Draken tegen het plafond

Draken tegen het plafond — 6 oktober 2019 stond de teller op 100%! De crowdfunding is geslaagd! Wat in 1977 werd verwoest en in 2007 werd herontdekt, wordt in 2020 teruggebracht als onderdeel van de nieuwe collectie opstelling in het Cuypershuis. De draken maken een rondedans van plezier omdat ze weer terug kunnen naar het #Cuypersplafond. 

Je wil meteen doneren? Klik dan op het gezelschap draken hieronder en maak het verschil! 

KLIK om te doneren voor het #Cuypersplafond in het Cuypershuis | Collage bvhh.nu

Hoe ‘middeleeuws’ waren de draken tegen het #Cuypersplafond in het Cuypershuis? Dat zie je in deze collage waar we enkele voorbeelden naast elkaar hebben gezet tussen de exemplaren van het Cuypershuis, waarvan er overigens eentje ontbreekt; a) een gevleugelde draak uit de late twaalfde eeuw, b) vervolgens een griffioen circa 1460, c) daarna een prachtvoorbeeld uit het album van Villard de Honnecourt (1278–1300) en d) tenslotte een tweekoppig voorbeeld circa 1278–1300.1 De overige draken horen bij het #Cuypersplafond. bvhh.nu 2019. Klik hier voor een vergrote weergave!

Je krijgt vast meer over de collectie monsters hierboven te horen als Cuypers’ biograaf, dr. Wies van Leeuwen, 3 oktober (14:00 uur) een rondleiding geeft in het Cuypershuis.2 Wies is net nog wat langer bezig met Cuypers dan Bernadette. Ze hebben elkaar in 1979 leren kennen, toen hij in een zaal vol vijandige Maastrichtenaren een pleidooi hield voor het behoud van Cuypers’ uitmonstering in de Servaaskerk. Dat is de opmaat geweest voor de oprichting van het Cuypersgenootschap in 1984 (jammer genoeg een vergeefse strijd, zoals bekend). Wat zou hij je kunnen vertellen over de draken tegen het plafond? 

Heel wat, want Wies heeft behalve over Pierre Cuypers ook gepubliceerd over de symboliek van Jozef A. Alberdingk Thijm, de broer van Nenny en beste vriend van haar man.3 Bladeren we door het standaardwerk van Thijm over kerkbouwsymboliek, De Heilige Linie, dan komen we bij de volgende passage:

Wij behoeven niet te wijzen op de talloze afbeeldingen uit de dieren- en plantenwaereld, die aan gothische kerken gevonden worden. Alles had, om en bij de kerken, zijne beteekenis; tot zelfs de boomen en planten in den kloosterhof getuigt Durandus (in de XIIIe Eeuw), dat de verscheidenheid der deugden verbeeldden, en de put, in het midden, de overvloed der hemelsche gaven. Men heeft in de waterspuyers (gargouilles) der kerken, en de monsters, die somtijds door zuilen of andere zwaarten verpletterd worden, wel eene afbeelding der verdreven of vertreden helsche geesten en der bestreden zonden meenen te vinden 3). De H. Bernardus betoont zich, op eene bekende plaats 4), geen voorstander van het verbeelden van dieren enz. binnen de muren der kloosters; het stoort de aandacht der broeders. Voor de kerken laat hij het echter toe, en het is ook allerwaarschijnlijkst dat men er gedeeltelijk mee op het oog heeft gehad den CXen Psalm te kommentariëeren: „Over de adder en den baziliskus zult gij binnengaan en vertreden den leeuw en den draak” 5) gedeeltelijk den CXLVIIIen, waar gezegd wordt, dat zelfs draken en ongedierten ‘s Heeren lof zullen verkondigen 6).4

Is dit wat zich boven de hoofden van het echtpaar Cuypers-Alberdingk Thijm en hun gezin en gasten afspeelde? De lof op de schepping van God, waarin de verstrengelde initialen in het monogram gekoppeld aan de beesten op de hoeken van het plafond het muzikale echtpaar verbeelden, dat met deze fantasiedieren een koor vormen? Cuypers zong destijds in Roermond in een mannenkoor en van Nenny is de muzikaliteit meer dan bekend. Gelet op het feit dat het Cuypershuis van binnen op de schop ging toen ze er kwam wonen, staat het wel vast dat zij intensief heeft meegedacht over het plafond.5

De opmetingstekening van museummedewerker Harrie Hovens uit 1977 geeft een beeld van de indeling van het cassettenplafond. Herkomst Cuypershuis Roermond.

Als deze uitleg klopt, dan zat men er in die tijd niet ver naast. Afgelopen zomer liep een tentoonstelling in het Getty Museum met de veelzeggende titel Book of Beasts: The Bestiary in the Medieval World.6 Op het platform Hyperallergic stond een interessante bespreking waarin men wijst op de rol van Augustinus. Volgens auteur Sarah Bond zag deze kerkvader fantastische beesten als tekenen van God die nader geïnterpreteerd moest worden. Ze had hierover contact met kunsthistoricus Asa Mittman, schrijver van Maps and Monsters in Medieval England, die vertelde:

[To Augustine], the seemingly impossible, unnatural elements of monsters — humans with dog-heads, with fish tails, lions with bird wings, immortal creatures, fire-breathing creatures, and all the rest — are possible because God established the laws of nature, and they do not apply to him. Indeed, by breaking them, Augustine believed, God showed his infinite power.

[Voor Augustinus] zijn de schijnbaar onmogelijke, onnatuurlijke aspecten van monsters – mensen met hondenkoppen, met vissenstaarten, leeuwen met vogelvleugels, onsterfelijke wezens, vuurspuwende wezens en al de rest – mogelijk omdat God de wetten van de natuur schiep; en die zijn niet op hem van toepassing. Juist door ze te breken, meende Augustinus, toonde God zijn oneindige kracht.

Dus niet alleen zingen ze – zoals in het Te Deum en het Benedicite – als onderdeel van al het geschapene Gods lof, maar ze demonstreren ook nog eens Zijn buitengewone vermogens. Zo zou je het plafond kunnen opvatten als een ode op de creativiteit van God, in wiens scheppingskracht de mens die gemaakt is naar Gods beeld – zoals Thijm zou zeggen – participeert; en die mens wordt in het plafond vertegenwoordigd door Pierre en Nenny, verstrengeld in hun monogram.7 

Wat zou het spannend zijn om dit verder uit te zoeken! Voor nu is het voldoende om te constateren dat reconstructie van dit plafond ook vanwege de bijzondere betekenislading zeer gewenst is. 

We kunnen alleen maar zeggen: ga naar de rondleiding van Wies van Leeuwen donderdag 3 oktober (14:00 uur)! De entree van 5 euro komt ten goede aan de crowdfunding. En als je nu al wil doneren, klik je gewoon op het gezelschap draken hierboven dat verlangend uitkijkt naar een plaatsje op het plafond. Heb je trouwens gezien dat er eentje ontbreekt? We zijn heel benieuwd hoe ze die gaan invullen.

We hebben nog wat andere verhalen over het Cuypersplafond, zoals over de kleurtoepassing, polychromie en de herontdekking van de schilderingen in 2007.

;-) B&M

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen
  1. Herkomst van de middeleeuwse voorbeelden in de collage: a) Screenshot V&A Museum London, 244:3, Leaf from choir-book with initial S in red pen-work on green and blue ground depicting a dragon. Netherland. late 12th century. b) KB Den Haag, 72 A 23, fol. 46r, Chapter 47, Griffin, Fol. 46r: drawing (coloured), 46r, 100×100; Griffin (detail) from Book of Flowers (text in Latin), French and Belgian, 1460; artist unknown, author, Lambert, canon of Saint Omer. c) BnF (Bibliotheque Nationale de France) Gallica. Villard de Honnecourt , Album de dessins et croquis (circa 1175-1240). d) A Winged Dragon (detail) in a bestiary, 1278–1300, unknown illuminator, Franco-Flemish. Tempera colors, pen and ink, gold leaf, and gold paint on parchment, 9 3/16 × 6 7/16 in. The J. Paul Getty Museum, Ms. Ludwig XV 4, fol. 94. Digital image courtesy of the Getty’s Open Content Program.
  2. Voor meer informatie zie de aankondiging op Facebook.
  3. Van Leeuwen, Pierre Cuypers, pp. 51-20. architect. Van Leeuwen, Alberdingk Thijm (voor de volledige titels surf naar de bibliografie).
  4. Thijm, De Heilige Linie, p. 113 (voor de volledige titel surf naar de bibliografie).
  5. Hubar, Rien de pareil, deel 1, pp. 41-42, pp. 108-113. Hubar, Rien de pareil, deel 2, pp. 246-270.
  6. De tentoonstelling Book of Beasts: The Bestiary in the Medieval World in The Getty Center in Los Angeles is besproken door Bond, Sarah E. “Interpreting the Beasts of the Middle Ages”. Hyperallergic, 8 juli 2019. http://bit.ly/2naOkjp.
  7. Zie hiervoor Bond, “Interpreting the Beasts of the Middle Ages”. Het is de vraag of deze visie ook speelde bij de monsters die in de bouwsculptuur van de nieuwe Bavo/Koepelkathedraal Haarlem zijn verwerkt, waar het programma door Joseph Cuypers en de latere bisschop A.J. Callier ontwikkeld werd. Daar zijn we er steeds vanuit gegaan dat de visie van Thomas van Aquino op de schepping een rol heeft gespeeld. Hubar (en Coenen), De nieuwe Bavo te Haarlem (zoektoets monster) (voor de volledige titel surf naar de bibliografie). Wat daarin wel een rol speelt en ook in de kunsttheorie van Thijm prominent figureert, is dat de creativiteit van de mens een directe afgeleide is van Gods scheppingskracht. Zie Hubar (en Coenen), De nieuwe Bavo te Haarlem, pp. 141-144, 178; en Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 130-131, 231-232, 364, 387-388.
Sociale media en erfgoed

VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Centraal hierin staat onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB

Ga eens kijken en ‘like’ onze pagina, zodat de berichten over onderwerpen als de voorgaande een nog grotere actieradius bereiken!

O ja, en vergeet niet te doneren!

Verloop vanaf de plaatsing van dit bericht 28 september 2019
  • 4 oktober 2019 staat de teller ‘s morgens op 98%, dus met nog 3 dagen voor de boeg gaat dit project geheid de eindstreep halen, zeker als je NU doneert! Dat kan vanaf een tientje! Er zijn nog maar 40 tientjes nodig, dus doe mee en maak het verschil door hier te doneren!
  • 3 oktober 2019 stond de teller eind van de middag op 98%, dus met nog 3 dagen voor de boeg gaat dit project geheid de eindstreep halen als je NU doneert! Dat kan vanaf een tientje! Er zijn nog maar 50 tientjes nodig, dus doe mee en maak het verschil door hier te doneren!
  • 3 oktober 2019 staat de teller op 89%, dus met nog 3 dagen voor de boeg gaat dit project geheid de eindstreep halen als je NU doneert! Dat kan vanaf een tientje! En vele tientjes maken het verschil!

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2nbUhMH-VanHH2org

← Naar de hoofdpagina van Succesvolle crowdfunding #Cuypersplafond

Pinksteren in de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem

Pinksteren heb ik altijd het meest aansprekende feest gevonden van de katholieke kerk. Ik weet wel dat het formeel niet de belangrijkste plechtigheid is, maar voor mij is het de ultieme dag van de inspiratie. Dit woord werd al vroeg in het Nederlands vrij letterlijk vertaald als ‘ingheestinge’, de geest die binnentreedt in de mens als gevolg van de ‘uitstorting’.* Niet van zomaar een geest, maar van een goddelijke Geest, een heilige Geest.

Het hoogkoor van de nieuwe Bavo, ontworpen door Joseph Th.J. Cuypers (1893-1898). Foto Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.
Het hoogkoor van de nieuwe Bavo, ontworpen door Joseph Th.J. Cuypers (1893-1898), staat het hele jaar door in het teken van de ‘Creator Spiritus’, de scheppende heilige Geest. Van de Pinksterhymne Veni Creator Spiritus staan dan ook, conform het iconografisch programma van vicaris-generaal en later bisschop A.J. Callier, de eerste regels tussen de arcade en de eerste galerij gekalligrafeerd. Foto Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.

Pinksteren — Probeer het je voor te stellen, in het begin van de jaartelling: een ruimte met mensen – onder wie de apostelen – die oprecht hopen, maar toch ook treuren. Zij zijn er samen met de moeder van hun meester en verlosser die op een wel heel dramatische wijze het leven heeft gelaten, terugkeerde uit de dood en vervolgens opnieuw heenging. Natuurlijk heeft hij hen getroost, nog wel met de belofte dat hij Gods Geest zou zenden om hen te helpen, maar wanneer … En dan gebeurt het opeens:

  • Plotseling kwam er uit de hemel een geluid dat leek op een enorme windvlaag en het vulde het hele huis, waar zij zaten. Op hun hoofden vertoonden zich tongen als van vuur, die zich verdeelden, en het zette zich op ieder van hen. Zij werden allen vervuld met de Heilige Geest en begonnen in vreemde talen te spreken, zoals de Geest het hen gaf uit te spreken. — .*

De parakleet wordt deze geest genoemd, de vertrooster. Hoe dat opgevat moet worden, daarover zijn de meningen verdeeld, maar mij spreekt nog het meest de gedachte aan dat de parakleet door Christus is gestuurd als troost en compensatie voor zijn afwezigheid. En wat voor een compensatie! Want als er iets is dat de mens heel dicht bij God brengt, dan is het toch wel de bezieling, de ‘geestdrift’. De schrijver Jozef Alberdingk Thijm wist dat prachtig te verwoorden met zijn ‘steigring van den geest tot boven het hemelgewelf’.* Dat was de vervoering die bezit nam van de mens als hij kunst maakte en daarom was kunst zo belangrijk. Zijn petekind Joseph Cuypers, de architect van de nieuwe Bavo, dacht in soortgelijke termen en dat gold ook voor de bouwheer A.J. Callier die het iconografisch programma samenstelde. Dat de heilige Geest zeer aanwezig is in de kathedraal, heeft echter niet alleen te maken met inspiratie en creativiteit, maar ook met de bijzondere functie van dit type kerk. Alleen hier vindt de priesterwijding plaats, tijdens welk ritueel de heilige Geest zijn zeven gaven uitstort over de wijdelingen die het kerkvolk zullen bijstaan tijdens hun aardse pelgrimage van loutering en strijd. Zoals we kunnen lezen in het eerste boek over de symboliek van de nieuwe Bavo, van Marie Thompson (1898), is het thema van Pinksteren een leidmotief:

  • Geheel de zinnebeeldige voorstelling van het verhevenste en eerbiedwaardigste gedeelte dezer kathedraal wordt beheerscht door slechts ééne grondgedachte, de werking en de mededeeling van den H. Geest, den derden persoon der H. Drievuldigheid, de uitstorting zijner goddelijke liefdegaven over de strijdende Kerk hierbeneden. Gelijk Cherubijnen-vleugelen boven het verzoendeksel der Oud-Testamentische ark, zoo spreiden zich de heilige gewelven en de hoog opschietende bogen over de altaren der Nieuwe Wet, waar Gods Zoon, de eeuwige Liefde, troont […].*

De gewelfknoop met de sluitsteen waar de ribben, of liever de 'vleugels' van het apsisgewelf van de nieuwe Bavo bij elkaar komen. Foto Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.
De gewelfknoop met de sluitsteen waar de ribben, of liever de ‘vleugels’ van het apsisgewelf van de nieuwe Bavo bij elkaar komen. Centraal is de zon weergegeven die staat voor Christus als licht der wereld. In combinatie met de uitschietende stralen in goud op de ribben, kan dit motief ook geïnterpreteerd worden als symbool van het Pinkstergebeuren waarbij de heilige Geest zich in vurige tongen uitstortte en Gods bezieling bracht. Foto Beeldbank RCE-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.

Een prachtig beeld van gewelven als engelenvleugels, die je vooral herkent in de apsis. Ook later vinden we deze vergelijking met de vleugels van ‘cherubs’ nog wel eens een enkele keer in de kunstkritiek terug.* Zelf heb ik het vermoeden dat dit niet alleen beïnvloed is door het tweetal op de ark van het verbond, maar ook door een ander verhaal uit het Oude Testament. Wat te denken van de tempel van Salomon die een aparte (achter)zaal – het Heilige der Heilige – liet bouwen voor de ark van het verbond:

  • Voor de achterzaal liet hij van olijfhout twee kerubs maken van tien el hoogte. Elk van de beide vleugels van een kerub was vijf el lang: gerekend van de ene vleugeltip tot de andere was de spanwijdte tien el. Elke kerub was tien el hoog; beiden hadden dezelfde afmetingen en dezelfde vorm. De hoogte van de ene kerub was tien el en die van de andere eveneens. De kerubs liet hij achter in de tempel plaatsen. De vleugels van de kerubs stonden uitgespreid; een vleugel van de ene kerub raakte de ene muur en een vleugel van de andere kerub raakte de andere muur; hun andere vleugels raakten elkaar in het midden van de tempel.*

Keren we terug naar de parakleet die zich op Pinksteren uitstortte over de eerste christenen, dan valt op dat die in de nieuwe Bavo nog tweemaal voorkomt: allereerst letterlijk in de slotregel van het Te Deum, waarvan de eerste strofe eindigt met ‘Sanctum quoque Paraclitum Spiritum’ (‘en ook de Vertrooster, de Heilige Geest’). Deze tekst is onlangs op grond van een ontwerp van Joseph Cuypers uit circa 1929 gekalligrafeerd op de westelijke muur van het noordertransept .

Jojanneke Post brengt het bladgoud aan op de laatste letters van de kalligrafie van het Te Deum aan in de nieuwe Bavo te Haarlem. Het betreft het woord Spiritus van (heilige) Geest. Foto Davique Sierschilderwerken 2016.
Jojanneke Post brengt het bladgoud aan op de laatste letters van de kalligrafie van het Te Deum in de nieuwe Bavo te Haarlem. Het betreft het woord Spiritum van (heilige) Geest. Foto Davique Sierschilderwerken 2016.

Maar dat is niet de enige plaats, want ook in de hymne die gebruikelijk op Pinksteren gezongen wordt, tevens een vast onderdeel is van de priesterwijding en waarvan de eerste regels geschilderd staan in de apsis van de kathedraal, treedt de heilige Geest als parakleet naar voren: Veni Creator Spiritus. Ik weet niet hoe het met jullie staat, maar deze wat onduidelijke figuur uit de heilige Drie-eenheid is als vertrooster, schepper en inspirator voor mij als iconograaf een stuk concreter geworden.

B.


Bronnen

De * in de tekst hierboven over Pinksteren verwijst naar de volgende bronnen:

  • Voor ‘ingheestinge’ zie Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 383-384 (→ Bibliografie).
  • Handelingen 2:1-4, geciteerd naar het lemma Pinksteren op Wikipedia.
  • Timmers, Symboliek en iconographie , p. 353, nr 716 (→ Bibliografie).
  • Hubar, De genade van de steiger, p. 68: het betreft de uitmonstering van Henri Sicking voor de verdwenen kapel van de Zusters van de Sociëteit van Jezus Maria Jozef te Nieuwkoop; Delpher, zoektermen: Sicking, Nieuwkoop (Nieuwe Tilburgsche Courant 1934) (→ Bibliografie).
  • Thompson, De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem, p. 36 (→ Bibliografie).
  • Willibrordbijbel.nl: 1 Koningen 6, 23-28.
  • Voor Thijm en de neoplatoonse context van de ‘geestdrift’ zie Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 67-70, 256-262, 320 (→ Bibliografie).
  • Voor meer informatie over de parakleet en de kalligrafie in de nieuwe Bavo zie mijn boek over de nieuwe Bavo/KoepelKathedraal Haarlem dat inmiddels is uitverkocht!

De nieuwe Bavo/Koepelkathedraal Haarlem is gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is aangemeld op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo op 14 mei 2016.
Het is ook geplaatst op ifthenisnow.nl.

Verkorte link: http://bit.ly/1R2tAeY