De architecten Cuypers en het Vitruvianisme

Voor het oktobernummer van Vakblad Vitruvius (2018) hebben we een artikel gemaakt over het vitruvianisme en de architecten Pierre J.H. en Joseph Th.J. Cuypers. Daarmee sloeg ik twee vliegen in een klap. Ik wilde namelijk de balans opmaken van waarin vader en zoon Cuypers verschillen als het gaat om het zogenaamde ontwerpen op systeem. Daarom heb ik twee publicaties geklutst: hoofdstuk 10 van mijn proefschrift en verschillende passages in het boek over de nieuwe Bavo die opgezocht kunnen worden met de zoektermen: proportie, geometrie, geometrisch, cirkel, vierkant, driehoek.*

Of deze exercitie iets heeft gebracht? Ik denk het wel. Ik sta er iedere keer weer van te kijken hoe effectief een andere aanvliegroute kan werken. Heel interessant hoe nieuwe inzichten ontstaan; in dit geval niet alleen ten aanzien van de architecten Cuypers, maar ook wat betreft de wisselwerking tussen Joseph Cuypers en H.P. Berlage. Ga het verhaal maar eens lezen. Wil je er met de zoektoets doorheen gaan, download het artikel dan via het frame hieronder of deze link.

De architecten Cuypers en Vitruvius

Omdat hele stukken van een eerdere publicatie van mijn hand zijn overgenomen, wordt dit in academische kringen wel betiteld als ‘self plagiarism’. Voor mij valt dit onder de categorie ‘De honden blaffen en de karavaan trekt verder’. Zelfs in recensies word ik betiteld als iemand met ‘een missie’ en dat brengt met zich mee dat ik me bewust herhaal. Het is een oeroud pedagogisch adagium dat je alleen zo de boodschap in kunt slijpen. Zeker als het om een verhaal gaat dat voor de meeste mensen nog altijd als nieuw ervaren wordt en al helemaal als de lijn doorgetrokken kan worden naar lopend onderzoek, heeft – partiële – herhaling een evidente meerwaarde. Op dit punt zie je dat de wetenschap achterloopt op de sociale media, waar herhaling een erkend stukje gereedschap is. Pedagogiek en marketing vallen hier samen.

Overigens is dit ook een goed moment om een paar zaken aan te vullen en te corrigeren:

  • Bij de Teeken- en Ambachtsschool ontbreekt de architect die formeel het laatste gebouw ontworpen heeft, L.H. Luyten. Waarom er zoveel mensen aan mee hebben gewerkt? Dat kwam omdat Cuypers senior op dat moment in de gemeenteraad zat. Volgens de grote oeuvrecatalogus van het werk van Cuypers senior staat het vroegste ontwerp op naam van Joseph Cuypers (1894). Tevens blijkt dat verschillende tekeningen op het bureau van vader en zoon Cuypers in Amsterdam zijn gemaakt, waaronder een voorontwerp van het uiteindelijke complex aan de Godsweerdersingel.* Het ziet ernaar uit dat Joseph Cuypers een groter aandeel heeft gehad in het project, dan ik destijds in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw dacht.
  • Bij afbeelding 12 ontbreekt de naam van de fotograaf, Jan Straus.
  • De spreuk uit het ‘Boek der Wijsh. IX, 21’ dat God als een demiurg de kosmos met maat, getal en gewicht heeft geschapen – lees geconstrueerd – staat níet in de onderdoorgang van het Rijksmuseum gekalligrafeerd. Ik moet het tijdens mijn promotieonderzoek ergens hebben gevonden, dus misschien was het een andere plaats in het Rijksmuseum of een nooit uitgevoerd voorstel. Maar ruim dertig jaar na dato wil het echte laatje in mijn geheugen niet opengaan. Hopelijk kan iemand me dit nog een keer vertellen.

Je weet het, schrijven is trial and error dus terugkoppeling is altijd welkom!

;-) B.

Een van de tegeltableaus van de Roermondse Teeken- en Ambachtsschool (1904-1908). Hierin zijn de drie primaire schema’s van het driehoekssysteem van Viollet-le-Duc gecombineerd tot een afbeelding, waaronder de drie sleutelwoorden uit de bijbehorende tekst in zijn ‘Dictionnaire’ staan: Geometrie, Stabiliteit en Proportie. Foto Jan Straus Roermond.


Bronnen en verdere informatie

Nota bene — Voor de verkorte titels zie de algemene bibliografie van deze site of een van de deelbibliografieën (Joseph Cuypers Collectie, Clemenskerk):

  • Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 325-348: ‘Het reliëf De Bouw- en beeldhouwkunst. De Griekse “meester van het werk” en Cuypers’ proportiesysteem’. Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, register, zoektermen: proportie, geometrie, geometrisch, cirkel, vierkant, driehoek. Het hoofdstuk in mijn proefschrift gaat op zijn beurt terug op een artikel in de feestbundel van mijn promotor, Kees Peeters: Hubar, “‘De door wiskunst en verbeelding gebouwde kerk'”, pp. 249-259.
  • Berens e.a., P.J.H. Cuypers (1827-1921): het complete werk, p. 313.
  • Hubar, ‘”Een godin die nooit onverschillig blijkt”‘.
  • Het artikel in Vitruvius kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “De architecten Cuypers en het vitruvianisme”. Vitruvius, onafhankelijk vakblad voor erfgoedprofessionals 12 (2018): 18–27. http://bit.ly/2zqa7qm-VanHH2Org Meer weten over Vakblad Vitruvius, volg dan deze link

Het Rijksmuseum kan iedereen vast wel zonder mij vinden, de nieuwe Bavo in Haarlem en de Dom van Keulen ook. Maar de Teeken- en Ambachtsschool in Roermond? Mocht je die willen bezoeken, neem dan van te voren contact op met de Limburgse Werkgevers Vereniging (LWV) die in de Teekenschool gehuisvest is. In de aanpalende Ambachtsschool zit het Limburgse Groenhuis. Ik heb het complex behandeld in hoofdstuk 4 van mijn proefschrift, nadat ik er eerder over gepubliceerd had in de vakbladen De Maasgouw en De Sluitsteen.* Heel bijzonder is de polychromie, waarover ik eveneens een artikel schreef na de voltooiing van de restauratie in 1997.* Kortom, zeer de moeite waard om een bezoek te brengen.

Verkorte link van dit item http://bit.ly/2zqa7qm-VanHH2Org

Cuypers4all

Cuyperiana: omslag van het rapport over het Kruiswegpark uit 2006  Cuyperiana: omslag van het rapport over het familiegraf van P.J.H. Cuypers uit 2005.
In het rapport links over een van de laatste ontwerpen van Cuypers wordt de schijnwerper onder meer gericht op de symboliek van de flora die vooral gewijd is aan de passiecyclus en Maria. Het rapport rechts spreek voor zich. Je kunt de bestanden gratis downloaden via de links Kruiswegpark en Familiegraf Cuypers.  

De collectie bestanden over het werk van de architecten Cuypers kan zonder kosten geraadpleegd en gedownload worden via de map van VanHH.org op Google drive: http://bit.ly/Cuypers2all. Als er gebruik van wordt gemaakt, wel graag verwijzen naar de bron.

Wat zul je hier onder meer kunnen vinden:

  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, De muziek van het licht, Cuypers’ polychromie, Res nova, Ohé en Laak 2007: http://bit.ly/Muziek-polychromie
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 1 de stad in het klein, Res nova, Ohé en Laak 2007: http://bit.ly/Cuypershuis-Cassette.*
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Rien de pareil, Cultuur- en bouwhistorische analyse Stedelijk museum ‘Het huis van Cuypers’ te Roermond, deel 2 Icoon van de natie, Res nova, Ohé en Laak 2007. Hier zit onder meer een paragraaf over vader en zoon Cuypers als tuinarchitect: http://bit.ly/Cuypershuis-Cassette
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Wies van Leeuwen en David Mulder, Bovendonk te Hoeven, Cultuur- en bouwhistorische analyse van het voormalige seminariecomplex van Pierre J.H. en Joseph Th.J. Cuypers, Res nova, Ohé en Laak 2008. Over dit complex is afgelopen jaar een boek verschenen, waarin enkele aspecten van ons onderzoek door David Mulder in korte items zijn samengevat.
  • Leeuwen, A. J. C (Wies) van. Alberdingk Thijm, bouwkunst en symboliek. Ohé en Laak: Cuypers Genootschap, 1989. http://bit.ly/2retpLg-VanLeeuwen

Van de collectie Cuypers assortiment+ die te zijner tijd on line zal gaan, zal alleen tegen een donatie gebruik gemaakt kunnen worden.

Daarnaast kun je natuurlijk prachtige verhalen vinden in het collectie van de nieuwe Bavo op deze site. Aan dit opus magnum van Joseph Cuypers heeft niet alleen hij, maar ook zijn vader Pierre J.H. Cuypers en in nog sterkere mate zijn zoon Pierre J.J.M. Cuypers junior gewerkt.

En dan hebben we het nog niet gehad over de Joseph Cuypers Collectie, waar we sinds een jaar druk mee bezig zijn!
Het project komt met grote regelmaat aan de orde op onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB
Ga eens kijken en ‘like’ de pagina, zodat de berichten over de architecten Cuypers een nog grotere actieradius bereiken!

Wordt vervolgd!

B&M*

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen:

  • Zowel dit als het volgende deel is geschreven ten behoeve van en dus vóór de laatste restauratie van Museum Cuypershuis. Voor een deel zullen de conclusies en vermoedens dus niet langer actueel zijn.
  • Op het gebruik van Bibliodoc zijn de disclaimers van de betreffende pagina en van deze site van toepassing.

Het zou fijn zijn als je dit webitem wilt delen. Dat kun je doen via de knop delen aan het einde van deze pagina (liefst met de hashtag #Cuypers4all).

Verkorte link van deze pagina: http://bit.ly/Cuypers4all (niet te verwarren met de bestandsmap on line: http://bit.ly/Cuypers2all).

← Terug naar de inhoudsopgave van Bibliodoc!