Diagram van ‘n hemels bolwerk

Ook in de visioenen van Hildegard van Bingen spelen gebouwen een belangrijke rol. Ik kwam haar tegen bij mijn onderzoek naar de Clemenskerk van Merkelbeek, waar de jonge benedictijner monnik dom Romanus Jacobs in 1901 een bijzondere uitmonstering schilderde.1 Hierin wordt onder meer de goddelijke inspiratie of openbaring voorgesteld, en een van de oudste voorbeelden binnen de benedictijner traditie is zonder meer de miniatuur waarin abdis Hildegard van Bingen de vlammen van de inspiratie over haar hoofd krijgt uitgestort.

Hildegard van Bingen, miniaturen uit het Liber scivias.

Hildegard van Bingen, twee miniaturen uit het Liber scivias (1142-1151). Tragisch genoeg is het origineel verdwenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De miniaturen zijn afkomstig uit een facsimlie uit de jaren 1920.2

Ondertussen trok ook die andere miniatuur mijn aandacht, en dat heeft natuurlijk te maken met de lezing over het hemelse Jeruzalem die ik zondag 31 augustus om 12.15 uur in de nieuwe Bavo in Haarlem geef.

Hier wordt echter geen hemelse stad weergegeven, maar het gebouw van de verlossing. Dat leunt natuurlijk sterk tegen de Caelestis urbs aan, vooral omdat een aantal beelden direct aan Johannes ontleend lijkt te zijn. Een van die elementen herken ik dankzij het genoemde onderzoek van de Clemenskerk in Merkelbeek en dat is de waterstroom die de boom des levens voedt:

‘Toen toonde de engel mij een rivier met water dat leven geeft, helder als kristal, die ontsprong aan de troon van God en van het lam. Midden op het plein van de stad en omgeven door de rivier stond de levensboom, die twaalfmaal vrucht draagt, elke maand eens; en zijn loof brengt de volken genezing’.3

De boom zelf echter vind je niet in het bolwerk van Hildegard. Wel de engel en ook Jezus met de banderol in zijn hand, die mogelijk verwijst naar het boek des levens van het lam, waarin alle namen staan van hen die toegang hebben tot de stad. Verder lijkt er een verwijzing naar de Jacobsladder uit Genesis in te zitten, waarbij mensen de plaats van engelen innemen die zich langs de ladder op en neer bewegen tussen hemel en aarde.

Deze bijbelse associaties hebben zeker een rol gespeeld bij het vastleggen van de visioenen. Niet alleen omdat het verlossingsgebouw van Hildegard een nadere duiding is van Christus’ leer hoe de mens het koninkrijk God zal binnengaan, maar ook omdat je altijd moet aanknopen bij een bestaand referentiekader, wil de boodschap overkomen. Die boodschap is in het geval van dit gebouw behoorlijk grimmig. In de eeuwige tweespalt van de kerk tussen onvoorwaardelijke liefde enerzijds en zonde, schuld en boete anderzijds, heeft de Januskop hier het gezicht op storm staan. En wat voor een storm!

Als je wil weten hoe Hildegard tegen het einde der tijden aankeek en zelf het diagram van haar verlossingsgebouw verklaarde, dan kun je dat in de synopsis verder lezen.4 Het verhaal dat ik zondag 31 augustus om 12.15 uur in de nieuwe Bavo vertel, ontvouwt een heel wat rooskleuriger perspectief op het hemels Jeruzalem.

3D-model viering nieuwe Bavo met projectie

Waar zie je het hemels Jeruzalem in de nieuwe Bavo? Dat ga ik aan de hand van dit 3D-model op 31 augustus a.s. verduidelijken. Productie: wolthera.info.

De bijeenkomst is in principe voor de parochie bedoeld, maar iedereen is welkom vanaf 10.00 uur bij de start van de hoogmis. Mijn lezing begint om 12:15 uur en daarna is er nog alle tijd om de kathedraal te bezichtigen.

B.5

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


  1. Voor dit boek in wording zie het item over de Clemenskerk

  2. Zie: http://en.wikipedia.org/wiki/Hildegard_of_Bingen

  3. Johannes, Apocalyps, 22, 1-2, geciteerd naar willibrordbijbel.nl

  4. De synopsis van het derde deel van de Scivias van Hildegard von Bingen is/was te vinden onder deze link

  5. Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-Dh.

    ← Terug naar het hoofdthema

Vue vanuit de koepel van de nieuwe Bavo

Vue op transept en schip vanuit de koepel van de nieuwe Bavo te Haarlem (bvhh.nu 2 juli 13).
Vue op transept en schip vanuit de koepel van de nieuwe Bavo te Haarlem (bvhh.nu 2 juli 2013).

Momenteel ben ik intens bezig met de lezing voor 3 maart over het hemels Jeruzalem. Het vreemde is dat ik zelf nooit van tevoren weet hoe het precies gaat worden. Ik drijf wat dat betreft op mijn intuïtie. Alsof je in een verhaal zit dat je weliswaar zelf schrijft, maar tegelijkertijd haast buiten jou om een afloop krijgt. Iedere keer weer verbaast me dat. Hersenonderzoekers beweren dat dat met de epische opzet van onze hersens te maken heeft. We zijn dol op verhalen, wat zeg ik: we zijn zelf één groot verhaal.;-) B.

Postscriptum — Wil je weten hoe het afliep met de lezing? Surf dan naar dit bericht.

Caelestis urbs Jeruzalem

Hoe de hemelse stad tot tweemaal toe even opnieuw nederdaalde …

Het was genieten op 31 augustus in de bisschoppelijke sacristie en 3 maart ‘s avonds in de nieuwe Bavo. Om het bij die laatste bijeenkomst te houden, samen met organist Ton van Eck, drie jeugdsolisten van de kathedrale koorschool en de Kathedrale Bavo Cantorij, mocht ik de avond verzorgen die gewijd was aan het hemels Jeruzalem. Alleen al qua muziek is er heel wat langs gekomen, variërend van Bach en Händel tot de Caelestis urbs Jeruzalem van Jean Titelouze (1562 – 1633) en Flor Peeters (1903 – 1986). Pièce de resistance was uiteraard de gelijknamige hymne van Alphons Diepenbrock (1862-1921). Wat de inhoud van de lezing betreft, kun je in de aankondiging hieronder een samenvatting aantreffen.*

 

De lezing zelf is met enthousiasme ontvangen, zoals je onder meer kunt lezen op de site van Van Hoogevest Architecten, het bureau dat verantwoordelijk is voor de restauratie van de nieuwe Bavo. Verschillende aanwezigen hebben me gevraagd of ze de lezing als PDF mochten hebben. Omdat alleen zo’n bestand niets van de voice over (mijn inbreng dus) of de sfeer van de locatie kan overbrengen, kan ik iedereen adviseren om in te zetten op de herkansing op 31 augustus 2014, om 12:15 uur.

Kijk trouwens hieronder vooral even naar de laatste dia van mijn presentatie, waar ik de mensen bedank die me hebben geholpen, want dit soort activiteiten doe je niet in je eentje. Stephan van Rijt, koster van de nieuwe Bavo en penningmeester van de Vrienden van de Bavo staat voorop, want zonder zijn inspirerende inzet had ik deze onderneming nooit tot een goed einde kunnen brengen.

Caelestis urbs Jeruzalem

… onder de koepel van de nieuwe Bavo

Wat bindt de componist Alphons Diepenbrock met Joseph Cuypers als architect van de nieuwe Bavo? Wat zijn de schakels tussen de Apocalyps van Johannes en De Heilige Linie van Cuypers’ peetoom J.A. Alberdingk Thijm? Welke gemene deler is er tussen de Sainte Chapelle van Parijs, het Amsterdamse Rijksmuseum en de nieuwe Bavo in Haarlem? En wat is dan weer de overeenkomst met de monstrans van Jan Brom in het Kathedraal Museum van de nieuwe Bavo? Er is maar één antwoord en dat is: het hemels Jeruzalem.

Jan Brom liet zich in 1906-1907 bij het ontwerp van de monstrans voor de nieuwe Bavo inspireren door Johannes’ beschrijving van het hemels Jeruzalem. Herkomst: restauratie.rkbavo.nl.

Inspiratie — Een van de meest inspirerende thema’s in de kerkelijke kunst is dat van de hemelse stad die door Johannes in zijn Apocalyps op onnavolgbare wijze wordt beschreven. Het rijk Gods dat niet van deze wereld is, werd niettemin vanouds opgevat als een aardse stadstaat, omsloten door muren als een veilige burcht. Zo schilderde Jan Oosterman haar in de Catharinakerk in Den Bosch van Jan Stuyt, de co-architect van de nieuwe Bavo. Oosterman, die ook in de nieuwe Bavo gewerkt heeft (de verering van het Lam Gods en de Drie-eenheid boven de noordelijke entree naar de kooromgang is van zijn hand), schilderde dit visioen in Den Bosch in de centrale koepel: het deel van de kerk dat bij uitstek door haar ronde vorm de eeuwigheid verbeeldt. Ook bij de majestueuze koepel van Haarlem is dat het geval. Zo ontvouwt zich een patroon dat verloopt van staat naar stad naar gebouw, of liever gezegd kerkgebouw. De hymne In festo dedicationis ecclesiae, bij het kerkwijdingsfeest, opent dan ook met de woorden Caelestis urbs Jeruzalem, want ieder kerkgebouw is een aardse voorafbeelding van de hemelse stad.

Oosterman Catharina Den Bosch
Jan Oosterman, Het hemels Jeruzalem met de acht zaligsprekingen (1918-1919) in de Catharinakerk van Jan Stuyt te Den Bosch (1917-1918). Herkomst: Beeldbank RCE – Pixelpolder

Nieuwe Bavo — Toch zijn er kerken bij wie dit thema nadrukkelijker speelt dan bij andere, en op dit punt springt de nieuwe Bavo er uit. Ze is namelijk de enige die een motto draagt dat direct te herleiden is tot de Apocalyptische stad. Johannes vertelt dat deze stad geheel uit goud is gemaakt en versierd is met edelstenen. Hij vergelijkt haar met een bruid die zich mooi maakt voor haar man: een beeld dat hij ontleende aan het Hooglied, dat andere bijbelse gezang dat maar niet ophield, noch houdt, te inspireren. Zo kwam de nieuwe Bavo als enige kerk in Nederland aan haar devies: sicut sponsa ornata, getooid als een bruid.

Leidmotief — Al vanaf mijn studie kunstgeschiedenis, die ik afrondde met een scriptie over de romaanse Servaaskerk in Maastricht, heeft het visioen van Johannes me geïntrigeerd. Het thema van de hemelse stad kwam terug, toen ik bezig was met mijn proefschrift over het Rijksmuseum en kan dan ook als een van de leidmotieven in het oeuvre van Cuypers senior worden beschouwd. Dat is ook de reden dat Alphons Diepenbrock zijn hymne In festo dedicationis ecclesiae speciaal voor de architect componeerde en wel voor zijn zeventigste verjaardag. Dat dit motief ook in de nieuwe Bavo een prominente positie inneemt, mag eigenlijk niet verbazen. In de lezing die ik op maandag 3 maart a.s. in de plebanie van de kathedraal geef (ingang Emmaplein), wil ik mijn toehoorders meenemen naar hemelse steden in aardse vormen.

Lezing — Tijdens de lezing die om 19:45 uur begint, wordt de hymne In festo dedicationis ecclesiae van Alphons Diepenbrock uitgevoerd door de Kathedrale Bavo Cantorij.

De lezing wordt georganiseerd door de Vriendenkring van de nieuwe Bavo. Voor de entree wordt een bijdrage van 10 euro gevraagd (vrienden vrij) die ten goede komt aan het nieuwe glas-in-lood van Marc Mulders voor de Doopkapel van de kathedraal. Belangstellenden worden verzocht zich aan te melden bij de vrienden@rkbavo.nl.

 

Jan Oosterman, Drie-eenheid met Lam Gods in de nieuwe Bavo (1908)

Jan Oosterman, De verering van het Lam Gods en de Drie-eenheid (1908) boven de noordelijke entree naar de kooromgang. Oosterman vertelde later in een interview dat Jan Stuyt, in die tijd vennoot van Joseph Cuypers, hem bij de nieuwe Bavo betrok. De schildering is gemaakt op doek en vervolgens op deze plaats aangebracht. Het idee was om dit werk op termijn te vervangen door mozaïek. Tijdens de huidige restauratie is de schildering gereinigd en geconserveerd, want was ernstig vervuild en beschadigd door de inwerking van roet en stof.

Naschrift van Pierre M. Cuypers junior

Pierre M. Cuypers junior vertelde naar aanleiding van het bovenstaand stukje dat er ook een familiale relatie bestaat tussen Alphons (Fons) Diepenbrock en Joseph Cuypers: ‘De moeder van Fons was een Kuytenbrouwer. Zijn overgrootvader, Joannes Henricus Kuytenbrouwer was getrouwd met een Alberdingk Thijm (Geertruide Maria) en zij was een zus van Joannes A.Th. en dus een tante van Nenny (de moeder van Joseph Cuypers). Kortom, Alphons was een zoon van de achternicht van Jos Cuypers (die dus zijn achteroudoom was). Niettemin was het destijds gevoelsmatig zeer wel familie’.

Bronnen &

  • Verkorte link van dit item: http://bit.ly/BvHH2Bavo1
  • Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marieke van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angelique Friedrichs en Gerard van Wezel, De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum, Amersfoort-Zutphen 2013.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Arbeid en Bezieling; de esthetica van P.J.H. Cuypers, J.A. Alberdingk Thijm en V.E.L. de Stuers, en de voorgevel van het Rijksmuseum, Nijmegen 1997 (voor een samenvatting volg deze link).
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Auro intextum (met goud doorstikt), Kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem, waardenstelling in modules, Ohé en Laak 2013.
  • Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, ‘Caelestis urbs Jeruzalem’, op: vanhellenberghubar.org: http://wp.me/P4eh3s-cp (2014).