

Natuurlijk was dit gechargeerd, maar het lijkt wel direct te anticiperen op een actie in Brabant een jaar later om in plaats van fabrieksbeelden een artistiek genre wegkruisen te ontwikkelen en te plaatsen. Dit haalde de pers, waarin fel werd geageerd tegen fabrieksmatige corpussen en elkaar reproducerende afgietsels. De initiatiefnemers menen:

  • ‘Het beeld moet wèl voor zichzelf spreken. En dit zal het ook doen, wanneer het door een kunstenaar wordt vervaardigd, — door iemand die rekening houdt met de omgeving, met den aard der bevolking, met den achtergrond’.*

Het artikel daarover in ‘De Tilburgsche Courant’ blijkt geflankeerd te worden door een bericht dat P.L Douwes opdracht heeft gekregen om een wegkruis ‘geheel uit hout’ te maken. Het wordt ‘een oorspronkelijk kunstwerk […] van een Nederlandschen beeldhouwer’.


Collage details wegkruis Leen Douwes (1930). Foto’s Marjanne Statema (2014).

Met de kwalificatie oorspronkelijk is niets miszegt, ook al is op dit moment nog niet duidelijk hoe oorspronkelijk. Wel bracht het onderzoek een recensie aan het licht die een mooi beeld van de kunstenaar geeft. Collega-kunstenaar Gerrit de Morée vergelijkt hierin het werk van de autodidact Douwes met dat van de Belgische expressionist Albert Servaes: in 1920-1922 speelde de roemruchte affaire rond diens kruisweg die volgens Rome te menselijk en te smartelijk was, waardoor ze afbreuk deed aan de waardigheid van Christus als God, als Overwinnaar van de Dood en Verlosser (dia 6). Hoewel dat eindigde met een veroordeling van dit kunstwerk – nog altijd de enige kruisweg die niet op plaatsen van devotie tentoongesteld mag worden – heeft Douwes zich daar met zijn corpus niets van aangetrokken: Christus wordt met verwrongen gelaat en lichaam weergegeven, ontdaan van zijn waardigheid. Ook al waren er historische precedenten, zoals het beroemde Isenheimer altaar van Matthias Grünewald (1511-1517), Rome kon zich daar anno 1920 niet (meer) mee verenigen (dia 7).*

Gelet op de cause celêbre die de affaire Servaes vormde – tot ver in de jaren dertig heeft dit de katholieke kunstkritiek beïnvloed – heeft Douwes hiermee een veelzeggende boodschap afgegeven. Het moet de situatie in kerkelijke kringen te Breda tekenen, dat een openbaar religieus kunstwerk op deze manier vorm mocht krijgen. In dit verband is het opvallend dat een ander kruisbeeld van Leen Douwes, in de Sacramentskerk, uit hetzelfde jaar, heel anders van opzet is. Qua schema doet het denken aan het werk van een tijdgenoot uit de Roomse Haagse School, Herman van Remmen (1932).* Hier gaat het om een Christusfiguur die op een gesublimeerde manier lijdt, waardoor zijn rol als Overwinnaar en Verlosser niet in het gedrang komt. In die zin lijkt Douwes de regels van het kerkelijk decorum gevolgd te hebben, dat hij op de vooraanstaande liturgische plaats in een kerk veel terughoudender is, dan in de publieke ruimte.

Het beeld van Douwes is gemaakt op een scharnierpunt in de kerkelijke kunst. Dat blijkt als we het vergelijken met een ander wegkruis in de collectie van Breda. Dit eveneens volledig houten exemplaar van een onbekende kunstenaar, lijkt een robuust vertaalde, gedrongen variant van de gewraakte fabrieksproducten. Van dat jaar dateert overigens ook het apert meer individuele werk van Albert Verschuuren in Udenhout, eveneens een kunstenaarskruis. We schrijven dan 1933, één jaar nadat de R.K. Kerk alle expressionistische kunstvormen veroordeeld had als ‘arte blasfema’. Zelfs het behoorlijk ingetogen werk van de Duitse beeldhouwer Ernst Barlach ging in de ban. De actie van Rome leidde in Nederland tot het alternatief van het barokke expressionisme, waarvan de naoorlogse werken van Charles Eyck en Joep Nicolas in Breda nog getuigen.*


Collage van het werk van Leen Douwes en Ernst Barlach (bvhh.nu. 2016).

Wat Douwes vooral met zijn vakbroeders gemeen heeft, is de nadruk op het belang van het persoonlijke handschrift van de kunstenaar: de factuur, die Douwes net als Barlach in de beitelslag tot uitdrukking brengt. Ook diens inspiratie had Douwes bereikt, wat niet vreemd is omdat er al vanaf 1910 artikelen in de pers verschijnen over het werk van deze Duitse beeldhouwer. Niet alleen waren beide kunstenaars autodidact, maar ook zou Barlach het hout als artistiek medium in ere hersteld hebben. Een prachtig voorbeeld van de beïnvloeding is Douwes’ Theresia van Lisieux in het museum van Breda (na 1925), waarin niet de beitelslag, maar – eveneens vergelijkbaar met Barlach – de prachtige houtnerven de factuur bepalen (dia 9). Tot in het latere werk van Douwes, in de Sacramentskerk uit 1951, is het belang van de factuur groot. Daar ijlt overigens de nieuwe barok na in met name het heilig Hartaltaar waarin opnieuw de smartelijke Christus centraal staat en wel in een opzet die herinnert aan een van de beroemde passievoorstellingen van Rubens. Tegelijkertijd houdt Douwes vast aan de lijdende Christusuitbeelding, die de kerk voor de oorlog uitgebannen had.

Positioneren

Er is geen centrale database om wegkruisen systematisch te vergelijken. Jammer genoeg ontbreekt het begrip wegkruis in de indrukwekkende verzameling van René en Peter van der Krogt. Of dat geholpen zou hebben is de vraag, want kijken we naar de big data in deze sector op Wikimedia, dan blijkt opnieuw hoe moeilijk het zoeken (en vergelijken) is bij een teveel aan informatie en een tekort aan trefwoorden. De zoekterm ‘expressionistisch wegkruis’ leverde op Google maar een serieuze treffer op, eveneens uit Brabant, eveneens van een kunstenaar en eveneens uit 1930: het wegkruis van docent van de Amsterdamse Rijksacademie, Jos Rovers (1893-1976) in Berlicum (in de buurt van Den Bosch) (dia 10).* Het resultaat met de zoektermen ‘wegkruis’ en ‘1930’ hield niet over, doordat een groot deel van het beeldmateriaal een te lage resolutie had. Naar het zich laat aanzien, bestaat het gros van de treffers uit de hiervoor genoemde serieproducten. Overigens verdienen ook deze nader onderzoek, want op dit moment is niet duidelijk, of dit soort corpussen inderdaad uit Frankrijk kwam. Wat in Limburg opvalt zijn enkele naoorlogse expressionistische wegkruisen, waaronder een van Cor van Geleuken (dia 11). Op zich is dit fenomeen verklaarbaar, omdat veel kunstenaars, net als Douwes, de draad van voor de oorlog oppakten. Aparter is een tweetal wegkruisen van na 2000 (dia 11)! De lange adem van het expressionisme maakt het nog interessanter om via dit webartikel meer vooroorlogse voorbeelden te vinden, waardoor het wegkruis van Leen Douwes beter gepositioneerd kan worden.

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Expressionistisch ogende wegkruisen van na de oorlog én van na 2000. Collage bvhh.nu 2016.

Bronnen en opmerkingen

De * in de bovenstaande tekst slaat op de volgende bronnen en notities:

  • Het begrip expressionisme wordt hier gebruikt op de manier, zoals toegelicht in mijn boek: Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, Amersfoort-Zutphen 2013, in het bijzonder bij de waardenstellende termen en begrippen. Zie voorts aldaar de affaire rond de kruisweg van Albert Servaes; de regels van kerkelijke decorum; de katholieke kunstkritiek; Jan Engelman; Herman van Remmen: Saint Sulpice; de veroordeling van het expressionisme door Rome in 1932; de opkomst van het ‘barokke expressionisme’. Voor meer informatie volg: http://bit.ly/GevdS
  • Delpher, zoekterm: eenheidskruis (Tilburgsche courant, 17-07-1930).
  • Delpher, zoektermen: Douwes kruisbeeld Breda (Tilburgsche courant, 17-07-1930; De Tijd, godsdienstig-staatkundig dagblad, 12-07-1930, auteur Gerrit de Morée).
  • Folkerts, Reina, ‘Albert Servaes’, op: kruiswegstaties.nl, http://bit.ly/2dcACWU, (l.b. 2016).
  • Folkerts, Reina, ‘Kruisweg van Luithagen (1919)’, op: kruiswegstaties.nl, http://bit.ly/2d9Q9nF, (l.b. 2016).
  • Wikipedia, ‘Style sulpicien’, op: wikiwand.com, http://bit.ly/2etaDs3, z.j.
  • #KunstinBreda:
    • (nr 243) de bronzen plastiek Sint Michael van Charles Eyck tegen de aula van de begraafplaats aan de Bieberglaan, 1965.
    • (nr 285) het vermurail met de allegorie op ‘Kennis, moed, beleid en trouw’ van Joep Nicolas in de KMA, 1964.
  • Wikipedia, ‘Ernst Barlach’, op: com, http://bit.ly/2cLU34E, z.j.
  • Wikimedia, ‘Category: Sculptures by Ernst Barlach’, wikimedia.org, http://bit.ly/2e6zGDg (l.b. 2015).
  • Delpher, zoektermen: Ernst Barlach (Algemeen Handelsblad, 08-02-1910).
  • Eloesser, Arthur, ‘Ernst Barlach’, in: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift 43, 1933, pp. 72-86. | http://bit.ly/2ew1E8Z
  • Breda’s Museum, ‘Portret van de Heilige Theresia, Pieter Leendert Douwes’, op: thuisinbrabant.nl, http://bit.ly/2e60Gmj, z.j.
  • Brouwers, Jan, Bea Hoeks-de Laat, Geert de Jong, Jan van der Kley, Marcel Rensen, Aula Dei, 75 jaar Sacramentskerk Breda, Breda 1996.
  • Wiki Tilburg, ‘Kruis Biezenmortelsestraat’, op: wiki.regionaalarchieftilburg.nl, http://bit.ly/2e5dnxu, (l.b. 2015).
  • Wols, Rien, ‘Christusbeeld aan de Groenstraat als dank’, op: bihc.nl, http://bit.ly/2e25etY, z.j.
  • Dat de invloed van het Isenheimer altaar van Matthias Grünewald voort bleef duren, blijkt ook uit het naoorlogse expressionistische wegkruis (1955-1956) in Wanssum: ‘Koester uw Monument’, in: Digitaal krantenarchief Peel en Maas, weekblad voor Venray en omgeving, d.d. 9 april 2009, p. 19. |  http://bit.ly/2ewfg3Y

De collage met de vergelijking van het werk van Leen Douwes en Ernst Barlach in de diapresentatie is (van links naar rechts) samengesteld uit:

  • Leen Douwes, Theresia van Lisieux, Breda’s museum, na 1925: http://bit.ly/2e60Gmj
  • Ernst Barlach, De dansende vrouw uit ‘der Fries der Lauschenden, 1930-35, Eichenholz, Ernst Barlach Haus, Hamburg’. Foto Rufus46 (2006) op Wikimedia Commons: http://bit.ly/2efK8rS
  • Ernst Barlach, Het bevriezende meisje, 1917, ‘Eichenholz, Ernst Barlach Haus, Hamburg’. Foto Rufus46 (2006) op Wikimedia Commons: http://bit.ly/2efOM9c
  • Ernst Barlach, Lezende monniken III (Stuckskulptur 1932)., ‘Güstrow (Mecklenburg-Vorpommern). Gertrudenkapelle – Barlachsammlung’. Oorspronkelijk was het beeld uit hout gesneden. Daarnaast heeft Barlach een ’Stuckskulptur’ gemaakt en een bronzen exemplaar. Van dit beeld zijn verschillende variaties en voorstudies bekend. Foto: Wolfgang Sauber (2014) Wikimedia Commons: http://bit.ly/2efJzOM
  • Leen Douwes, Crucifix in de Sacramentskerk te Breda, 1930. Foto Marjanne Statema (2014), #KunstinBreda.

Alle rechten op de foto’s in de diapresentatie zijn voorbehouden, op die van Wikipedia en Wikimedia na.

Dit item kwam tot stand in het kader van het project #KunstinBreda en is ook gepubliceerd op ifthenisnow.eu.
Het kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Wegkruis Leen Douwes (1930)’, op: vanhellenberghubar.org, http://bit.ly/2dS497B (2016).

Verkorte link: http://bit.ly/2dS497B