Homepage september 2017-maart 2018

Het boek over de nieuwe Bavo!
Op 9 september, aan de voormiddag van de Open Monumentendagen in 2016, kwam mijn boek over de nieuwe Bavo uit, geproduceerd door WBooks te Zwolle in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem. Je kunt het boek bestellen via deze link. De omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’ is ontworpen door Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.1

Welkom — Welkom op deze site waar ik graag met je kennis wil maken en mijn werk onder de aandacht wil brengen. Mijn naam is Bernadette van Hellenberg Hubar en ik ben erfgoedspecialist, homo ludens (spelende mens), schrijver en dichter, en voorheen vennoot van Res nova, erfgoed in ontwikkeling. Als professional ben ik al ruim vijfendertig jaar actief in de wereld van de monumentenzorg en het erfgoedbeheer, een carrière die startte met de oprichting van het Cuypersgenootschap in 1984. Meer hierover lees je in mijn biografie.

Eén van de meest interessante projecten die ik ooit heb mogen doen, is afgerond. Dat is het boek over de nieuwe Bavo te Haarlem van architect Joseph Cuypers dat 9 september 2016 voorafgaand aan de Open Monumentendagen in Haarlem is gepresenteerd. Hiermee ben ik vanaf 2013 bezig geweest. Nu is de kathedraal op zich al zo bijzonder, maar dat boek is nog eens extra apart omdat ik het lopende de restauratie heb mogen schrijven. Dat is tamelijk ongebruikelijk, maar heeft beslist een meerwaarde. Je komt met dingen in aanraking op een manier die onmogelijk wordt zodra de steigers verdwenen zijn. En het resultaat is er dan ook naar. Een prachtwerk, waar heel wat fotografen aan meegeholpen hebben. Dankzij vormgever Marjo Starink en WBooks heeft de lezer echt wat moois in handen. En dat moois zit tjokvol verhalen. Om daarvan alvast een indruk te geven, is een samenvatting gepubliceerd: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo. Maar ook elders op deze site vind je verhalen over de Haarlemse kathedraal.2

Ik mag me gelukkig prijzen, want in de jaren ervoor is ook al zo’n spannend project op mijn weg gekomen: het onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum. Het resultaat was een publicatie, getiteld De genade van de steiger, die tot stand kwam in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en uitgegeven is door de Walburg Pers te Zutphen.3

Bernadette van Hellenberg Hubar met 'De genade van de steiger' (2013)
Een blije Bernadette van Hellenberg Hubar met haar net verschenen boek ‘De genade van de steiger‘ in haar hand. De presentatie van dit naslagwerk over monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum vond 21 november 2013 plaats in de Obrechtkerk te Amsterdam (foto Marij Coenen, 2013).

Met wie werk ik veel samen?

De kracht van ondernemend Nederland ligt in de samenwerkingsverbanden die per project worden aangegaan. Zo werk ik bij kleuronderzoek graag samen met Judith Bohan in Haarlem en Angelique Friedrichs van de SRAL in Maastricht. Voor bijzondere bouwhistorische expertise kan ik steevast terecht bij Karl Pesch Konopka van Stadsherstel Limburg die tevens restauratiearchitect is. Ook met andere architecten werk ik in wisselende combinaties samen. Daarnaast is Charlotte Ruys mijn onmisbare hulp bij genealogische vragen, terwijl ik met Annelei Engelberts inmiddels twee bundels met beeldgedichten heb mogen maken. Op het digitale vlak word ik zowel technisch als creatief bijgestaan door Wolthera.info en Lost again. En dan heb je nog de vele netwerken die via de sociale media tot stand komen, zoals @Ifthenisnow.4 Met de laatste ben ik bezig een platform op te richten voor @kerkverhalen.

Degene echter met wie ik het meest constant samenwerk is Marij Coenen van Transparant A&C. Zij verzorgt niet alleen de boekhouding, maar helpt mij ook met de fotografie, de rapporten, de berichtgeving op de sociale media en de items op deze site. Zonder haar was het boek over de nieuwe Bavo er niet gekomen.

Marij en Bernadette expo Nicolas Steef Stevens
Bernadette en Marij luisteren geconcentreerd naar de uitleg tijdens de Probusexcursie naar de tentoonstelling ‘De sporen van Joep Nicolas’. Dit was in de galerie van Mariska Dirkx in het voormalige atelier van Nicolas te Roermond (foto Steef Stevens, 2014).
5

Waar ben je mee bezig?

‘Waar ben ik je op dit moment mee bezig?’, wordt me vaak gevraagd. En vaak in een adem er achter aan: ‘Wat zijn nu je plannen?’ Na twee van die grote projecten – om ook #KunstinBreda niet te vergeten – kunnen mensen zich niet voorstellen dat er weer wat moois op je pad komt. Maar toch gebeurt dat.

Op de wat langere termijn ligt er iets heel bijzonders in het verschiet: de inventarisatie van het archief van Joseph Cuypers, met een tentoonstelling en biografie. Dit project is net opgestart, maar verkeert nog in de fase van verkenning en fondsenwerving. Als het doorgaat is het een droom die uitkomt, want sinds het onderzoek naar de nieuwe Bavo ben ik meer dan ooit geïntrigeerd door de figuur van Joseph Cuypers (1861-1949).6 En een biografie schrijven … wat een uitdaging. Ik heb al een beetje voorwerk gedaan met mijn artikel voor De Spiegel van Roermond van dit jaar.

En als we dan toch een beetje hardop aan het dromen zijn: kennis overdragen staat ook hoog op mijn agenda. Na zo’n 35 jaar in de erfgoedwereld zit er een heleboel in mijn hoofd wat ik graag met anderen deel. Vandaar dat ik graag tijdens mijn projecten gebruik maak van de sociale media, overigens niet alleen om kennis te delen, maar ook om kennis te vergaren. Ondertussen is het ook heerlijk om veldwerk te doen, liefst bovenop een steiger … gewoon lekker kijken met je handen en ze vies maken bij het onderzoeken van een gebouw. Het heeft allemaal met passie, ontdekkingsreizen en verhalen te maken. Wat ik ontdek probeer ik – binnen de grenzen van de opdracht  – over te dragen via blogjes en de sociale media: de ene keer heel laagdrempelig, de andere keer meer diepgaand.

Op de steigers in de Laurentius-Elisabethkathedraal met Jojanneke Post. Foto Davique.nl 30 jan 2017
Op de steigers in de apsis van de Laurentius-Elisabethkathedraal van Rotterdam met Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken. Foto Davique.nl 2017.

Of het nu toeval is of niet, het E-boek wat ik net heb afgerond, borduurt naadloos voort op het De nieuwe Bavo en De genade van de steiger. Het betreft de schilderingen naar Kees Dunselman in de Laurentius-Elisabethkathedraal in Rotterdam, waarover je meer vindt onder deze link. Nu al is het verbazingwekkend wat er allemaal tevoorschijn is gekomen.

En verder? Kijk eens bij ‘Werk in uitvoering‘.

;-) B.7

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Deze pagina is vervangen in de week vanaf 24 maart 2018


  1. De nieuwe Bavo te Haarlem kan on line besteld worden via: http://bit.ly/Bavo-Ao

  2. Kunst met een kleine en een grote K in de nieuwe Bavo

  3. De genade van de steiger. Het boek is sinds oktober 2017 uitverkocht. Het is nog wel antiquarisch te verkrijgen. 

  4. Voor meer informatie surf naar de pagina met snelkoppelingen. 

  5. Voor de tentoonstelling zie http://bit.ly/BiennaleX #biennaleX. 

  6. Zie het item over het archief van Joseph Cuypers

  7. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-org 

De balustrade van de koepel in de nieuwe Bavo

De balustrade van de koepel in de nieuwe Bavo te Haarlem (foto BvHH 2013)

In geen gebouw is zoveel terracotta verwerkt als in de nieuwe Bavo te Haarlem, ontworpen door architect Joseph Cuypers. In geen gebouw is zo vroeg al verglaasde terracotta verwerkt. Toen de eerste bouwfase voltooid was – vanaf de apsis aan de oostkant tot en met de eerste bouwlaag van viering en transept, in 1898 – vormde het interieur een grote verrassing: het licht in de kathedraal werd opgevangen en gereflecteerd door vele strekkende meters terra cotta sierbanden over pijlers en muren, kapitelen en imposten en lijsten van ramen en bogen.

Er was op dat moment maar één fabriek in Nederland die in staat was dit toen nog hoogst experimentele bouwmateriaal te leveren: E.C. Martin te Zeist. En zo ingewikkeld was het maakproces dat slechts één op de vier exemplaren gaaf uit de ovens tevoorschijn kwam. Vandaar dat op verschillende plaatsen ook de misbaksel werden gebruikt, die werden gevernist om toch een glanzend, verglaasd effect op te roepen. Nu zou je denken dat dat alleen op verborgen plaatsen gebeurde, maar niets is minder waar. Als resultaat van een wordingsproces pasten de misbaksels bij uitstek in het concept van de Unvollendete, de bewust onvoltooide kathedraal van Joseph Cuypers. Of liever, de kathedraal van de potenties, want ieder onaf onderdeel heeft de potentie om iets te worden. Bij dit worden wordt een traject van trial and error afgelegd, dat geïllustreerd wordt door de misbaksels. Vandaar dat je deze op soms wel heel opvallende plaatsen ziet zitten, zoals bij het hoogkoor of in de top van een van de bogen bij de entree aan de westkant.

Bij de tweede bouwfase, toen transept, koepel en schip werden gebouwd (1902-1906), ging Joseph Cuypers aan de binnenkant verder met Martin. Hij leverde onder meer de sierstenen voor deze balustrade, waar de architect, zoals hij zelf vertelt, ‘Spaansch-Arabische motieven’ heeft toegepast. Die herken je in de in elkaar geschakelde decoraties, ontworpen op basis van geometrische modules. Ter afwisseling zijn de consoles waarop de kolonetten van de koepel rusten, uitgewerkt als fraaie kopjes met verschillende gelaatsuitdrukkingen. Zouden het oosterse genii zijn, of andere wezens?

Heb je een idee waar deze voor staan? Geef het me dan door. Je weet het, ik ben dol op erfgoedraadsels.

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie

  • De intrigerende terracotta’s, de glanselementen en het thema van de Unvollendete heb ik meer diepgaand behandeld in mijn boek over de nieuwe Bavo: Hellenberg Hubar, Bernadette van,  De nieuwe Bavo te Haarlem.Ad orientem | Gericht op het oosten, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016.
  • Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marieke van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
  • Thompson,M.A., De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek, Haarlem 1898.
  • Eggenkamp, Wim, ‘Restauratie Kathedrale complex van Sint Bavo halverwege’, in: Haerlem Jaarboek 2014, Haarlem 2015, pp. 133-179.
  • Een interessant stuk over E.C. Martin staat op de site van Capriolus Contemporary Ceramics – Keramiek Galerie onder deze Evernote link.

Meer lezen, bestel het boek via: bit.ly/Bavo-Ao

Bezoekadres

Heb je belangstelling om de kathedraal een keer te bezichtingen. Dat is mogelijk vanaf april tot en met oktober en in de kerstvakantie, waarbij je ontvangen wordt door kathedraalgidsen die je van alles over de nieuwe Bavo kunnen vertellen. Kijk voor je gaat even op de website van de kathedraal voor de precieze tijden.

De entree bevindt zich bij het hoofdportaal van de kathedraal aan het Bottemanneplein, onder de twee torens.
Er is ruime parkeergelegenheid op het Emmaplein, direct naast de kerk.
Voor autobussen zijn aparte plaatsen aan het Bottemanneplein.

De entree bedraagt € 4,00 en voor kinderen tot 12 jaar € 1,00.

Driekoningenfeest boven (en beneden) de rivieren (2018) #

Ik zie ons nog gaan, verkleed als herders en drie koningen, mijn broertjes, zusjes en ik. Van deur tot deur gingen we om iets lekkers op te halen en het lied dat we het meest zongen was:

  • Driekoningen, Driekoningen, geeft mij ‘ne nieuwen hoed
    M’n oude is versleten
    M’n moeder mag ’t niet weten
    M’n vader heeft ‘t geld
    Al op de toonbank neer geteld.

En ‘s avonds was het genieten van iets lekkers, waarin mijn moeder een boon had verstopt. Als je die tegenkwam was het helemaal feest, wat dan werd je met een papieren kroon tot koning uitgeroepen. Wat een opwinding was dat!*

Wie dit leest weet onmiddellijk dat ik van beneden de rivieren kom en dat klopt. Deze Brabantse traditie is zo uitzonderlijk dat ze op de ‘Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed’ is geplaatst en – als gevolg daarvan – op de ‘UNESCO-lijst van Immaterieel Erfgoed’.* Die erkenning is terecht, zeker als je bedenkt dat dit feest vroeger ook boven de rivieren werd gevierd. Daar kwam ik achter door het onderzoek naar de nieuwe Bavo. Niet doordat de wijzen uit het oosten tot tweemaal toe in de kathedraal zijn afgebeeld – in het prachtige altaarretabel van Mari Andriessen (1929-1930) en de kleurrijke glazen van Han Bijvoet (1951) – maar dankzij weekblad Sint Bavo.*

De geschiedenis herhaalt zich; want net zoals nu in Haarlem een magazine circuleert voor de fondsenwerving ten behoeve van de restauratie – ‘Bavo in de steigers’ – werd in 1898 een tijdschrift opgericht om geld bij elkaar te sprokkelen voor de volgende bouwfasen van de kerk: godsdienstig weekblad Sint Bavo. De bisschop zou de bisschop niet zijn geweest als hij dat medium niet meteen gebruikte als spreekbuis voor zijn beleid. En tot dat beleid hoorde ook het vertrouwd maken van de gelovigen met aloude gebruiken uit de tijd van voor de reformatie. In mijn boek De nieuwe Bavo te Haarlem vertel ik wat meer over dit aspect van de zorg voor de kudde.* De geschiedenis werd aan de ene kant ingezet om de vaderlandse origine van het Nederlandse katholicisme tegenover de rest van het land te positioneren. Een groot deel van de natie was er namelijk van overtuigd dat een katholiek geen goed Nederlander kon zijn, omdat uiteindelijk toch de paus het voor het zeggen had. Aan de andere kant concentreerde de kerk zich op het eigen verleden om een wij-gevoel te kweken en gevoel van eigenwaarde onder de katholieken. Dat was wel nodig na eeuwenlang als tweederangsburgers te zijn behandeld. Vandaar de rubriek die E.H. Rijkenberg, hoogleraar aan het grootseminarie Warmond, opzette over ‘de volksgebruiken van onze Katholieke voorvaderen, hier in dit bisdom’.*

Rijkenberg begon met het feest van Driekoningen, waarvoor hij het naslagwerk Volksvermaken van Jan ter Gouw heeft gebruikt. Hieruit blijkt dat Driekoningen in vroegere tijden veel weg had van Sinterklaas: het was een dag om gul te geven, zodat ook berooide mensen zich konden vermaken. Arme kloosters kregen wijn van de stadsbesturen en de rijke kloosters ‘gaven „den armen luden” brood en bier tot „hun Coninxfeeste”’. Kinderen kregen die dag vrij en ook zij ontvingen ‘coninxgelt’ om Driekoningen te kunnen vieren. In dit verband noemt Rijkenberg herkenbaar genoeg het kinderliedje over de hoed hierboven, dat dus niet alleen in het Brabantse bekend was. Dat geldt niet minder voor de uitverkiezing van de koning door middel van de ‘coninckx-bone’ die in een taart of brood verstopt werd. Ook dat was overigens iets wat bij ons thuis nog werd gedaan. Het was, zoals Rijkenberg benadrukt, op dit soort dagen bij ‘onze voorvaderen gewoonte een gezelligen maaltijd te houden’. Ter illustratie verwijst hij naar een van Jan Steens Driekoningentaferelen.*

Jan Steen, Driekoningenfeest, Wikimedia (Museum of Fine Arts, Boston)
Jan Steen, Driekoningenfeest met de koningsboon, kaarsjesspringen en sterdraaien (1662). Boston Museum of Fine Arts. Foto Wikimedia.

Rijkenberg laat niet alleen de gedrukte bronnen aan het woord, maar heeft zich ook geconcentreerd op de oral history van het bisdom. Zo vermeldt hij een lied, opgetekend uit de mond van ‘„den ouden Gerrit” te Noordwykerhout […] in het jaar 1893 onder het draaien van een mooie groote Driekoningenster gezongen’. Het gaat daarbij om het gebruik dat we hierboven zo mooi uitgebeeld zien in de voorstellingen van Cornelis Troost en Bernard Picart: ‘Drie personen: twee blanken en een zwarte, stelden de drie koningen voor. De zwarte, die in het midden loopt, draagt een standaard, waarop een draaiende papieren ster met een brandende kaars daarachter is bevestigd’. Meestal waren deze sterren gemaakt van perkament. Sommige ervan waren zo uitgewerkt dat er hele taferelen in waren opgenomen die via een ingenieus draaisysteem naar voren kwamen op het moment dat de betreffende scene in het lied aan de orde was. Het belangrijkste lied dat daarbij gezongen werd, begint als volgt:

  • Wij komen getreden met onze sterre;
    Lauwerier de Gransio,
    Wij zoeken Heer Jesus, wy hadden Hem gerre;
    Lauwerier de knier,
    Wij kwamen al voor Herodes z’n deur
    Lauwerier de Gransio.

En zo gaat het nog een stuk of vijf coupletten verder.*

Dat de reformatie een einde heeft gemaakt aan dit volksfeest staat wel vast. Maar dat betekent niet dat het helemaal uit het zicht verdween. Tot ver in de zeventiende eeuw werd het zelfs nog door gereformeerden in huiselijke kring gevierd. En het rondtrekken met de ster hield – zoals ook Rijkenberg aangeeft – stand tot laat in de negentiende eeuw. Of dit sensibiliseren ertoe geleid heeft dat Driekoningen rond 1900 echt is gaan leven in het bisdom Haarlen, is zeer de vraag. Als we afgaan op weekblad Sint Bavo, wordt alleen in 1899 gewag gemaakt van een kinderfeest in Haasveld en daarna blijft het opvallend stil.* Maar dat is eigen aan het registreren en beschermen van historische fenomenen: dat gebeurt vrijwel steeds op een moment dat de bewuste traditie zelf niet langer levenskrachtig genoeg is om het vol te houden. Paradoxaal genoeg wijst ook de plaatsing van het Driekoningenzingen op de lijst van het nationale immateriële erfgoed daarop. Mogelijk heeft dat in dit geval tevens te maken met het feit dat het verkleden en rondtrekken al voldoende beleefd kan worden tijdens Carnaval en het geven en ontvangen centraal staat met Sinterklaas. Toch kan niet ontkend worden dat zich de laatste jaren een opleving voordoet die top down gestimuleerd wordt.

Ken jij een vergelijkbaar feest dat onder druk staat?

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de bronnen die hieronder staan vermeld.

  1. Als kind heb ik tussen 1963 en 1986 deelgenomen aan het Driekoningenzingen in Tilburg, waar ik van 1960 tot ik ging studeren in 1974 heb gewoond.
  2. Zie de volgende artikelen:
    • Jager, Jef de. “driekoningen rituelen en tradities”. Rituelen & Tradities, t.p.q. 2012. http://bit.ly/2F2FUit-Driekoningen.
    • “Driekoningenzingen in Midden-Brabant”. Immaterieel Erfgoed, 2012. http://bit.ly/2F81Mc7-Driekoningen.
    • Cultureel Brabant. “Driekoningenzingen”. Cubra.nl, 12 december 2012. http://bit.ly/2F1QFRX-Driekoningen.
    • Driekoningen Werkgroep. “Driekoningen zingen in Tilburg”. Erfgoed Tilburg, 1 december 2017. http://bit.ly/2F55Hql-Driekoningen.
  3. Rijkenberg, E.H. “Volksgebruiken uit den Roomschen tijd”. Sint Bavo, Godsdienstig weekblad van het bisdom Haarlem 1 (1898): 28–30. http://bit.ly/2Efh3H1-Driekoningen
  4. Hubar, De nieuwe Bavo, pp. 60, 71-87.
  5. Zie de noten 3 en 4 hiervoor.
  6. Zie noot 3. Het plaatsje Haasveld dat in weekblad Sint Bavo van 1899 wordt genoemd, heb ik niet kunnen localiseren. Mogelijk was het een buurtschap. Mocht iemand dat weten, dan heel graag een reactie geven onder dit artikel.
  7. Lees ook mijn andere artikel over Driekoningen en de nieuwe Bavo: over het wapen van bisschop Bottemanne en de eerste bedevaart naar het heilige Land. Volg daarvoor deze link.

Beeldmateriaal in de diapresentatie

  1. Cornelis Troost, Driekoningen, 1750, Teylersmuseum Haarlem. Met dank aan Teylersmuseum dat de foto ter beschikking stelde.
  2. Bernard Picart, Het Hollandse gebruik van zingen met de ster langs de deuren met Driekoningen te Amsterdam, 1732. Rijksmuseum: http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.482491
  3. Jan Steen, Driekoningenfeest met de koningsboon, kaarsjesspringen en sterdraaien (1662). Boston Museum of Fine Arts. Foto Wikimedia.
  4. In de Kerstkapel van de nieuwe Bavo zijn de Driekoningen zowel te zien in het raam van Han Bijvoet als in het altaar van Mari Andriessen. Rechtsonder een detail met het retabel van het altaar. Met dank aan het heilig Kerstmisgilde voor het ter beschikking stellen van de foto.
  5. Omslag van het weekblad Sint Bavo, waarin vanaf 1898 ook aandacht werd besteed aan oude katholieke volksgebruiken in het bisdom Haarlem. Foto bvhh.nu 2016.
  6. Screenshot van de site van immaterieel erfgoed in Nederland (bvhh.nu 2016). De foto blijkt – na raadpleging begin 2018 – vervangen te zijn. Zie “Driekoningenzingen in Midden-Brabant”. Immaterieel Erfgoed, 2012. http://bit.ly/2F81Mc7-Driekoningen.

Op alle foto’s berust auteursrecht, met uitzondering van de nummers 2 en 3 en de twee laatste. Nummer 2 hoort tot het ‘Public domain’; nummers 3 en 5 vallen onder de ‘Creative Commons’ licentie: http://bit.ly/2F5Yje8-CC-BY-NC-SA-4-0; nummer 6 is als screenshot rechtenvrij.

Bestel het boek over de nieuwe Bavo!

Nieuwsgierig naar meer verhalen over de kathedraal van Haarlem? Bestel dan het boek dat in september 2016 is verschenen via http://bit.ly/Bavo-Ao of http://bit.ly/WBOOKS-nBavo.

Het boek over de nieuwe Bavo!

‘Ad orientem’ of ‘Gericht op het oosten’ slaat op de ligging van de nieuwe Bavo, waardoor de oostkant op de meeste dagen van het jaar beschenen wordt door de roodkleurige ochtendzon, zoals hier. Ontwerp omslag Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015: http://bit.ly/WBOOKS-nBavo.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt in de versie, waarin het in 2016 verscheen op if then is now, deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’.

Verkorte link van dit item: bit.ly/2AxOaGp-VanHH2Org

Homepage september 2016 – augustus 2017

Het boek over de nieuwe Bavo!
Op 9 september, aan de voormiddag van de Open Monumentendagen in 2016, kwam mijn boek over de nieuwe Bavo uit, geproduceerd door WBooks te Zwolle in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem. Je kunt het boek bestellen via deze link. De omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’ is ontworpen door Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.1

Welkom — Welkom op deze site waar ik graag met je kennis wil maken en mijn werk onder de aandacht wil brengen. Mijn naam is Bernadette van Hellenberg Hubar en ik ben erfgoedspecialist, homo ludens (spelende mens), schrijver en dichter, en voorheen vennoot van Res nova, erfgoed in ontwikkeling. Als professional ben ik al ruim dertig jaar actief in de wereld van de monumentenzorg en het erfgoedbeheer, een carrière die startte met de oprichting van het Cuypersgenootschap in 1984. Meer hierover lees je in mijn biografie.

Eén van de meest interessante projecten die ik ooit heb mogen doen, is afgerond. Dat is het boek over de nieuwe Bavo te Haarlem van architect Joseph Cuypers dat 9 september 2016 voorafgaand aan de Open Monumentendagen in Haarlem is gepresenteerd. Hiermee ben ik vanaf 2013 bezig geweest. Nu is de kathedraal op zich al zo bijzonder, maar dat boek is nog eens extra apart omdat ik het lopende de restauratie heb mogen schrijven. Dat is tamelijk ongebruikelijk, maar heeft beslist een meerwaarde. Je komt met dingen in aanraking op een manier die onmogelijk wordt zodra de steigers verdwenen zijn. Hieronder vertel ik nog wat meer over deze opdracht.

Ik mag me gelukkig prijzen, want in de jaren ervoor is ook al zo’n spannend project op mijn weg gekomen: het onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum. Het resultaat was een publicatie, getiteld De genade van de steiger, die tot stand kwam in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en uitgegeven is door de Walburg Pers te Zutphen.2

Bernadette van Hellenberg Hubar met 'De genade van de steiger' (2013)
Een blije Bernadette van Hellenberg Hubar met haar net verschenen boek ‘De genade van de steiger‘ in haar hand. De presentatie van dit naslagwerk over monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum vond 21 november 2013 plaats in de Obrechtkerk te Amsterdam (foto Marij Coenen, 2013).

Kathedraal nieuwe Bavo te Haarlem

Medio april 2014 kwam de opdracht binnen voor het schrijven van een boek naar aanleiding van de restauratie van de nieuwe Bavo. Met dit fantastische gebouw was ik al enige tijd bezig. De waardenstelling – opmaat tot het manuscript – heb ik eind 2013 afgerond.3 De volgende stap was een lezing die ik in een druk bezette nieuwe Bavo heb gegeven. Leidmotief was het hemels Jeruzalem uit de Apocalyps van Johannes dat een immens belangrijke rol speelt bij dit rijksmonument. De gelijknamige hymne Caelestis urbs Jeruzalem van de componist Alphons Diepenbrock (1897) is bij die gelegenheid ten gehore gebracht door de Kathedrale Bavo Cantorij. Door al dit werk lag er heel wat informatie waarmee ik verder kon met mijn onderzoek voor de monografie: op de steigers, in de archieven, op excursie en achter de computer. Er stroomt heel wat water door de Leidsevaart eer je echt aan het schrijven bent. Inmiddels, ruim twee jaar verder, is het boek verschenen na een intensieve tijd van drukproeven, corrigeren, corrigeren en nogmaals corrigeren (en er achter komen dat je hier en daar toch nog iets gemist hebt). Maar het resultaat is er dan ook naar. Een prachtwerk, waar heel wat fotografen aan meegeholpen hebben. Dankzij vormgever Marjo Starink en WBooks heeft de lezer echt wat moois in handen. En dat moois zit tjokvol verhalen. Om daarvan alvast een indruk te geven, is een samenvatting gepubliceerd: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo. Maar ook elders op deze site vind je verhalen over de Haarlemse kathedraal.4

Een van de beelden van de nieuwe Bavo te Haarlem
Aan de oostpartij van de nieuwe Bavo bevindt zich een bijzondere cyclus van beelden uit het atelier van Cuypers & Co (foto BvHH, zomer 2013).

Met wie werk ik veel samen?

De kracht van ondernemend Nederland ligt in de samenwerkingsverbanden die per project worden aangegaan. Zo werk ik bij kleuronderzoek graag samen met Judith Bohan in Haarlem en Angelique Friedrichs van de SRAL in Maastricht. Voor bijzondere bouwhistorische expertise kan ik steevast terecht bij Karl Pesch Konopka van Stadsherstel Limburg die tevens restauratiearchitect is. Ook met andere architecten werk ik in wisselende combinaties samen. Daarnaast is Charlotte Ruys mijn onmisbare hulp bij genealogische vragen, terwijl ik met Annelei Engelberts inmiddels twee bundels met beeldgedichten heb mogen maken. Op het digitale vlak word ik zowel technisch als creatief bijgestaan door Wolthera.info en Lost again. En dan heb je nog de vele netwerken die via de sociale media tot stand komen, zoals @Ifthenisnow.5 Met de laatste ben ik bezig een platform op te richten voor @kerkverhalen.

Degene echter met wie ik het meest constant samenwerk is Marij Coenen van Transparant A&C. Zij verzorgt niet alleen de boekhouding, maar helpt mij ook met de fotografie, de rapporten, de berichtgeving op de sociale media en de items op deze site. Zonder haar was het boek over de nieuwe Bavo er niet gekomen.

Marij en Bernadette expo Nicolas Steef Stevens
Bernadette en Marij luisteren geconcentreerd naar de uitleg tijdens de Probusexcursie naar de tentoonstelling ‘De sporen van Joep Nicolas’. Dit was in de galerie van Mariska Dirkx in het voormalige atelier van Nicolas te Roermond (foto Steef Stevens, 2014).
6

Het volgende wat ik ga doen?

Dat is een goede vraag, want ik heb de afgelopen vijf jaar vrijwel doorlopend aan drie boeken gewerkt: de twee die hiervoor zijn genoemd en Verhalen op de muur over de Clemenskerk in Merkelbeek.7 Of ik hierna nog een boek zou willen? Waarom niet? Het is mij erg goed bevallen en mijn opdrachtgevers zijn tevreden. Dus wat wil een mens nog meer?

Op de wat langere termijn ligt er mogelijk iets moois in het verschiet: de inventarisatie van het archief van Joseph Cuypers, met een tentoonstelling en biografie. Dit project is net opgestart, maar verkeert nog in de fase van verkenning en fondsenwerving. Als het doorgaat is het een droom die uitkomt, want sinds het onderzoek naar de nieuwe Bavo ben ik meer dan ooit geïntrigeerd door de figuur van Joseph Cuypers (1861-1949).8

En als we dan toch een beetje hardop aan het dromen zijn: kennis overdragen staat ook hoog op mijn agenda. Na zo’n 35 jaar in de erfgoedwereld zit er een heleboel in mijn hoofd wat ik graag met anderen zou willen delen. Of erfgoed koppelen aan nieuwe media, zoals destijds met de Cuyperscode9, maar ook gewoon lekker je handen vies maken bij het onderzoeken van een gebouw … Het heeft allemaal met passie, ontdekkingsreizen en verhalen te maken. Wat ik ontdek probeer ik – binnen de grenzen van de opdracht  – over te dragen via blogjes en de sociale media: de ene keer heel laagdrempelig, de andere keer meer diepgaand.

Maar het eerste wat de komende tijd op het programma staat, heeft te maken met heel iets anders wat ik met veel liefde en ervaring doe: waardestellingen van erfgoed maken. Het betreft het project #KunstInBreda, waarover je meer vindt onder het tabblad projecten. Nu al is het verbazingwekkend wat er allemaal tevoorschijn is gekomen.

Mocht je ‘n keer een teamplayer met expertise nodig hebben, neem dan contact met me op: 06 513 87 805.

B.10

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

 

BewarenBewaren

BewarenBewaren


  1. De nieuwe Bavo te Haarlem kan on line besteld worden via: http://bit.ly/Bavo-Ao

  2. De genade van de steiger. Het boek kan rechtstreeks besteld worden bij de Walburg Pers

  3. Hubar, Auro intextum in de bibliografie

  4. Kunst met een kleine en een grote K in de nieuwe Bavo

  5. Voor meer informatie surf naar de pagina met snelkoppelingen. 

  6. Voor de tentoonstelling zie http://bit.ly/BiennaleX #biennaleX. Voor de excursie van Probus Rura et Mosa deze link

  7. Bezoek http://bit.ly/VHH2Clemenskerk 

  8. Zie het item over het archief van Joseph Cuypers

  9. Bezoek www.cuyperscode.nl

  10. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-org 

Kunst in Breda


Glazen lucida Laurentiuskerk Ginneken en nieuwe Bavo (collage bvhh.nu 2016).
De glazen in de lucida of koorvensters van de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken (links) en in de nieuwe Bavokathedraal (collage bvhh.nu 2016).1

________________

#KunstinBreda zit vol verrassingen! Dat bleek voor het eerst toen ik bezig was met de uitmonstering van de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken, ontworpen door Joseph Cuypers en Jan Stuyt (1900-1902). Zo trok onder meer de lucida mijn aandacht:

  • Achter de glazen in de lucida of de lichtbeuk van de apsis gaat een apart verhaal schuil. Ze heten ontworpen te zijn door Pierre Cuypers, de vader van Joseph, maar dat klopt waarschijnlijk niet. Aangezien ze zo sterk lijken op die van de lucida in de nieuwe Bavo te Haarlem, staat wel vast dat ook de zoon een aandeel heeft gehad. Pierre Cuypers ontwierp de figuraties, Joseph Cuypers de ornamenten. In Haarlem vervullen ze iconografisch een rol als Biblia pauperum (armenbijbel) en in die positie maken ze deel uit van de ‘catechismus van steen’. Nu gaat het in de Laurentiuskerk niet om een kopie, want de opbouw van de ramen in horizontale lagen (registers) wijkt sterk af. Waarschijnlijk is voor een andere indeling gekozen om nog beter aan te sluiten bij de middeleeuwse platenbijbel, die Joseph Cuypers net als zijn vader goed kende. In de vijftiende-eeuwse Biblia pauperum zijn bij de indeling van de pagina’s onder de taferelen telkens twee vertellers of commentatoren geplaatst met een tekstband. Die zie je ook in het laagste register van de ramen in Breda (zie de afbeeldingen 6 en 7 in de galerij in de kop van dit artikel). De architect sloeg hiermee twee vliegen in één klap, want hierdoor kwam tegelijkertijd meer ruimte voor minder verzadigde kleurpartijen. En dat was een stokpaardje van Joseph Cuypers: meer licht in de kerk. In de vakliteratuur wordt wel gesuggereerd dat het ontwerp van Pierre Cuypers voor de glazen in de Haarlemse kathedraal aan Joseph was opgedrongen. Het vervolg in Breda geeft aan dat dat vrij onwaarschijnlijk is. Wel heeft Joseph in beide gevallen de wat ouderwetse figuraties door middel van eigentijdse ornamenten aan laten sluiten op de architectuur. In het boek over de nieuwe Bavo heb ik die samenhang als volgt […]

Lees het vervolg van dit verhaal in mijn artikel over de Laurentiuskerk op ifthenisnow.eu: http://bit.ly/25qDCR7

Nieuwsgierig naar wat dit project allemaal al heeft gebracht? Bekijk dan de twitterlijst op deze site of de andere items die in de kop van deze pagina staan.
Je kunt me ook volgen op twitter (#KunstinBreda).

B.2

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


  1. De linkerafbeelding is ontleend aan Hulshof o.p., Ben, Laurentiuskerk Ginneken, Een iconografie, Breda 2012, p. 24; de rechter van de nieuwe Bavo is van bvhh.nu 2014. 

  2. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/KunstinBreda-VHHorg 

Register on line van namen, plaatsen en trefwoorden

Register on line — Waarom een register on line? Dat lees je hier.

Register on line | Pagina uit mijn boek 'De nieuwe Bavo te Haarlem' (2016).
Eén van de pagina’s uit het boek over de nieuwe Bavo. Uitgever WBooks, vormgeving Marjo Starink, foto’s: Teun Kelting (links) en RCE Beeldbank -Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.

Toelichting

Zoals in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten staat aangegeven, is er bij deze publicatie voor gekozen om het register on line te zetten. WBOOKS en de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo hebben deze stap gezet, omdat de duurzaamheid van hun websites is gegarandeerd. Dat wordt onder meer gewaarborgd doordat hun sites deel (gaan) uitmaken van de collectie van de Koninklijke Bibliotheek die voor regelmatige updates zorgt.

Het register is qua namen en plaatsnamen beperkt gehouden omdat dit boek te zijner tijd integraal on line wordt gezet en de tekst dan volledig doorzoekbaar is. Doordat bij het samenstellen gebruik is gemaakt van een algoritme – ontwikkeld door lostagain.nl – oogt deze index bovendien wat anders dan gebruikelijk bij dit type onderzoek:

  • Omdat met het algoritme alleen exacte woordbeelden kunnen worden gevonden, zijn alle relevante verbuigingen, vervoegingen en varianten van een lemma ieder afzonderlijk opgenomen. Bijvoorbeeld: decoratie, decoratief, decoratieve, gedecoreerd et cetera.
  • Navenant geldt dat voor variaties als kerkbouwsymboliek, Mariasymboliek et cetera. Deze zijn te vinden via de eerste letter van het lemma.
  • Verder zijn er woord- en naamsvarianten als gevolg van de – verouderde – spelling in de citaten. Zo schrijft Joseph Cuypers terra-cotta, terwijl het volgens de huidige spelling terracotta is. Deze varianten zijn zoveel mogelijk opgenomen.
  • Woorden met afbrekingen ontbreken echter, op enkele belangrijke termen na.
  • Net zoals bij een klassiek register zijn bepaalde lemma’s waarop teveel treffers vallen weggelaten. Te denken valt aan Bavo, Joseph Cuypers, Callier, Thijm, God, Christus et cetera.
  • Lest best heeft dit digitale register als extra voordeel dat het met de zoektoets doorlopen kan worden.

Het register is samengesteld door Bernadette van Hellenberg Hubar, Marij Coenen en lostagain.nl. Voor de vormgeving van het downloadexemplaar tekende Marjo Starink. Met dank aan Maarten Kools, webmaster van rkbavo.nl, voor het toegankelijk maken van het register door middel van onderstaand alfabet.

Verkorte link: bit.ly/2KEfBAz-register


A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | Z

Voorkeur voor een downloadexemplaar? Volg dan deze link (klik onder op het hokje met het pijltje om het bestand te downloaden).

 


A

  • A & A (Architectura et Amicitia) | 269, 294, 295
  • aartsbisschop | 62, 96, 284
  • aartsbisschoppelijk | 79
  • aartsengelen | 266, 279
  • abdij (Emmaus, Beuron, et cetera)| 48, 50, 52, 54, 56, 89, 90, 171, 196, 197, 200
  • abdijcomplex | 90
  • abdijkerk | 48, 49, 90, 92
  • Abraham | 104, 176, 190, 205
  • abstract | 180, 234
  • abstracte | 50, 153, 193, 234, 235, 237
  • acht (kerktonen, christelijke stemmingen, et cetera) | 87, 131
  • achtste (dag (laatste oordeel), et cetera) | 131
  • actoren | 4, 31, 33, 34, 39, 48, 156, 157, 160, 176, 177, 182, 202, 300
  • actus | 29, 30, 121, 139, 140, 141, 143, 147, 157, 163, 229, 231
  • actus en potentia | 29, 139, 140, 143, 147, 157, 163
  • adagium | 39, 49, 153, 181, 287
  • Adalbertus (van Egmond) | 195, 196, 200
  • Adam (eerste mens, van Sint Victor) | 7, 159, 160, 222, 277, 283
  • Addison, Joseph | 151
  • Aengenent, bisschop J.D.J. | 17, 68, 69, 207, 289
  • affectus | 116, 150
  • afspiegeling | 23, 285
  • Agterof, H.W. | 182
  • Alberdingk Thijm (Jozef, Karel, Lambert, Paul; er is geen lemma voor alleen Thijm opgenomen vanwege het hoge aantal treffers) | 7, 15, 25, 33, 39, 40, 45, 71, 77, 78, 151, 199, 200
  • Alewijn | 198
  • allegorie | 179
  • allegorische | 85
  • Alleluia | 301
  • Aloysiuskapel | 32, 41, 57, 67, 74, 121, 143, 145, 172
  • altaar | 51, 72, 98, 100, 102, 103, 106, 109, 119, 128, 129, 130, 134, 167, 176, 187, 204, 205, 207, 209, 259, 268
  • alter Christus | 185, 185, 200, 200
  • altera Eva | 268, 268
  • Amand | 198
  • ambachtsonderwijs | 41
  • Ambrosius | 71, 218
  • ambulatorium | 98, 124
  • amethist | 238, 239, 278
  • amethisten | 238
  • amethisten-steen | 239
  • amor Dei | 268
  • Amstel | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • Amsterdam | 4, 20, 22, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 43, 46, 56, 59, 71, 77, 94, 95, 146, 147, 199, 241, 246, 255, 270
  • Anastasis rotunda | 84
  • ankerhaak | 130
  • annunciatie | 23, 103, 105, 106, 107, 176, 255, 262
  • antifoon | 54
  • antimodernisme | 4, 33, 41, 60, 63
  • antimodernistische | 59, 60, 69
  • antitype | 85, 185, 190
  • Antonius (van Padua) | 78, 178, 196
  • Antoniuskapel | 74, 172
  • antropologische | 79, 83, 84, 295
  • Apocalyps | 24, 79, 102, 108, 112, 113, 126, 127, 130, 134, 183, 235, 238, 239, 240, 259, 262, 265, 280, 281
  • Apol, Adriaan | 248
  • apostel | 31, 72, 105, 190, 199, 207, 209, 212, 220
  • Apostel der Nederlanden | 199, 199
  • apostel van de heidenen | 212
  • apostelen | 84, 103, 105, 126, 130, 187, 190, 191, 209, 218, 219, 221, 222, 239, 262, 263, 283
  • apostolische successie | 209
  • applicaties | 222
  • Aprilbeweging | 57
  • apsiden | 48
  • apsidiolen | 80, 84, 124, 129, 131, 133
  • apsis |12, 15, 16, 24, 29, 74, 85, 87, 88, 90, 92, 93, 94, 96, 97, 105, 109, 110, 113, 122, 123, 124, 125, 127, 135, 137, 148, 149, 152, 157, 160, 165, 172, 179, 181, 183, 187, 190, 192, 200, 204, 209, 212, 213, 218, 234, 240, 241, 243, 262, 284, 288
  • apsistoren | 234
  • apsistorens | 233, 234, 240
  • Aquinen | 138
  • Aquiner | 46, 71, 121, 163, 171, 177, 184, 301
  • Aquino, Thomas van | 4, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 29, 37, 38, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 58, 59, 64, 71, 82, 84, 106, 115, 119, 121, 123, 127, 131, 136, 138, 140, 141, 144, 145, 149, 150, 153, , 154, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 169, 175, 171, 177, 178, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 189, 190, 192, 193, 203, 215, 229, 231, 276, 287, 296, 297, 299, 300
  • arabesken | 299, 300
  • Arabieren | 154, 290, 295, 296
  • Arabisch | 291, 297, 301
  • Arabische | 24, 30, 82, 153, 154, 270, 278, 285, 290, 291, 292, 294, 295, 297, 299, 300
  • archaeologische | 301
  • archetypisch | 212, 226
  • archetypische | 84, 185, 253
  • architect |8, 11, 13, 15, 16, 17, 22, 24, 33, 34, 36, 54, 57, 64, 66, 72, 79, 86, 89, 94, 108, 113, 114, 121, 127, 128, 131, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 144, 147, 151, 152, 153, 154, 156, 157, 158, 160, 161, 163, 171, 182, 218, 219, 221, 229, 231, 233, 237, 240, 243, 244, 248, 249, 251, 255, 259, 260, 268, 271, 272, 273, 276, 278, 279, 283, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 295, 297, 301
  • Architectura (et Amicitia) | 52, 137, 151, 166, 175, 246, 247, 251, 269, 291, 292, 295
  • architectuur |15, 17, 25, 33, 41, 51, 52, 64, 77, 90, 93, 96, 103, 113, 114, 118, 125, 150, 151, 154, 174, 181, 203, 215, 222, 232, 237, 246, 251, 258, 263, 265, 273, 276, 282, 292, 295, 296, 298, 299, 301
  • architectuurhistoricus | 273
  • architectuurkritiek | 288
  • architectuurmetabolisme | 229, 232, 234
  • architectuurmetaforen | 106, 108
  • architectuurpolychromie | 234, 237, 258
  • architectuursymbolen | 265
  • architectuursymboliek | 90, 108, 283
  • architectuurvisie | 30, 238
  • Arcisse de Caumont | 133, 134, 237
  • Areopagiet | 71, 177, 180, 181
  • Aristoteles | 22, 82, 84, 138, 140, 141, 192, 200, 251, 296, 297
  • aristotelische | 297
  • aristotelisme | 24
  • Ark van het Verbond | 24, 79, 82, 127, 128, 144, 167, 169, 205, 259
  • art brut | 122
  • art nouveau | 62, 176
  • artes (liberales, mechanicae) | 157
  • artificieele omschepping | 49, 232
  • Astartee | 83
  • Atelier Rozenburg | 41, 227
  • auctor intellectualis | 117
  • Augustinus | 30, 33, 34, 60, 71, 83, 84, 85, 106, 108, 115, 181, 182, 185, 203, 218
  • avant-garde | 48, 52, 268
  • Averroës | 297

Terug naar boven.

B

  • Baaf | 287
  • baarmoeder | 27, 106, 262
  • Baden-Württemberg | 52
  • Bähr, Karl | 78, 129
  • bakermat | 154
  • Bakker, Vera | 13, 51, 65
  • baksteenarchitectuur | 92
  • baksteenpolychromie | 17, 237
  • baldakijn | 94, 95, 96, 107, 122, 123, 125, 129, 151, 208, 241
  • baldakijnen | 123, 129, 130, 131, 151, 200, 215, 291
  • balustrade | 131
  • banderol | 130
  • Barbara | 202, 214
  • Barbarakapel | 74, 172, 277
  • Barbarakathedraal | 36
  • Barendse, Bernard | 22, 140, 141, 144, 145, 150
  • Barmhartige Samaritaan | 135
  • barokke (expressionisten) | 161, 214
  • basement | 137, 149, 192, 193, 194, 259
  • basementen | 73, 120, 121, 143, 145, 148, 149, 154, 190, 192, 193, 243, 260
  • bastaardmortel | 133, 134, 137, 139, 156, 251
  • Bazel, K.P.C. de | 269
  • Beda Venerabilis | 200
  • bedevaart | 82, 212, 214, 215, 226, 287
  • beelddenker | 22, 24, 174, 287
  • beelddenkers | 278, 301
  • beeldende kunsten | 41, 52
  • beeldformules | 179
  • beeldprogramma | 47, 52, 158, 174
  • beeldtraditie | 278
  • Begijnhofkerk | 100
  • begin | 8, 16, 17, 22, 33, 36, 50, 56, 82, 84, 102, 108, 145, 149, 160, 165, 166, 194, 219, 222, 224, 268, 279, 300
  • beginfase | 38
  • beginletters | 225
  • beginne | 79, 163
  • beginsel | 292
  • beginselen | 47, 138, 177, 181, 299
  • beginselverklaring | 152, 153, 249
  • Beijk, Johan | 182
  • Bekkers (Th.M.P. Bekkers en C.N.J. Meijsing) | 20, 29, 125, 130, 149, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239, 288
  • bekleding | 268
  • bekleed | 239, 259
  • bekleedingssteenen | 258
  • bekoring | 187, 189, 190
  • bekoringen | 190
  • belettering | 237
  • belichte | 243
  • belichting | 276
  • Benedicite | 130, 141, 165, 296
  • benedictijnen | 4, 20, 31, 48, 52, 90, 92, 153, 198, 268
  • benedictijner | 4, 33, 48, 50, 52, 54, 56, 57, 72, 87, 88, 89, 90, 91, 94, 99, 153, 171, 182, 196, 198, 259, 284
  • Benedictus (van Nursia, Labre) | 48, 52, 54, 60, 107, 194, 195, 198, 199, 200, 202, 214
  • beproefd | 205
  • beproeft | 192
  • beproeven | 190
  • beproeving | 190, 192, 200, 203, 246
  • beraapt | 133, 134
  • beraapte | 133, 135, 139, 163
  • beraping | 133, 156
  • beredeneerde | 29
  • beredeneert | 141
  • Bergportaal (Servaaskerk Maastricht) | 113, 114, 115, 116, 234
  • Berlage, H.P. | 48, 64, 67, 97, 258, 270, 274
  • Berlindis | 187, 198
  • Bernardus van Clairvaux | 4, 25, 71, 106, 115, 116, 119, 149, 150, 171, 180, 199
  • Bernulphusgilde | 54, 56, 66
  • beryl | 238, 239
  • bescheiden | 93, 133, 190, 258, 284
  • bescheidenheid | 268
  • beschermheer | 57
  • besef | 50, 58, 77, 86, 123, 301
  • Beseleel (secundus) | 89, 259
  • bespiegelende | 157, 297
  • bespiegelingen | 184
  • bestaansreden | 60, 126, 185
  • betekend | 39
  • betekende | 11, 22, 52, 60, 181, 198, 229, 251
  • betekenen | 90, 112, 161, 297
  • betekenis |8, 28, 33, 44, 46, 48, 58, 77, 85, 105, 115, 126, 150, 151, 153, 165, 184, 187, 204, 221, 222, 235, 238, 253, 262, 272, 297
  • betekenislaag | 17, 131
  • betekenislagen | 20, 188
  • betekenisrelatie | 178
  • betekenisvolle | 96
  • Beuron | 48, 52, 54, 57, 134, 269
  • Beuroner (abdij, kunstleer, school, et cetera) | 27, 41, 48, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 63, 83, 176, 198, 268, 269, 295
  • bevruchten | 48, 88
  • bevruchtend | 222
  • bevruchtende | 106
  • beweeglijke | 50
  • bewegen | 16, 33, 181, 208, 210, 215, 273
  • beweging | 5, 15, 16, 17, 27, 138, 140, 141, 205, 214, 215, 272, 273, 274, 276, 278, 299
  • bewegingen | 149, 178, 203
  • bewerken | 156
  • bewerking | 29, 151, 156, 157
  • bewerkt | 123, 125, 148
  • bewerkte | 149, 158
  • bewezen | 28, 163
  • bewijs | 28, 28, 29, 29, 61, 61, 76, 76, 78, 78
  • bewijst | 28, 138
  • bewijsvoering | 28, 29
  • bewijzen | 20, 20, 28, 28, 29, 29, 39, 39, 83, 83, 138, 138, 297, 297
  • bewonder | 48
  • bewondering | 20, 41, 52, 54, 161, 294
  • bewondert | 243
  • bewust | 16, 17, 28, 29, 58, 72, 80, 91, 106, 125, 126, 133, 145, 151, 161, 195, 226, 231, 274, 278, 283, 284, 296, 300
  • bewuste | 81, 153, 235
  • bewustwordingsproces | 273
  • bewustzijn | 79, 299
  • Beyssens, Th. | 47
  • Bezaleël | 79, 80, 81, 82, 259, 262
  • Bezeleël (tweede) | 89
  • bezondigde | 45
  • Biblia pauperum | 4, 86, 103, 168, 169, 182, 184, 185, 189
  • bibliotheek | 33, 45, 47, 48, 50, 68, 73, 77, 81, 89, 90, 103, 117, 129, 167, 200, 247, 294
  • biecht | 182, 187, 189, 197, 198, 203
  • biechten | 190
  • biechtstoelen | 203
  • Biemond, Dirk-Jan | 13, 274
  • bijbel | 45, 60, 128, 150, 182, 185, 193, 279, 281
  • Bijdragen (tot de Geschiedenis van het Bisdom Haarlem) | 39, 59, 69, 78
  • bijgeloof | 81
  • Bijvoet, Han | 17, 20, 57, 119, 132, 133, 135, 136, 203, 222, 225, 241, 250, 255, 259, 262, 271, 277, 280, 283
  • Bilderdijk, Willem | 40
  • biografie | 43, 46, 138, 296
  • biografisch (Woordenboek van Nederland) | 288
  • bisdom | 13, 17, 34, 39, 46, 47, 59, 61, 62, 63, 68, 69, 77, 78, 85, 189, 190, 197, 200, 238
  • bisdommen | 61
  • bisschop |11, 15, 17, 20, 31, 33, 34, 36, 39, 43, 45, 47, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 71, 73, 76, 77, 78, 84, 86, 90, 96, 99, 103, 105, 114, 117, 127, 133, 134, 149, 150, 163, 174, 189, 193, 197, 198, 203, 204, 205, 206, 207, 209, 211, 218, 229, 259, 265, 284, 287, 288, 289
  • bisschoppelijk | 32, 62, 63, 66, 67, 68, 71, 73, 78, 184, 200
  • bisschoppelijke | 48, 60, 74, 77, 100, 172
  • bisschoppen | 57, 60, 61, 72, 86, 96, 99, 123, 185, 194, 209
  • bisschopshuis | 46, 47, 73, 74, 172
  • bisschopskerk | 96, 99
  • bisschopskoor | 151, 262
  • bisschopstroon | 52, 65, 66, 201, 202, 208, 209, 211, 212, 215, 279
  • bisschopszetel | 205, 209, 222
  • bladeren | 72, 266
  • Blanc, Charles | 30, 246, 295
  • blauw |133, 219, 232, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 252, 253, 254, 255, 260, 261, 263, 265, 271, 278, 281, 283, 285, 297
  • blauwe (uur, voegen) | 8, 24, 26, 40, 41, 137, 147, 210, 212, 230, 233, 242, 243, 246, 251, 252, 254, 259, 260, 262, 263, 271
  • Blauwhuis | 158
  • bloei | 48, 181, 297, 300
  • bloeiende | 86, 190, 192, 198
  • bloem | 241
  • bloemen | 219, 222, 224
  • bloemenspraak | 218
  • bloemenveld | 178
  • Blois | 278
  • blokboek | 85, 189
  • Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Bock, Manfred | 273, 274
  • boek des levens | 79
  • boeken der leken | 194
  • boekrollen | 198
  • Bohan, Judith | 11, 19, 53, 109, 113, 118, 125, 133, 212, 227, 231, 232, 233, 234, 238, 240, 241, 242, 251, 265, 285, 295
  • Bonaventura | 103, 297
  • Bonifatius | 77, 187, 196, 199, 200, 284
  • boodschap aan Maria | 103
  • boom van Jesse | 105
  • Borromeus, Carolus | 86
  • borst | 51, 57, 116, 180
  • borsten | 114, 118, 265
  • borstschild | 259
  • Bottemanne, bisschop Caspar J.M. | 15, 34, 36, 45, 58, 60, 61, 62, 71, 114, 163, 171, 177, 197, 204, 206, 229, 265
  • bouchard | 156
  • bouchardehamer | 156
  • Bourassé, J.J. | 86
  • bouwfase | 12, 21, 54, 68, 95, 132, 151, 156, 171, 208, 233, 288, 300
  • bouwfasen | 12, 88, 113
  • bouwgeschiedenis | 34, 58, 147
  • bouwhistorische | 121
  • bouwmaterialen | 153, 249
  • bouwmeester | 7, 48, 88, 89, 90, 94, 97, 138, 151, 153, 243, 246
  • bouwpastoor | 35, 66, 71, 91, 94
  • bouwsymboliek | 73, 80
  • bouwtekening | 171, 239, 284, 290
  • bouwtraditie | 157
  • braambos (brandend) | 4, 27, 98, 127, 141, 164, 165, 167, 168, 169, 259
  • braambosch | 150, 165, 169
  • Breda | 36, 64, 243, 245
  • Brevier | 50
  • broeiglas | 125, 135, 258
  • Broere, Cornelis | 59, 60, 71, 73, 162, 171, 174
  • Brom, Eduard, Jan, Gerard,) | 39, 41, 51, 63, 64, 65, 67, 68, 72, 86, 130, 151, 167, 169, 187, 222, 285, 288
  • brons | 276
  • bronzen | 48, 49, 231
  • Brouwer, A. | 47
  • bruid |4, 5, 9, 17, 20, 22, 24, 25, 98, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 121, 150, 160, 165, 169, 182, 202, 205, 211, 218, 219, 220, 221, 230, 231, 234, 238, 239, 240, 255, 259, 261, 262, 265, 268, 289
  • bruidegom | 102, 103, 106, 108, 114, 165, 218, 239, 265, 301
  • bruiloft | 117, 186, 198
  • bruiloft van Kanaän | 255
  • bruin | 13, 234, 238, 243
  • bruine | 296
  • brute | 17, 149, 200
  • buitenpolychromie | 5, 24, 25, 26, 109, 113, 230, 231, 232, 234, 238, 249, 258
  • Byzantijnen | 290
  • Byzantijns | 301
  • Byzantijnse | 280, 292, 301
  • Byzantium | 154
  • Byzantynsche | 300

Terug naar boven.

C

  • Caelestis urbs Jeruzalem | 116, 117, 118, 159, 160, 205, 220, 221, 238
  • Caeremoniale episcoporum | 50
  • Caïro | 154
  • Calderon de la Barca | 175
  • camer | 27, 107, 202, 208, 262
  • carmina figurata | 284
  • carneool | 238, 239
  • cartons | 131, 270
  • cartouche | 210
  • cartouches | 124, 295
  • caseïne | 133, 247, 259
  • Cassino (abdij Monte Cassino) | 48, 52, 54, 171
  • castitas | 23, 190, 268
  • catéchisme de pierre | 189, 189
  • catechismus | 22, 26, 60, 81, 185, 186, 187, 190, 192, 203, 211, 212, 215, 218, 237
  • catechumenen | 203, 212
  • Catharinakerk (Den Bosch) | 114, 126
  • catharsis | 192, 200
  • Caumont, Arcisse de | 133, 134, 237
  • Cenakelkerk | 221, 263
  • Centraal Station te Amsterdam | 199
  • centraalbouw | 84, 98, 176, 222, 223
  • ceremonie | 160
  • ceremonies | 50
  • ceseel | 156
  • chalcedon | 238, 239
  • Cham | 296
  • charitas | 190, 194
  • Chateaubriand, F.R.L. de | 78
  • Cherubijnen | 127, 128, 206, 219
  • Cherubynen | 219
  • Chevreul, Michel Eugène | 30, 237, 246, 247, 248
  • choorgordijnen | 258
  • choreografie | 4, 183, 194, 200, 202, 203, 210, 212, 215, 273, 274
  • Christal Palace | 237
  • christendom | 11, 22, 81, 90, 102, 127, 184, 198, 207, 214, 222, 265, 291, 297, 299, 300
  • Christus Eucharisticus | 240
  • chromatisch | 245, 258, 285
  • chromatische | 230, 243, 244, 247, 258, 261
  • chrysoliet | 239
  • chrysopraas | 238
  • Chrysostomus | 128
  • ciborium | 51, 285
  • cirkel | 21, 52, 84, 97, 98, 146, 147, 156, 214, 222, 247, 248
  • cirkelboog | 212
  • cirkels | 149, 298
  • clair-obscur | 274
  • clair-obscurmomenten | 258
  • clausule | 81
  • clerici | 33, 78, 180, 215, 301
  • clerus | 15, 22, 39, 45, 57, 59, 60, 71, 86, 105, 117, 150, 162, 177, 185, 203, 218, 221
  • Cluny (plaats in Frankrijk, benedictijner abdij, abt Hugo van Cluny) | 4, 20, 31, 48, 90, 91, 92, 93, 96, 153
  • Collette, Joan | 52
  • combinerende verbeelding | 184
  • compleet | 25, 149, 153, 180, 182, 192, 259
  • complement | 244, 255
  • complementaire | 246, 248
  • complementen | 150
  • completeren | 19, 31, 161
  • completering | 126, 140
  • complex | 8, 16, 68, 90, 91, 115, 150, 205, 262
  • complexe | 13, 20, 33, 107, 108, 205, 270, 276
  • concept |22, 37, 38, 39, 49, 80, 85, 126, 127, 129, 131, 133, 135, 136, 145, 147, 150, 153, 158, 162, 163, 183, 195, 200, 215, 232, 238, 243, 248, 254, 255, 258, 262, 274, 276, 299
  • conceptie | 108, 262
  • concordia (Concordia novi ac veteris testamenti) | 85, 87
  • consecratie | 49
  • conservatieve | 62
  • Conservatisme | 63
  • conservator | 11, 31, 274, 285
  • Constantijn de Grote | 83
  • Constitutiones apostolicae | 83
  • constructivistische | 198
  • contrareformatorische | 86, 115
  • contrast | 194, 232, 243
  • contrasten | 251
  • contrastrijke | 236
  • contrastwerking | 233
  • contreforts | 86, 93, 200
  • Cordoba | 154
  • Corinthiërs (Korintiërs) | 211
  • Coster, Laurens Janszoon | 85
  • Crabeth, Dirck en Wouter | 273
  • creatieve | 38, 48, 175, 229, 262, 269, 270
  • creativiteit | 21, 140, 144, 179, 182
  • Credo | 169, 187, 211, 220
  • creëren | 15, 189, 276
  • Cuypershuis (Roermond) | 26, 155, 290, 291, 297
  • Cuyperszaal | 26, 290, 291
  • cycli | 85
  • cyclisch | 288
  • cyclische | 222
  • cyclus | 41, 85, 86, 103, 140, 179, 181, 182, 184, 185, 200

Terug naar boven.

D

  • dageraad | 44, 106, 108, 251, 253, 254, 263, 285
  • dalmatiek | 76
  • David | 74, 102, 109, 112, 113, 135, 136, 137, 159, 172, 187, 189, 190, 268
  • Davique Sierschilderwerken | 112, 118, 242, 247, 265
  • Tijd, De (dagblad) |43, 61, 63, 288
  • declamator | 43
  • decorateur | 246
  • decoratie | 17, 30, 121, 129, 133, 134, 249
  • decoratief | 66
  • decoratieprogramma | 64, 86, 131
  • decoratieve | 86, 125, 135, 245, 251, 295, 300
  • decors | 183
  • decorum | 121, 249, 273, 301
  • degradatie | 151, 207
  • Delacroix, Eugene | 161, 247
  • Delft | 22, 39, 154, 245
  • delta | 283
  • Den Briel | 57
  • Den Haag | 41, 198, 227
  • Derkinderen, Antoon | 20, 39, 41, 52, 56, 57, 133, 134, 135, 136, 177, 197, 241, 248, 255, 272
  • Deus absconditus | 126, 164, 165
  • Deuterocanonieke | 52, 130
  • devotieprentjes | 54
  • Deyssel, Lodewijk van | 39, 40, 43, 47, 59, 157, 158, 161
  • Dibbets, Jan | 5, 9, 11, 13, 14, 19, 24, 27, 222, 231, 240, 251, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 283, 284, 285
  • Didron, A.N. | 48
  • Diepenbrock, Alphons | 43, 136, 160
  • dierenriem | 199, 212
  • Dies irae | 211
  • Dietsche (Dietsche Warande) | 40, 45, 46, 76, 171
  • Dionysius de Areopagiet | 50, 71, 177, 180, 181, 182
  • disciplina arcana | 117, 180, 181
  • discipline | 11, 28, 199
  • disciplines | 29
  • Dobbelaere, Jules | 104
  • dode | 214
  • doden | 190
  • doelbewuste | 233
  • dogma | 50, 60, 80, 169, 259, 268, 299
  • Dom van Keulen | 150
  • dominicaan | 43, 46, 59, 100, 138, 140, 177, 190
  • dominicanen | 297
  • dominicaner | 59, 192
  • Dominicuskerk | 38, 56
  • Domus aurea | 109, 110, 242, 265
  • dood | 39, 52, 60, 64, 78, 85, 99, 102, 107, 108, 135, 150, 182, 190, 198, 203, 204, 206, 207, 214, 218, 222
  • doodzonden | 190
  • doop | 81, 86, 200, 222, 226
  • doopkapel | 5, 8, 9, 11, 12, 24, 74, 134, 164, 172, 183, 202, 208, 212, 214, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 283
  • doopsel | 81, 187, 189, 212, 222
  • doopsel van begeerte (doopsel van begeerte) | 81, 212
  • doornen | 109, 118
  • doornige | 13
  • Doornik | 94
  • doorns | 167
  • doornstruik | 190, 192
  • dopeling | 189, 222, 224
  • doper (Johannes de Doper) | 107
  • Dr. Cuyperszaal | 290
  • drie (getal, Drie-eenheid) |11, 12, 24, 25, 28, 33, 40, 41, 54, 56, 72, 77, 83, 85, 86, 88, 90, 93, 113, 122, 128, 152, 178, 197, 200, 206, 212, 251, 263, 266, 296, 300
  • driehoek (Arabisch, Egyptisch, gelijkzijdig, 45-graden) | 36, 52, 53, 83, 84, 156, 248, 261, 284, 290, 298, 299
  • Driekoningenkerk te Neuss | 270
  • droefheid | 205
  • droog | 47, 91, 163
  • droste-effect | 218, 259
  • dubbelkruis | 299
  • duister | 279
  • duistere | 21, 88, 105
  • duisterheid | 15
  • duisternis | 181, 205, 252
  • duisternissen | 262
  • Duitsland | 52, 163, 235
  • duivels | 159, 206
  • Dunselman, Jan en/of Kees | 52, 56, 57, 133
  • Durandus, Wilhelmus | 85, 86, 87, 99
  • Düsseldorfer Malerschule | 54, 55
  • dynamiek | 5, 15, 184, 203, 205, 215
  • dynamische | 183, 200, 203, 207

Terug naar boven.

E

  • Ecclesia | 83, 159, 219, 220, 221, 222
  • Echternachter springprocessie | 29
  • eclecticisme | 153, 154
  • eclectisch | 153
  • eclectische | 22, 24, 30, 289, 301
  • Eden | 222
  • eenwording | 101, 116, 199, 214
  • eerbetoon | 67, 218, 284
  • eeuwfeest | 48, 52, 54, 182, 198, 289
  • eeuwigheid | 79, 162
  • Efeziërs | 158
  • Eggenkamp, Wim | 9, 11
  • Egmond | 196, 197, 200
  • Egypte | 24, 59, 79, 81, 82, 86, 141, 159, 164, 175, 176, 296
  • Egyptische | 52, 53, 82, 292
  • Ehrich, M. | 277
  • eindfase | 120
  • Einhard | 89, 90
  • elasticiteit | 7, 209, 214, 283
  • Elektra | 192
  • Elia | 189
  • Elisabeth (heilige; Elisabeth van Brunswijk) | 27, 107, 198, 199
  • Elohiem | 279
  • Elohim | 253, 281
  • emailleverf | 224
  • Emmanuel | 105
  • empathisch | 108
  • empathische | 61, 215
  • encycliek (Æterni Patris, Pascendi Dominici Gregis, Rerum novarum, et cetera) | 46, 59, 60, 62, 69, 81, 138, 141
  • engel | 103, 105, 113, 165, 268, 269, 280, 283
  • Engeland | 151
  • engelen | 23, 51, 53, 57, 105, 125, 129, 160, 171, 183, 206, 218, 219, 244, 266, 268, 269, 278, 279
  • engelenkoren | 206
  • engelenramen | 5, 27, 52, 53, 219, 220, 235, 266, 268, 269, 272, 278, 279, 284, 291
  • Engelentoon | 220
  • Engelse | 77, 151, 237
  • Enkhuizen | 85, 189
  • Enos | 160, 240
  • Ephesenbrief | 215, 215
  • epische | 31, 102
  • episcopaat | 22, 57, 60, 161, 162, 296
  • episode | 189
  • Epistelzijde | 205, 209
  • equivalent | 92, 122, 129, 226, 238, 261
  • equivalenten | 163, 231
  • eredoctoraat | 43
  • eretekens | 128, 196
  • Erftemeijer, Antoon | 13, 17
  • erfzonde | 101, 222
  • eros | 115
  • erotisch | 101
  • erotische | 116, 117
  • Erven Dorens, August van | 43
  • etimasia | 25, 126, 127, 128, 130, 131, 150
  • eucharistie | 105, 141, 162, 189, 207, 219
  • eucharistieviering | 238
  • Euphraat | 222
  • Europees | 33
  • Europese | 21, 48, 237
  • Eusebius (Pamphilus) | 71, 83, 84
  • Eva | 161, 208, 222, 268, 277, 283
  • evangeliezijde | 205, 209
  • evangelistensymbolen | 278
  • Evers, Henri | 30, 31, 72, 154, 260, 273, 292
  • Ewalden | 199, 200
  • Ewaldenkerk Druten | 135
  • Exodus | 79, 127, 130, 141, 144, 150, 164, 165, 167, 169, 259
  • exotische | 154, 225
  • experiment | 158, 176, 251
  • experimenteerde | 260
  • experimenteerden | 133
  • experimenten | 261
  • experimenteren | 269, 271, 278, 287
  • expositietroon | 51
  • extase | 101, 140, 180
  • Eyck, Charles | 106, 215
  • Ezechiel | 207, 215

Terug naar boven.

F

  • Fabryck | 13, 19, 87, 122, 125, 130, 175
  • factor beweging | 5, 17, 27, 215, 273, 274, 278
  • fantasie | 161, 182
  • fantasieën | 193, 226
  • Farbenlehre | 29, 30, 230, 233, 248, 251, 252, 253, 261
  • fase |9, 11, 20, 22, 38, 39, 64, 68, 72, 94, 109, 125, 126, 133, 135, 140, 145, 156, 157, 164, 177, 178, 180, 229, 247, 258, 259, 273, 276, 285, 299, 300
  • fasen | 53, 135, 157
  • fauna | 222
  • feestzaal | 290
  • feit | 8, 28, 61, 77, 102, 118, 174, 198, 268, 274, 294
  • feitelijk | 161
  • feitelijke | 17, 28, 34, 45, 87, 160, 195, 199
  • feitelijkheid | 22, 140
  • feiten | 28, 84, 91, 197
  • feitenkennis | 138
  • figuratie | 188, 273
  • figuratief | 66
  • figuraties | 52, 133, 135, 182, 183, 184, 186, 191, 197, 255
  • figuratieve | 135, 231, 232, 241, 251, 283
  • filosofen | 81, 138, 297
  • filosofie | 28, 47, 48, 59, 138, 140, 178, 297, 299
  • filosofisch | 29
  • filosofische | 22, 161, 164
  • filosoof | 85, 141, 177, 185
  • filter | 121, 301
  • floatglas | 224
  • flora | 178, 222
  • Florence | 54
  • Foeniciers | 83
  • fontein (des levens) | 222
  • formeel | 13, 36, 58, 147
  • formeler | 68
  • formule | 278
  • formuleerde | 52, 81, 85, 140, 185, 218, 233, 299
  • formuleert | 138, 141, 152, 154, 178
  • formulering | 84, 165, 249, 251, 299
  • formuleringen | 232
  • Formwille | 299
  • franciscaan | 297
  • franciscaner | 103
  • Franciscus | 74, 172, 178, 183
  • Franciscuskapel | 280
  • Franciscus van Assisikapel | 74, 172
  • Frankrijk | 43, 92, 133, 200
  • Frans | 43, 45, 59, 62, 94, 196, 247
  • Franse (revolutie) | 43, 50, 86, 91, 92, 99, 241, 251, 265, 268, 294
  • fresco | 54, 133, 134, 135
  • Frieling, Gijs | 4, 9, 11, 13, 24, 27, 164, 165
  • fries | 20, 21, 133, 149, 171, 218, 219, 277, 280, 284
  • frijnen | 156
  • fronttorens | 234
  • Fugel, Gebhard | 221
  • fysiologische | 160, 161, 248, 249, 251
  • fysische | 140, 249, 251

Terug naar boven.

G

  • Gabriel | 52, 103, 266
  • Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • gamma | 5, 41, 212, 233, 234, 238, 239, 242, 243, 251, 255, 265, 271, 274, 278, 281
  • gamma’s | 233, 234, 243
  • geboorte | 85, 104, 106, 131, 135, 161, 168, 187, 189, 214, 222, 226, 300
  • gebosseerd | 156
  • gebosseerde | 123, 149
  • geconserveerd | 23, 51, 65, 72, 107, 135, 264
  • gedecoreerd | 241
  • gedecoreerde | 122
  • gedenktekens | 80, 151
  • geel | 131, 133, 212, 222, 233, 234, 237, 239, 241, 248, 253, 254, 256, 258, 260, 263, 281, 285
  • geëmailleerd | 133, 232, 233
  • geestelijkheid | 23, 45, 81, 128, 187, 195, 203, 221
  • geëxperimenteerd | 36
  • geformuleerd | 59, 181
  • gekalligrafeerd | 59, 105, 107, 150, 165, 204, 220, 240, 262, 278, 284
  • gekalligrafeerde | 130, 133, 149, 171
  • gekruisigde | 207, 283
  • gele | 5, 109, 118, 137, 146, 232, 233, 243, 246, 253, 255, 258, 260, 263, 274, 291
  • geletterde | 28, 71, 83, 195, 301
  • geliefde | 150, 169, 218, 240
  • geliefden | 210
  • gelijkenis | 21, 92, 94, 116, 141, 144, 178, 185
  • gelijkenissen | 86, 106, 187
  • geloof |7, 22, 23, 39, 45, 50, 58, 60, 68, 74, 77, 86, 88, 138, 162, 172, 185, 190, 198, 212, 214, 220, 226, 262, 283, 287, 297, 300, 301
  • geloofsbelijdenis | 60, 169
  • geloofsdaad | 301
  • geloofsfakkel | 190
  • geloofsgenoot | 43, 57
  • geloofsinhoud | 187
  • geloofsleer | 60
  • geloofstraditie | 123
  • geloofsverkondigers | 200
  • geloofsverkondiging | 86
  • geloven | 39, 117, 212
  • gemetseld | 243, 261, 288
  • gemetselde | 295
  • Gemma | 202, 214
  • genadebron | 58
  • genademiddel | 203, 219
  • genademiddelen | 190, 218
  • genese | 5, 125, 135, 150, 219
  • Gent | 87, 198
  • geobjectiveerde | 178
  • geometrie | 269, 283
  • geometrisch | 291
  • geometrische | 52, 270, 283, 291, 292, 299, 300
  • Geon | 222
  • geornamenteerden | 258
  • gepolychromeerd | 118, 231, 234
  • gerationaliseerde | 246
  • Gerrits, Piet | 221, 262, 263, 295
  • gesamtkunstwerk | 246
  • gesjabloneerde | 134, 139
  • gespiegeld | 194
  • gesymboliseerd | 131, 234
  • gesymboliseerde | 108
  • getal | 52, 88, 219
  • getale | 52
  • getalsharmonieën | 52
  • getekend | 34, 62, 63, 151
  • getijdenboeken | 30, 199
  • getransformeerd | 147
  • Geuzen | 57
  • geverfde | 251
  • gewaad | 5, 136, 230, 231, 255, 259, 260, 263, 297
  • gewaden (van redding, et cetera) | 24, 79, 161, 231, 239, 259, 263, 268, 269, 278
  • gewelf | 26, 30, 85, 126, 133, 143, 198, 222, 253, 258, 283, 290, 291
  • gewelfbouw | 258
  • gewelfdecoraties | 247
  • gewelfribben | 261
  • gewelfschelpen | 261
  • gewelfsel | 262
  • gewelfvelden | 243
  • gewelven | 11, 97, 121, 129, 134, 154, 229, 243, 247, 249, 253, 259, 272, 295
  • gewicht | 52, 83
  • glans | 22, 99, 131, 136, 153, 175, 229, 243, 252, 262, 274, 283, 301
  • glansbronnen | 231, 233
  • glanselementen | 24, 222, 274
  • glansen | 259
  • glas (in lood, et cetera) |19, 24, 57, 58, 106, 113, 125, 135, 138, 156, 169, 171, 184, 218, 222, 224, 225, 228, 229, 231, 233, 238, 241, 251, 254, 262, 268, 270, 271, 272, 273, 276, 278, 283, 284, 295
  • glas-email | 133
  • glasapplicaties | 222, 224
  • Glasatelier Hagemeier | 284, 285
  • glasemail | 232
  • glasgordijn | 226
  • glashard | 232, 232, 233, 233
  • glasharde | 274
  • glasmozaiek | 268
  • glasmozaïek | 9, 164, 283
  • glasobjecten | 9, 24, 226
  • glasschilderkunst | 268
  • glasvensters | 226
  • glazen |5, 11, 19, 24, 27, 49, 59, 85, 98, 121, 133, 135, 169, 181, 182, 184, 185, 189, 222, 231, 240, 243, 250, 251, 253, 254, 255, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 276, 277, 278, 279, 280, 282, 283
  • Gobelins | 247
  • godsvrucht | 177, 189
  • Goethe, Johann Wolfgang von | 5, 26, 29, 150, 230, 231, 233, 247, 248, 249, 251, 252, 253, 254, 255, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 281, 285
  • golem | 150
  • golfslag | 178
  • golven | 178, 204, 226, 283
  • golvend | 270
  • Gombrich, Ernst | 121
  • gordelboog | 121, 210, 212
  • gordijn | 225, 240
  • gothic | 153, 299
  • gothiek | 48, 86, 138
  • gothische | 52, 154, 161, 290, 301
  • gotiek | 48, 92, 96, 153, 154, 158, 291
  • gotieke | 78
  • goud | 48, 81, 109, 133, 205, 231, 232, 233, 234, 237, 238, 241, 242, 244, 258, 259, 260, 261, 263
  • Gouda | 272
  • gouden | 76, 77, 90, 109, 205, 233, 242, 243, 249, 262, 263, 265, 285
  • Gouden huis | 109, 265
  • Goudse glazen | 5, 24, 255, 270, 272, 273
  • Gouwe, W.F. | 268
  • Gozzo | 83
  • graad | 39, 152
  • Graaf, J.J. | 39, 66, 78, 195, 196, 197
  • graden (van volmaaktheid) | 4, 29, 131, 138, 140, 143, 147, 161, 163, 178
  • granaatappel | 190, 194, 268, 300
  • gregoriaans | 50
  • gregoriaanse | 194
  • Gregorius | 71, 74, 81, 169, 172, 177, 185, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200
  • Grieken | 127, 211, 290, 300
  • Grieks | 126, 127, 225, 301
  • Grieksch kruis | 204
  • Griekse | 52, 141, 161, 232, 283
  • grijs | 241, 271
  • grijsaard | 199
  • grijze | 212
  • groen | 17, 25, 131, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 253, 254, 258, 263, 266, 271, 278
  • groene | 125, 131, 137, 238, 240, 243, 251, 254, 258
  • grondtoon | 5, 239, 249, 255
  • Groningen | 229
  • Groot, J.V. de |13, 16, 17, 20, 39, 41, 46, 48, 57, 59, 64, 71, 84, 97, 106, 131, 133, 138, 141, 147, 149, 158, 161, 171, 186, 195, 197, 208, 240, 258, 270, 283, 288, 294, 296, 297
  • Groot-Nederlandse | 48, 86, 90, 198
  • grootseminarie | 45, 63, 197
  • Grossé, Louis | 77
  • Guéranger, Prosper, dom | 50, 52, 78
  • Guichard, E. | 240

Terug naar boven.

H

  • haak (en passer) | 156, 157
  • Haar (kasteel De) | 155, 157, 160, 261, 297
  • Haarlem | 1, 3, 4, 7, 10, 19, 20, 29, 32, 33, 34, 44, 45, 46, 47, 48, 55, 58, 59, 60, 62, 64, 67, 68, 69, 71, 72, 73, 76, 77, 78, 79, 85, 86, 90, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 109, 112, 113, 123, 128, 132, 137, 138, 148, 166, 176, 182, 183, 185, 190, 192, 194, 196, 197, 199, 209, 211, 213, 217, 229, 236, 238, 260, 288, 289, 290, 293
  • Haarlemsche | 167, 200, 215
  • Haarlemse | 8, 9, 15, 54, 57, 60, 66, 76, 77, 113, 154, 194, 279
  • Hageraats, L. | 47
  • Hageveld | 17, 24, 33, 34, 35, 39, 43, 45, 47, 59, 60, 64, 68, 78, 114, 129, 138, 171, 178, 263, 296
  • half | 26, 72, 121, 148, 149, 195, 238, 239, 259, 278
  • halffabricaten | 17, 22, 149, 161, 163, 192
  • halfheid | 140
  • Halle, Joseph van | 77
  • haptisch | 232, 268
  • haptische | 232, 237, 255, 283
  • Haslinghuis, E.J. | 288
  • Heemskerk, Jac. van | 87, 210
  • Hegel, G.W.F. | 81
  • Hegelianen | 301
  • Hegilon | 48, 90, 91
  • heidenen | 202, 205, 206, 207, 208, 209, 212, 220
  • heidens | 24
  • heidensche | 80, 99
  • heidense | 58, 59, 80, 81, 82, 141, 208, 214, 255, 296
  • heilig Grafkerk | 84
  • heilig Hartbeeld | 46, 106, 119, 149
  • Heilig Landstichting | 221, 262, 263, 295
  • heilig oliesel | 187, 190, 198
  • heiligdom | 84, 215, 239, 262
  • heilige der heilige | 128, 262
  • heilige Familie | 121, 137, 159
  • heilige Familiekapel | 74, 106, 159, 172, 300
  • Heilige Kerk | 219, 220, 221, 239, 268
  • heilige leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 131, 133, 164, 182
  • Heilige Linie |4, 7, 15, 25, 33, 34, 40, 44, 47, 48, 50, 52, 63, 70, 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 103, 104, 106, 108, 110, 112, 114, 116, 118, 128, 141, 144, 158, 165, 171, 184, 185, 196, 208, 215, 258
  • heilige om de hoek | 4, 194, 200
  • heiligen |4, 48, 50, 60, 100, 109, 115, 149, 177, 178, 182, 183, 185, 190, 194, 195, 196, 197, 199, 200, 203, 210, 211, 212, 214, 219, 221, 222
  • heiligenverhalen | 171, 194
  • Heine, Heinrich | 163
  • hemelgewelf | 240, 253
  • hemelkoepel | 258, 263, 265
  • hemelkoningin | 113
  • hemels Jeruzalem | 4, 24, 26, 51, 80, 108, 112, 115, 119, 130, 131, 158, 183, 205, 230, 278
  • Hemelsch Jeruzalem | 215
  • hemelse Jeruzalem | 39, 79, 84, 113, 116, 131, 159, 265, 271
  • Hensen, Anton G.L. | 197, 198, 199, 200
  • herdenking | 57, 262
  • herdenkingsmedaille | 198
  • herdenkingsprentjes | 55, 99
  • herders (in Bethlehem) | 103, 295
  • herderstaf | 209
  • heremiet | 30, 198, 199, 202
  • hersenen | 31, 218
  • hersens | 31
  • hervorming | 39, 50, 60
  • hetoimasia | 127
  • Heuft, Annemiek | 13, 23, 56, 72, 107, 135, 264
  • Heukelom, G.W. van | 46
  • Hezenmans (Jan en Frans) | 78
  • hiërarchie (kerkelijke) | 40, 57, 58, 73, 135, 182, 185, 187, 203, 233, 235, 237, 279
  • Hillegom, Jan Joesten van | 196
  • Hilversum | 36, 38, 243, 245, 271
  • historici | 197
  • historicus | 47, 78, 85, 89
  • historieschilderkunst | 91, 221
  • historiografie | 288
  • historiografisch | 5, 288
  • historiografische | 288
  • historisch | 19, 20, 28, 77, 87, 113, 147, 153, 195, 199, 200, 234, 249
  • historische (novellen, roman) |19, 28, 31, 39, 60, 78, 85, 87, 88, 91, 102, 103, 109, 125, 131, 132, 133, 137, 153, 157, 195, 196, 197, 198, 200, 212, 234, 255, 265, 295
  • hoekige | 62, 149, 270
  • hoeksteen | 84, 86, 158
  • hogepriester | 51, 60, 141, 259, 296
  • Holierhoek, A. | 47
  • Holland | 62, 187, 194, 196
  • Hollanders | 60
  • Hollands | 69, 98, 128, 148, 200, 236
  • Hollandsche | 251
  • Hollandschen | 39
  • Hollandse (maagd, et cetera) | 24, 39, 77, 105, 182, 189, 190, 194, 231, 254, 260, 261, 265, 273, 274, 284
  • Holofernes | 190, 191
  • Hond, Jan de | 192, 292
  • hoofd | 7, 20, 28, 38, 43, 99, 136, 167, 168, 181, 190, 192, 198, 203, 265, 295
  • hoofdaltaar | 99, 106, 131, 205
  • hoofddeksel | 297
  • hoofdopzichter | 64, 156
  • hoofdpijlers | 260
  • hoofdredacteur | 61, 62
  • hoofdtoon | 258
  • hoofdzonden | 192
  • hoogleraar | 28, 43, 46, 47, 59, 138, 154, 197, 241, 297
  • Hooglied | 4, 102, 103, 108, 109, 112, 114, 115, 118, 150, 165, 220, 259, 263, 265, 268
  • Horatius | 39, 45, 50, 177
  • Horeb | 167
  • Hrabanus Maurus | 283, 284
  • humilitas | 23, 268
  • huwelijk | 102, 107, 108, 186, 187, 198, 199, 200
  • hyacint | 238, 239
  • hymne | 21, 51, 105, 118, 133, 141, 150, 160, 165, 203, 205, 220, 238, 284, 296
  • hymnen | 171, 198, 205, 219, 220
  • hypothese | 29, 108, 118, 122, 299
  • hypothetisch | 117

Terug naar boven.

I

  • ἰχθύς (ICHTUS) | 225, 226, 227
  • iconograaf | 11, 52, 67, 78, 174, 183, 215
  • iconografie | 9, 50, 58, 61, 71, 109, 128, 130, 158, 171, 178, 180, 225, 240, 255, 263, 278, 281, 283
  • iconografisch | 24, 81, 113, 115, 122, 165, 169, 207, 215, 240, 284
  • iconografische | 47, 55, 86, 100, 109, 112, 118, 163, 178, 181, 207, 215, 246, 261, 262, 265, 278, 281, 290
  • idioom | 121, 149, 160, 234, 268, 269, 278, 292, 293, 295, 299
  • Ik ben die ben | 141, 144, 150
  • impressionistische | 231, 245, 251, 273, 274, 276
  • In paradisum | 266
  • incomplete | 151
  • incompletion | 152, 153
  • ingemetseld | 204
  • inmetselen | 289
  • inspirator | 33
  • inspiratoren | 40
  • instantanéité | 231, 276
  • instantanéités | 276
  • integralisme | 4, 33, 57, 59, 62, 64, 69, 229
  • integralisten | 58, 60, 63
  • integralistische | 67, 176
  • intellectueele | 165
  • intellectuelen | 39, 162
  • interbellum | 42, 135, 214, 241
  • interdisciplinaire | 40
  • intrados | 124, 210, 212, 240, 241, 243, 295
  • Isaac | 103, 104, 187, 189
  • Islam | 290, 300
  • ivoren toren | 102, 109, 112, 113, 118, 268

Terug naar boven.

J

  • Jacobskerk (Den Bosch, Den Haag) | 268, 270, 288
  • Jafet | 296
  • Janskerk (Gouda) | 272, 273
  • Janssen, W.P. | 47
  • jaspis | 238, 239
  • Jehi ohr | 279, 280, 283
  • Jehovah | 129
  • Jericho | 205
  • Jeroen van Noordwijk | 195, 196, 202, 214
  • Jeroenkapel | 280
  • Jesaja | 23, 24, 105, 158, 159, 239, 259
  • JHWH | 79, 102, 126, 141, 269
  • Job | 187, 189, 190
  • Joden | 24, 59, 79, 81, 82, 190, 202, 205, 206, 207, 211, 212, 279, 281, 296, 297, 300
  • Johannes |22, 23, 24, 66, 78, 79, 98, 106, 107, 108, 112, 131, 149, 174, 177, 183, 192, 193, 205, 213, 221, 230, 234, 238, 239, 259, 264, 265, 277, 282, 283, 288
  • Johannes van het Kruis | 178, 202, 214
  • Jonas | 85, 86
  • Jones, Owen | 237, 246, 248, 295
  • Jood | 296
  • joods (-christelijke) | 202, 301
  • Joodsche | 297
  • joodse | 11, 24, 25, 58, 79, 80, 86, 131, 141, 150, 167, 203, 205, 259, 296, 297
  • Joseph (zie onderkoning) | 159, 175, 176
  • Josephkapel | 41, 74, 143, 145, 172, 176
  • Josuë | 204
  • Jozefkerk | 229
  • Judith (figuur Oude Testament | 187, 190, 191
  • Juffermans, C.J. | 68, 109, 118, 242
  • jugendstil | 176
  • jugendstilachtige | 268
  • Jung, Carl | 84, 101
  • juwelen | 5, 24, 230, 231, 238, 239

Terug naar boven.

K

  • Kaag, pastoor A.H.W. | 103, 295, 300
  • Kalf, Jan | 36, 38, 41, 63, 64, 67, 68, 174, 229, 243, 244, 245, 249, 251, 260, 276, 288, 301
  • kalk– lijm– was– caseïne | 247
  • kalkmortel | 133
  • kalligraferen | 105
  • kalligrafie | 19, 21, 29, 102, 107, 171, 183, 189, 209, 218, 219, 220, 222, 277, 278, 280, 284, 300
  • Kalvarië | 209
  • kamer | 106, 107, 108, 222
  • kanttekening | 271
  • kanttekeningen | 199, 273
  • kapel | 31, 51, 52, 59, 84, 90, 93, 97, 98, 99, 100, 106, 108, 109, 137, 159, 169, 195, 202, 222, 224, 225, 261, 263, 276, 280
  • kapelaan | 34, 47, 69, 295
  • kapellen | 12, 19, 84, 91, 93, 97, 98, 109, 125, 133, 134, 135, 143, 195, 200, 214, 215, 218, 240, 278
  • kappõret | 127, 128, 129, 130
  • karma | 100
  • kathedraal |4, 9, 11, 13, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 24, 25, 26, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 44, 45, 47, 48, 51, 52, 57, 58, 61, 62, 64, 65, 66, 68, 76, 77, 78, 90, 93, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 105, 106, 109, 113, 114, 121, 122, 123, 126, 127, 130, 131, 135, 147, 149, 150, 152, 153, 154, 159, 161, 163, 164, 165, 167, 169, 171, 174, 175, 177, 181, 182, 185, 195, 204, 205, 207, 209, 211, 212, 213, 215, 219, 222, 225, 226, 229, 231, 238, 240, 248, 251, 252, 258, 259, 260, 262, 268, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 281, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 294, 295, 299, 300, 301
  • kathedraalfeesten | 288
  • kathedraalglas | 273
  • KathedraalMuseum | 11, 67, 74, 77, 90, 148, 172, 241, 285
  • katholicisme | 40, 50, 60, 64
  • katholiek | 32, 39, 43, 45, 47, 52, 54, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 69, 71, 73, 88, 138, 162, 163, 174, 287, 301
  • katholieke (Kunstkring De Violier et cetera) |22, 24, 33, 39, 40, 41, 43, 45, 50, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 64, 68, 69, 73, 78, 81, 84, 86, 91, 112, 136, 151, 161, 162, 195, 253, 258, 288, 295, 297
  • kazuifel | 76, 77
  • keizerstroon | 127
  • keramiek | 51, 135, 224, 225, 233
  • kerkbouwsymboliek | 71, 78, 218
  • kerkelijke hiërarchie | 40, 57, 58, 73, 182, 185
  • kerkgewaden | 76, 77
  • kerkhistoricus | 50, 69, 200
  • kerksymboliek | 71
  • kerkvolk | 60, 100, 108, 116, 117, 167, 185, 190, 209, 214
  • kerkvoogd | 48
  • kerkwijding | 5, 26, 50, 68, 86, 93, 94, 113, 147, 160, 204, 205, 206
  • kerkwijdingshymne | 116, 117
  • Kerstkapel | 37, 74, 121, 123, 135, 136, 157, 172, 175, 176, 202, 300, 301
  • kerstverhaal | 295
  • ketterjacht | 58
  • ketters | 212
  • ketterse | 214
  • Keulen | 51, 88, 150, 163, 271
  • kikker | 222
  • kind | 55, 103, 107, 108, 169, 189, 221, 226, 229, 263, 265, 294
  • Kircher, Anthanasius | 82
  • kleden | 258
  • kleed | 177, 181, 182, 259
  • kleimodellen | 149, 192
  • kleinseminarie | 17, 24, 34, 47, 50, 60
  • Klerk, C.R de | 43, 45
  • kleurencirkel | 232, 252, 253
  • kleurendriehoek | 247, 248
  • kleurengamma | 113, 238, 246
  • kleurengoud | 238
  • kleurenroos | 248, 253
  • kleurenschema | 125, 234, 238, 261, 262
  • kleurenschema’s | 238
  • kleurensymboliek | 263
  • kleurhistorisch | 109, 233, 234, 240, 242
  • kleurtheoretische | 234
  • kleurtoepassing | 234, 237, 241, 245
  • kleurtoon | 251
  • Klimmen | 106, 268, 278
  • kloostercomplex | 89, 91
  • koepel |5, 8, 12, 16, 17, 26, 37, 80, 84, 93, 110, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 129, 130, 131, 133, 138, 153, 156, 160, 162, 170, 175, 200, 202, 205, 234, 239, 240, 241, 251, 256, 263, 265, 281, 283, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 294, 295, 296, 298, 299, 300
  • koepelglas | 225, 226
  • koepelmozaïek | 41, 69
  • koepeltorentjes | 232
  • koning | 27, 30, 186, 189, 198, 199, 204, 219, 220, 221
  • koningen | 189
  • koningin | 41, 42, 98, 109, 114, 117, 263, 268
  • Koninginne | 100
  • Konings | 99, 202
  • koningsblauw | 252, 261
  • koningschap | 50
  • koningspaar | 30, 199, 202
  • konstruktieve | 88, 299
  • koorkap | 76
  • koortoren | 27
  • koperen | 17, 231, 234, 239, 251, 291, 299
  • kosmisch | 253
  • kosmische (bouwsymboliek, gamma, typologie, vrouw) | 5, 24, 80, 84, 86, 88, 108, 225, 229, 230, 240, 252, 255, 258, 261, 262, 263, 265, 281, 285
  • kosmos | 138, 222, 224, 265, 283
  • Kreuser, J. | 88, 89
  • kroning van Maria | 56, 101, 102, 116, 221, 268
  • kruis (Latijns, Grieks, Russisch-orthodox) | 68, 106, 107, 128, 130, 178, 190, 193, 202, 203, 204, 207, 208, 214, 234, 241, 277, 280, 283, 297
  • kruisbloem | 158, 159
  • kruisdood | 158, 159, 222
  • kruisen | 83, 205, 278
  • kruisende | 268
  • kruisgewelven | 98
  • kruisiging | 221
  • Kruiskapel | 74, 172, 202, 214, 280
  • kruislings | 204, 207, 212, 283
  • kruismonogram | 226
  • kruisoffer | 162, 204
  • kruist | 222
  • kruisteeken | 206
  • kruisteken | 215, 218
  • kruisweg | 189, 203, 214, 219
  • Kruiswegstatiën | 214
  • kruiswegstaties | 126
  • kudde | 60, 185, 187, 211
  • kuisheid | 23, 108, 190, 268
  • kunstfilosoof | 31
  • kunsthistoricus | 31, 64, 106, 121, 233, 299
  • kunsthistorie | 8, 48
  • kunstnijverheid | 41
  • kunstnijverheidsschool | 248
  • kunstschool | 52, 56
  • kwaad | 4, 33, 43, 63, 138, 159, 185, 189, 190, 192, 193, 205, 208, 281, 283, 288
  • kwade | 61, 186, 187

Terug naar boven.

L

  • Laar, Christine van | 13, 133, 212, 231
  • laat-gothische | 301
  • Laatgothisch | 67
  • laatmiddeleeuwse | 67
  • laatste oordeel | 49, 108, 210, 211, 212
  • labyrint | 82
  • Lans, M.J.A. | 46, 50, 62, 63, 151
  • latens Deitas | 149, 165
  • Laurentiuskerk (‘t Ginneken in Breda, Dongen) | 243, 245, 261
  • Lauretaanse | 100
  • Lauweriks, L.M. | 52, 269, 294, 295, 299
  • Lebuïnus | 202, 214
  • Lebuinus | 214
  • ledematen | 218
  • leeg | 80, 123, 124, 125, 126, 130
  • leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 130, 131, 133, 140, 163, 164, 165, 182, 259
  • leek | 39, 57, 60, 71, 76, 149, 174, 214, 218
  • leesgezelschap | 43
  • leeuw | 280
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van | 31
  • lege | 80, 84, 94, 121, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 131, 132, 133, 134, 138, 150, 152, 156, 163, 164
  • lei | 131, 133, 138
  • Leiden | 45, 58, 62, 67, 87, 131, 138, 147, 164, 221, 241, 245, 254, 297
  • leidmotief | 4, 20, 48, 87, 144, 150, 222
  • leien | 131
  • leken | 13, 23, 33, 39, 40, 59, 73, 84, 185, 187, 192, 194, 199, 221
  • lekenarbeid | 71
  • lekencultuur | 67
  • lelie (Franse lelie, et cetera) | 21, 222, 265, 268, 300
  • leliën | 109, 118, 207, 241
  • lelies | 178
  • lelijk | 158
  • lelijke | 150, 163
  • lelijkheid | 133, 133
  • Lenz, Desiderius | 52, 54, 56, 83, 198, 268, 269, 283, 295
  • Leo XIII, paus | 24, 38, 46, 50, 58, 59, 60, 63, 64, 67, 69, 81, 82, 136, 138, 141, 153, 177, 182, 200, 207, 215, 296, 301
  • letter | 23, 109, 265, 284
  • letteren | 19, 29, 34
  • letterkundig | 68
  • letterkundige | 41, 276
  • letterlijk | 71, 82, 84, 99, 164, 187, 195, 198, 203, 205, 219, 239, 262
  • letterlijke | 90, 92, 105, 202, 238, 285
  • letterlijken | 129
  • lettermodule | 284
  • letters | 133, 222, 260, 278, 279, 283, 284, 285, 296
  • letterspel | 225
  • lettertekens | 208
  • Levensvruchtbaarheid | 218
  • licht |5, 13, 15, 17, 19, 24, 36, 45, 48, 49, 58, 68, 103, 105, 106, 108, 115, 121, 131, 133, 136, 161, 169, 181, 204, 211, 218, 222, 224, 228, 229, 231, 237, 238, 243, 245, 248, 251, 252, 253, 256, 258, 262, 263, 268, 269, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 280, 281, 283, 287, 290, 301
  • lichtbeuk | 21, 24, 132, 133, 171, 215, 219, 274, 277, 280
  • lichtbeuken | 20, 135, 274
  • lichtconcept | 283
  • lichtglans | 238
  • lichtsculpturen | 276
  • lichtspel | 276
  • lichtstralen | 248
  • lichtsymboliek | 49, 105, 106
  • lichtval | 17, 25, 93, 273, 275
  • Liduina (van Schiedam)| 214
  • liefde (brandende, Goddelijke, hemels(ch)e, mystieke, vleselijke et cetera) | 25, 39, 43, 63, 74, 79, 81, 101, 102, 105, 115, 116, 129, 149, 151, 161, 162, 171, 172, 190, 206, 212, 218, 219, 224, 262, 268
  • liefdegaven | 204
  • liefdesdaad | 108
  • liefdessacrament | 219
  • liefdesverklaring | 150
  • liefdevol | 67
  • liefdevolle | 149, 169
  • liefdevuur | 105
  • Liguori, Alphonso de | 71, 103
  • lijden | 125, 185, 190, 192, 203, 206, 208, 214
  • lijdende (lijdende, strijdende en overwinnende kerk, et cetera) | 5, 27, 140, 203, 204, 208, 209, 212, 215, 237, 261
  • lijdenden | 204
  • lijdenswerktuigen | 128
  • lijn | 15, 52, 56, 108, 144, 145, 167, 197, 203, 209, 211, 212, 214, 218, 225, 226, 241, 265, 299
  • lijnen | 4, 31, 33, 57, 113, 205, 212, 229, 234, 236, 237, 253, 268, 270, 299
  • linoleum | 133, 134
  • Litanie van Loreto | 100, 101, 102, 108, 118, 263
  • literaire | 28
  • literator | 48
  • literatuur | 5, 17, 20, 28, 34, 41, 94, 122, 136, 199, 287
  • liturgie | 15, 33, 48, 50, 59, 60, 73, 76, 88, 103, 130, 150, 160, 183, 193, 203, 205
  • liturgisch | 51, 71, 73, 77, 79, 88, 122, 209, 299
  • liturgische (vernieuwing) | 7, 29, 50, 73, 79, 83, 96, 163, 165, 169, 171, 203, 204, 205, 209, 214, 215, 240, 261
  • Locke, John | 161
  • lof | 57, 80, 283
  • loflied | 204
  • lofrede | 83, 84
  • lofwaardige | 169
  • lofzang | 20, 59, 105, 171, 205, 206, 218, 219, 220, 296, 301
  • lofzangen | 171
  • Loots, Jan | 47, 57, 132, 208, 255, 269, 285
  • Looyenga, Arjen | 17, 121, 150, 288, 289, 290
  • Loreto | 71, 98, 100, 101, 102, 105, 106, 108, 112, 118, 263
  • Lourijsen, Lambert | 51, 57, 300
  • louter | 88, 160
  • louterende | 200
  • loutering | 192
  • louteringsproces | 226
  • loven | 130, 218, 219
  • Lucas | 52, 277, 282, 283
  • lucida |4, 24, 96, 99, 103, 104, 105, 106, 113, 122, 157, 169, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 193, 195, 197, 198, 199, 200, 209, 239, 262, 273
  • Lucifer | 43, 206
  • Luik | 48, 210
  • Luns, Huib | 263

Terug naar boven.

M

  • Maas, Johannes P. en/of A.W.N. | 22, 23, 46, 66, 67, 98, 107, 119, 137, 148, 149, 174, 177, 192, 193, 195, 213, 214, 264, 288
  • Maasbode | 43, 61, 67, 68, 72, 288
  • Maastricht | 90, 96, 100, 113, 114, 115, 116, 127
  • maat | 16, 22, 52, 149, 156, 215
  • maatlat | 156
  • maatschappelijk | 79
  • maatschappelijke | 33, 198
  • maatschappij | 59, 138
  • maatstaf | 178, 197
  • Mabillon, dom Jean | 89, 90
  • Maerlant, Jacob van | 106
  • Magister artium | 87, 175, 182, 183, 284
  • Magister operum | 182
  • Mahomed | 300
  • Makkabeeërs | 184, 185, 186, 187, 198
  • Makkabeese | 186
  • Makkabeese gebroeders| 169, 189
  • Malachias | 208
  • Maleachi | 207
  • Malerschule (Düsseldorfer. Zie ook onder Beuron) | 54, 55, 56
  • man en vrouw | 101, 212
  • mannenkant | 214
  • mannentoren | 74, 113, 172, 212
  • mantel (van heil, et cetera) | 24, 192, 239, 259, 263
  • Marana tha | 240, 277, 279
  • Maranatha | 279
  • Marcus | 280, 282, 283
  • Maria |4, 4, 4, 21, 21, 21, 25, 25, 25, 42, 42, 42, 54, 54, 54, 56, 56, 56, 67, 67, 67, 80, 80, 80, 98, 98, 98, 99, 99, 99, 100, 100, 100, 101, 101, 101, 102, 102, 102, 103, 103, 103, 105, 105, 105, 106, 106, 106, 107, 107, 107, 108, 108, 108, 109, 109, 109, 112, 112, 112, 113, 113, 113, 115, 115, 115, 116, 116, 116, 117, 117, 117, 159, 159, 159, 163, 163, 163, 168, 168, 168, 169, 169, 169, 180, 180, 180, 187, 187, 187, 189, 189, 189, 202, 202, 202, 205, 205, 205, 208, 208, 208, 211, 211, 211, 212, 212, 212, 214, 214, 214, 218, 218, 218, 219, 219, 219, 220, 220, 220, 221, 221, 221, 222, 222, 222, 239, 239, 239, 255, 255, 255, 259, 259, 259, 262, 262, 262, 263, 263, 263, 265, 265, 265, 268, 268, 268, 281, 281, 281
  • Maria Lichtmis | 169
  • Maria Magdalena | 189
  • Maria van Egypte | 159
  • Maria van Haarlem | 99, 100, 112
  • Mariaboog | 57, 74, 106, 132, 172, 187, 202, 208, 285
  • Mariakapel |15, 27, 74, 90, 94, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 106, 107, 108, 109, 110, 113, 118, 143, 145, 169, 172, 187, 220, 239, 242, 260, 261, 262, 265, 268, 276
  • mariale | 86, 114, 212, 263
  • Mariasymbolen | 71, 222, 268
  • Mariasymboliek | 100, 114
  • Mariatorentjes | 113
  • Maritain, Jacques | 181
  • marmer | 161, 300
  • martelaren | 194, 204, 218, 219, 239, 266
  • martelaren van Gorkum | 74, 172, 202, 214, 280
  • mate |19, 20, 30, 52, 57, 61, 63, 84, 109, 126, 131, 140, 141, 144, 151, 153, 156, 176, 185, 189, 205, 206, 225, 237, 239, 243, 247, 248, 270, 273, 278, 283, 295
  • maten | 164
  • Mater (amabilis, Dei, Dei Filii, dolorosa) | 99, 100, 108, 208
  • materiaal | 24, 124, 145, 153, 229, 232, 237, 241, 242, 243, 249, 251, 255, 258, 291
  • materiaalimitatie | 234, 235
  • materiaalpolychromie | 234, 237, 243, 245, 251
  • materialen | 24, 39, 82, 121, 232, 237, 243, 249, 260
  • materie | 49, 73, 241
  • materieel | 49
  • materieelen | 73
  • materiële | 48, 50, 84, 102, 157, 234, 237
  • mathematisch | 278
  • Mathijssen, Marita | 31
  • matte | 241
  • Matteüs | 86, 103, 189, 280, 282, 283
  • Mattheus | 282
  • Matthias | 74, 172, 282
  • Maurus | 54, 283, 284
  • mecenas | 33, 57, 67
  • Medina | 131
  • Meer, Frits van der | 194
  • meesterwerk | 24
  • meesterwerken | 72
  • Mehl-Alberdingk, C. | 277
  • Meij, Jacques van der (zie ook Mey) | 101, 102, 169, 254, 255, 271
  • Meijsing, C.N.J. | 20, 29, 130, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239
  • Meiss, Millard | 106
  • Mekka | 131
  • Mengelberg, F.W. | 51, 65, 66, 201, 259
  • Menschwording | 177
  • Mensenwording | 106
  • menswording | 107
  • metaalweerschijn | 241
  • metabolisme | 5, 24, 25, 234, 242, 255
  • metafoor | 38, 81, 106, 131, 158, 164, 177, 234, 238, 255, 259, 261, 265
  • metaforen | 86, 114, 158, 169, 181, 265
  • metaforiek | 101, 113, 114, 204, 215, 265
  • metaforisch | 225, 258
  • metaforische | 255
  • metselaars | 13, 89
  • metselaarsbaas | 156
  • metselspecie | 249, 251
  • metselwerk | 133, 156, 234, 237, 243, 249, 250, 260, 261
  • Mey, Jacques van der (zie ook Meij) | 288
  • Mezquita van Córdoba | 131
  • Micha | 159
  • Michael | 266, 269
  • Michel-Angelo | 161
  • Michelangelo | 150, 162
  • microkosmos | 80, 86, 138, 183, 200, 205, 206, 212, 240
  • microniveau | 61
  • microscopisch | 230
  • middeleeuwen | 24, 49, 50, 85, 90, 92, 96, 106, 112, 127, 154, 157, 196, 268, 299
  • middeleeuwsche | 39, 52, 72, 290, 301
  • middeleeuwse | 20, 30, 38, 50, 77, 78, 86, 88, 89, 100, 103, 115, 127, 161, 167, 169, 182, 189, 199, 200, 237, 249, 278, 284, 300
  • middeneeuwsche | 22
  • middentoren | 90
  • Mieras, Mark | 31
  • mihrab | 131
  • Milaan | 54
  • Miriam | 159
  • misbaksel | 139
  • misbaksels | 17, 22, 26, 28, 124, 125, 139, 157, 158, 163
  • missaal | 50
  • model | 48, 84, 90, 92, 93, 94, 113, 128, 149, 151, 167, 195, 259, 269, 295
  • modelhagiograaf | 200
  • modellen | 91, 154, 192, 300
  • modellenboeken | 240
  • modern | 153, 153, 273, 273
  • moderne | 21, 24, 43, 52, 58, 60, 68, 81, 161, 177, 268, 276, 290, 295, 301
  • modernisme | 4, 57, 59, 60, 62
  • modernistenjacht | 33, 61
  • modernistenstrijd | 62
  • modernistisch | 268
  • moderniteit | 301
  • modestia | 190
  • module | 52, 53, 278, 279, 284
  • moederschoot | 106
  • Mohammedanen | 297
  • Molière | 43
  • Molkenboer (B.H., Anton, Theo, W.B.G.) | 34, 41, 42, 43, 48, 58, 62, 63, 64, 69, 134, 175, 176, 177, 181, 248
  • Möllmann, M.J. | 62, 63, 68, 204, 207
  • Monet, Claude | 27, 38, 229, 231, 252, 276
  • monnik | 4, 30, 87, 88, 89, 90, 179, 182, 184, 198
  • monniken | 48, 54, 89, 171
  • monografie | 9, 11, 20, 21, 29, 49, 130, 148, 149, 249, 268, 294
  • monogram | 110, 246
  • monstrans | 149
  • monument | 80, 91, 162, 219
  • monumentaal | 164
  • monumentale | 8, 31, 54, 79, 85, 102, 135, 147, 221, 263, 278
  • monumenten | 295
  • monumentenzorg | 8, 151, 288
  • Moors | 296
  • Moorse | 129, 290, 293, 297, 298
  • moskee | 131
  • mosterdplant | 86
  • movere | 181
  • mozaïek | 5, 11, 24, 41, 42, 51, 57, 105, 121, 126, 132, 133, 134, 135, 149, 150, 163, 164, 199, 205, 208, 218, 255, 260, 261, 285
  • mozaïeken | 82, 127, 133, 231, 258
  • mozaïsche | 296
  • mozaïsten | 42
  • Mozes | 24, 70, 79, 81, 129, 150, 159, 160, 164, 167, 168, 169, 186, 187, 207, 240
  • Mulders, Marc | 5, 9, 11, 24, 27, 183, 222, 224, 225, 226, 227
  • muurschilderingen | 48, 52, 54, 221, 270
  • muurveld | 139
  • muurvelden | 52, 121, 123, 124, 125, 126, 131, 132, 133, 134, 135, 137, 138, 163, 164, 222
  • muze | 287
  • muziek | 5, 33, 41, 50, 180, 194, 229, 231, 237, 243
  • muziek van het licht | 5, 229, 231, 237, 243
  • muziekhistoricus | 46
  • mysterie | 52
  • mysteriespel | 175
  • mystiek | 101, 116, 149, 150, 214, 218, 262
  • mystiek-erotische | 117
  • mystieke | 5, 21, 25, 73, 115, 116, 117, 140, 149, 150, 177, 181, 192, 199, 204, 214, 215, 218, 219, 268

Terug naar boven.

N

  • Naarden | 85, 86, 189
  • naaste | 190, 190, 194, 194, 212, 212, 248, 248
  • naastenliefde | 268
  • Naomi | 102
  • Nathan | 189
  • natuurkleur | 249
  • natuursteen | 121, 122, 131, 153, 158, 232, 249
  • Nazarener (broederschap) | 56, 103, 117, 167, 263
  • Nazareners | 55, 221
  • Neale, J.M. | 86
  • negatieve ruimte | 274
  • negen | 292
  • neogotische | 78
  • neothomist | 63, 69
  • neothomisten | 299
  • Nes (aan de Amstel) | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • netgewelf | 245
  • netvlies | 16, 109, 121, 248, 273, 276
  • netwerken | 27, 59, 270
  • Neuss | 268, 270
  • Nichtvollendung | 4, 150, 160, 163
  • Nicolaaskerk | 133
  • Nicolas, Joep | 135, 214
  • Nieuwbarn, Matthaeus | 55, 100, 112, 128, 174, 177, 178, 203, 209, 222, 238, 263, 264
  • Nieuwe Testament | 85, 184, 187, 189, 195, 205, 277, 279, 283, 295
  • Nieuwenhuis, Theo | 270
  • Noach | 43, 226, 296
  • noodlijdende | 176
  • noodpolychromie | 26, 132, 133, 134, 135, 137, 139, 212
  • Noord-Hollands Archief |10, 13, 19, 20, 29, 47, 55, 58, 64, 97, 99, 109, 112, 113, 132, 137, 166, 176, 183, 213, 217, 260, 289, 290, 293
  • noord-zuiddynamiek | 27, 174, 201, 220
  • noorderportaal | 78, 208
  • noordkant | 72, 113, 146, 167, 199, 205, 208, 209, 211, 212, 255, 271, 278, 279, 283, 295
  • Noort, G.C. van | 62, 63, 68, 69
  • Notre Dame van Senlis | 94, 95, 96
  • Numan, André | 11, 13, 285
  • Nuyens, W.F. | 195

Terug naar boven.

O

  • O.L. Vrouwekerk van Maastricht | 90, 114
  • object | 161, 273, 285
  • objecten | 31, 152, 222, 269
  • objectieve | 21, 28, 288
  • objectiveren | 28
  • oblatio munda | 207, 207
  • Odo van Clugny | 48
  • Oedipus | 192
  • Oefenschool | 85
  • oerbisschop | 20
  • Oers, A.M. van | 55
  • oersymbolen | 225
  • Ogtrop, Hein Jan van | 11, 102, 163, 164, 165, 167, 278, 279, 281
  • Oisterwijk | 38
  • oker | 109, 118, 232, 238, 242
  • okergeel | 233, 237, 242
  • okerkleurige | 284
  • Olijfberg | 209
  • omstreden | 71, 151
  • onbeschreven (blad of vel) | 132, 133, 135
  • onbevlekt (ontvangen) | 101, 210, 263
  • onbevlekte ontvangenis | 105, 169, 259, 262, 268
  • onbewerkte | 122, 159
  • onbewuste | 81
  • onderkoning | 175, 176
  • ongeloof | 63
  • ontroeren | 181
  • ontwerptekeningen | 19, 100
  • ontwikkelingsfasen | 138
  • onvolledige | 31
  • onvoltooid | 28, 121, 135, 163, 290
  • onvoltooide | 22, 26, 38, 123, 124, 141, 151, 153, 162, 258, 278
  • onvoltooidheid | 152
  • onweerlegbaar | 28, 29
  • onweerlegbare | 29
  • onyx | 238, 239
  • Onzevader | 104, 184, 186, 187, 189, 262
  • oorzakelijkheidsbeginsel | 138, 141
  • Oosterman, Jan | 56, 57, 66, 285
  • opmaat | 31, 43, 47, 96, 126, 144, 165, 171, 195, 221, 283
  • oppervlak | 154, 156, 232, 249, 254, 255, 260, 271, 276
  • oppervlakkige | 297
  • oppervlakte | 20, 251
  • oppervlakten | 241
  • oppervlaktes | 131, 232, 237
  • oprichting | 52, 63, 144
  • oprichtingsvergadering | 45, 48
  • optisch | 232, 235, 268
  • optische | 235, 237, 249, 253, 255, 268
  • orakeltas | 51, 259
  • oral history | 231
  • organisch | 39, 129, 133, 222
  • organische | 133, 218, 222
  • Oriens | 15, 86, 262
  • oriëntaals | 291
  • oriëntaalse | 25, 295, 301
  • Oriëntalisme | 5, 27, 225, 226, 273, 285, 290, 292, 295, 300
  • oriëntatie | 34, 71, 73, 84, 86
  • Orientem | 1, 3, 4, 11, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 44, 86
  • oriënteren | 48
  • Origenes | 30, 84, 85, 177, 181, 182, 283
  • ornament | 52, 134, 211, 243, 246, 248, 265, 273, 284, 295, 299
  • ornamentatie | 241
  • ornamenten | 77, 133, 135, 139, 149, 184, 186, 188, 191, 197, 212, 225, 234, 235, 237, 240, 247, 260, 268, 274, 290, 298
  • ornamentiek | 73, 214
  • Otgerus | 198
  • oude Bavo | 100
  • Oude Testament | 84, 85, 86, 102, 108, 160, 184, 208, 209, 265, 279, 280
  • Oude Verbond | 79, 129, 184, 189
  • oudheid | 48, 52, 78, 82, 152, 283, 297
  • overlijden | 147
  • Ovidius | 45

Terug naar boven.

P

  • paapse superstitiën | 195
  • paars | 278, 281
  • paarse | 238, 243, 278
  • paddenstoelen | 181
  • Palestina | 82, 154, 295
  • Panofsky, Erwin | 178, 299
  • Pantheon | 221, 222, 273
  • Paradijs | 81, 128, 156, 200, 222, 266, 284
  • paradijsstromen | 222
  • paradijsvogels | 222, 224
  • Parakleet | 108, 189, 219
  • parallaxeffect | 274
  • paramenten | 77
  • Parijs | 9, 48, 247
  • participatiemodel | 141
  • passiebloem | 241
  • patina | 151, 153, 249
  • patinerende | 251
  • Patriarchenkruis | 280
  • patrimonium | 48
  • patrocinia (patroonheiligen) | 200
  • patroon | 133, 196, 199, 212, 214, 224, 235, 240, 278
  • patroonheilige | 41, 48
  • patroonheiligen | 200
  • Paulus | 126, 158, 165, 171, 190, 195, 202, 207, 208, 209, 211, 212, 215, 220, 282, 283
  • Pavert, A.R. van de | 40, 41
  • Peeters, Kees (C.J.A.C.) | 78
  • Peinture | 241, 246, 253
  • pelgrimage | 225, 226, 283
  • pelikaan | 159
  • Pepijn van Herstal | 187, 198, 200
  • perpetuum mobile | 38, 209, 283
  • personificatie | 102, 192, 221
  • personificaties | 182, 192
  • Perzen | 300
  • Perzisch | 301
  • Petrus | 78, 126, 158, 160, 178, 202, 208, 209, 210, 211, 212, 263, 282, 283
  • phantasmae | 193
  • Phison | 222
  • Piëta | 214
  • Piëtakapel | 74, 172, 202, 214, 277
  • pigment | 251
  • pigmenten | 24, 231, 232, 247
  • Pinksteren | 86, 103, 229
  • Pinksterfeest | 262
  • Pinkstergebeuren | 105
  • Pinksterhymne | 105
  • Pinksterlicht | 105
  • Pinkstermysterie | 263
  • Placidus | 54
  • Plas, Michel van der | 43
  • plastisch | 275
  • plastische | 214, 215, 274
  • Plato | 80, 81, 84, 138
  • Plechelmus | 198
  • poepende mannetje | 30, 159
  • Polak, Niels | 272, 275, 276
  • polarisatie | 205
  • polemiek | 45, 162
  • polychrome | 134, 237, 240, 241, 254
  • polychromie (atmosferische, et cetera) |5, 11, 15, 26, 29, 49, 107, 108, 109, 112, 113, 117, 118, 212, 230, 231, 232, 234, 237, 238, 241, 243, 244, 245, 246, 249, 250, 251, 254, 260, 262, 264, 271, 276, 278, 285, 295
  • polychroom | 5, 259, 260
  • porphyr | 300
  • Porta coeli | 108
  • portaal | 49, 113, 115, 208
  • portalen | 152, 205, 206, 211
  • Post, Jojanneke | 11, 21, 106, 112, 118, 231, 233, 242, 247, 265
  • Posthoornkerk | 34, 47
  • potentia | 29, 30, 121, 139, 140, 143, 147, 149, 157, 163, 229
  • Potestaten (machten) | 219
  • Praag | 56
  • Praerafaelisten | 54
  • Prassede | 126, 127
  • precedent | 141, 171, 193, 200
  • precedenten | 109
  • preekstoel | 27, 65, 74, 86, 172, 202, 209, 215, 279
  • prefiguratie | 85, 103, 159
  • prefiguraties | 86, 159
  • presentatietekeningen | 52
  • priesterwijding | 78, 103, 105, 184, 187, 188
  • primair | 48, 134, 138, 177, 178, 220, 300
  • primaire | 17, 20, 125, 135, 136, 156, 157, 158, 178, 181, 185, 190, 234, 237, 241, 244, 246, 247, 248, 258, 263
  • prisma | 248, 262, 285
  • Prisse d’Avennes, Emile | 292, 294, 295
  • processie | 74, 172, 204, 205, 215
  • programma |15, 20, 23, 24, 28, 30, 31, 41, 50, 60, 69, 71, 79, 83, 85, 86, 88, 98, 101, 103, 105, 108, 115, 117, 131, 153, 161, 164, 165, 169, 171, 176, 177, 181, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 197, 198, 200, 204, 215, 219, 220, 222, 249, 262, 263, 279, 284, 296, 299, 300
  • programmatisch | 153, 171
  • programmatische | 21, 40, 47, 67, 103, 153, 222
  • projectie | 250, 278
  • protestanten | 59, 212, 214
  • protestants | 163
  • protestantse | 103, 154, 162, 198
  • prototype | 24, 79, 83, 105, 195
  • prototypen | 128
  • prototypes | 85
  • provisorisch | 121
  • provisorische | 135
  • pseudo (-mozaïek (zie ook mozaïek), -Dionysius (de Areopagiet), pseudo-gotische) | 24, 50, 78, 140, 177, 180, 181, 182
  • Pugin, A.W.N. | 77
  • purper | 248, 249, 253, 259, 263
  • Pygmalion | 150
  • Pythagoras | 80

Terug naar boven.

Q

  • queeste | 154
  • Quellinus | 248
  • Quellinusschool | 295

Terug naar boven.

R

  • raakvlak | 220
  • raaplaag | 133, 134
  • Raedts, Peter | 50
  • Rafael | 266
  • Ralling, Odwin | 19, 121, 125
  • randslag | 154, 156, 159
  • Rangoon | 289, 291, 294
  • Rationale divinorum officiorum | 86
  • Rationalistische | 261
  • rationeel | 140
  • rationeele | 299
  • rationele | 97, 129, 131, 138
  • rechthoekige | 133, 134, 158
  • recluus | 198
  • recursie | 240
  • recursief | 218, 240
  • recursieve | 259, 285
  • rede | 145, 297
  • redelijk | 8
  • redelijkheid | 106
  • reden | 19, 36, 77, 103, 154, 178, 181, 241
  • redeneerde | 141
  • redeneering | 36
  • redenen | 59, 87, 100, 268
  • redenerend | 145
  • redenering | 28, 138
  • reflecteerde | 177
  • reflecteert | 112, 231
  • reflecterende | 242, 274
  • reflectie | 162, 241, 258, 272, 276, 288
  • reflecties | 236
  • reflectoren | 24
  • reformatie | 100, 163, 195
  • regenboog | 239, 248, 258, 261, 285
  • regina formossisima | 117
  • rekatholisatie | 60, 62, 194
  • relatiepatronen | 13, 66
  • Rembrandtieke | 229
  • Remigiuskerk | 268, 278
  • remonstrantse | 273
  • retorica | 22
  • retorische | 84, 141, 181, 299
  • Rex gloriæ | 219, 220
  • Riegl, Alois | 233
  • Riegls dichotomie | 233
  • Rijk, J.A. de | 39, 47, 85, 138, 171, 178, 189, 195
  • Rijkenberg, E.H. | 22, 69, 177, 193
  • Rijksacademie | 20, 39, 43, 57, 135, 241
  • Rijksmuseum | 73, 78, 80, 81, 85, 91, 127, 153, 154, 157, 158, 160, 238, 248, 255, 273, 274, 294
  • Rijksnormaalschool | 248
  • Rijt, Stephan van, koster | 11, 31
  • rite | 86, 105
  • riten | 73, 131
  • Rituale romanum | 50
  • ritueel | 50, 102, 105, 204, 205, 222
  • rituelen | 50, 103, 204
  • ritus | 52
  • roche d’Euville | 152, 232, 242
  • rode | 19, 113, 132, 133, 134, 137, 230, 233, 238, 242, 246, 260, 284, 285
  • Rodin, Auguste | 150
  • Rogier, Lodewijk J. | 43, 58, 60, 62
  • Roland Holst, Richard Nicolaas | 39, 45, 52, 56, 57, 241
  • rolmodel | 43, 58, 59, 182, 194, 296
  • Rome | 33, 50, 54, 59, 60, 62, 73, 82, 126, 127, 194, 197, 209, 265, 290, 292
  • Romeinen | 127, 171, 207, 290, 300
  • Romeins | 301
  • Romeinse | 50, 300
  • rood | 68, 113, 133, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 244, 248, 249, 253, 254, 262, 263, 278, 283, 285
  • rooms | 27, 198, 295
  • rooms-katholieke | 86
  • Roomsch | 41, 198, 199
  • Roomsche | 238
  • roomse | 88, 265, 295
  • roomsen | 60
  • Roon, Marike van | 17
  • roos (vijfbladige, et etera) | 109, 190, 222, 241, 268, 300
  • roosvenster | 101, 102, 108, 113, 211, 221
  • Rooy, N. de | 43, 58, 60, 62, 67
  • Rosa mystica | 98, 99, 109
  • Rotterdam | 17, 19, 53, 61, 269, 273
  • Rotterdamse | 273
  • Rouen | 38, 229, 252, 276
  • roze | 278
  • rozerode | 259
  • rozerood | 263
  • Runge, Philipp Otto | 254
  • Ruskin, John | 26, 30, 68, 150, 151, 152, 153, 158
  • Russisch-orthodoxe kruis | 277
  • rustica-effect | 156
  • Ruth | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruth en Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruyven-Zeman, Zsuzsanna van| 19, 206, 268, 273

Terug naar boven.

S

  • sacrament | 51, 59, 103, 105, 127, 162, 182, 186, 187, 189, 198, 207, 208
  • sacramentele | 45, 81, 163, 218
  • sacramenten | 60, 88, 104, 185, 189, 190, 197, 218, 262
  • Sacramentsaltaar | 9, 129
  • Sacramentsdag | 59, 150
  • Sacramentshymne | 127, 141
  • Sacramentskapel |6, 11, 24, 45, 51, 59, 65, 74, 121, 123, 134, 150, 154, 156, 157, 158, 159, 164, 165, 167, 171, 172, 192, 228, 250, 259, 269, 292, 299, 300
  • sacristie | 74, 107, 172
  • sacristieën | 8, 12, 16, 94, 202, 208, 212, 222
  • saffier | 238
  • Saint Denis | 48, 49, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 153
  • salaat | 131
  • Salomon | 128
  • Sankt Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • Sara | 176
  • Saraceen | 296
  • Satan | 208
  • Schaepman, Herman | 43, 45, 46
  • schepping | 52, 80, 86, 102, 130, 178, 212, 218, 222, 253, 283, 296
  • scheppingsdaad | 105, 219
  • scheppingskracht | 164, 181, 219, 262
  • schijnmarmers | 234
  • schilderachtige | 16, 52, 97, 153, 158, 161, 251, 258, 273, 276
  • schitterden | 241
  • schitteren | 175, 178
  • schitterend | 73, 149, 218, 253, 258, 259
  • schitterende | 114, 231, 239, 263
  • schittering | 106, 231, 241, 242
  • Schnorr von Carolsfeld, Julius | 103, 117, 167
  • scholasticus | 103, 297
  • scholastiek | 46, 59, 171, 297, 299
  • school (Beuroner, benedictijner, Bossche) | 34, 41, 52, 54, 55, 56, 57, 63, 66, 72, 83, 176, 177, 246, 248, 268, 269
  • schoon | 43, 263
  • schoone | 22, 45, 78, 167, 174, 177, 193, 218, 232, 237
  • schoongemaakt | 134
  • schoongemetseld | 243
  • schoonheden | 59, 73
  • schoonheid | 22, 23, 43, 49, 50, 79, 80, 84, 131, 151, 152, 153, 158, 161, 175, 181, 219, 224, 229, 245, 273, 276
  • schoonheidsbeleving | 43
  • Schoonhoven | 51, 65
  • schoonste | 72, 77, 160
  • schoor | 125, 158
  • schoot | 85, 86, 107, 221
  • schroeven van het geloof | 283
  • Schubert, Franz | 38
  • sectieltableaus | 133
  • secundaire | 29, 181, 246, 248, 253, 258, 263
  • Sedes Sapientiae | 99
  • seksueel | 114
  • seksuele | 101
  • Sem | 296
  • Semieten | 296
  • seminarie | 46, 77, 81
  • Senlis | 94, 95, 96
  • serafijnen | 167, 206, 219
  • Servaaskerk | 90, 113, 115, 127, 154, 234
  • Seurat, Georges | 247
  • Sevilla | 278
  • sfinx | 4, 33, 57, 63, 67, 68, 229
  • Sigmaringen | 52
  • Sinaï | 79
  • Sint Bavo weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 295, 300
  • Sint Odiliënberg | 198
  • Sion | 61, 113, 215, 239
  • sjabloonwerk | 133
  • slak | 222, 224
  • slangen | 181
  • sleutelartikel | 64, 251, 288, 290
  • sluiergordijn | 224
  • smaragd | 238, 239
  • Soissons | 93
  • Solesmes | 48, 50, 52
  • speculatie | 28, 287
  • speculaties | 29
  • Speculator (Wilhelmus Durandus) | 86
  • speculeert | 28
  • speculeren | 29
  • spiegel | 33, 45, 165
  • spiegelbeeldig | 215
  • spiegelbeeldige | 113
  • spiegelde | 41, 79, 182, 284
  • spiegelen | 90, 152, 287
  • spiegelend | 242
  • spiegelende | 50, 232, 274
  • spiegeling | 241
  • spitsen | 156
  • spolia Ægyptiorum | 4, 5, 23, 27, 30, 58, 60, 79, 141, 225, 296, 301
  • spolia Arabicorum | 5, 153, 296, 297
  • Sponsa (Sicut sponsa ornata, Sponsa Spiritus Sancti) | 24, 98, 100, 102, 103, 106, 107, 108, 238, 262, 265
  • St-Andrieskruis | 205
  • stadsmetaforen | 84
  • stadsmuur | 113, 131
  • Stedelijk Museum | 246
  • Stedenmaagd | 265
  • steiger | 17, 31, 287
  • steigers | 8, 11, 16, 17, 93, 156, 212, 213, 229, 231, 287
  • Steiner, Lucas | 52, 253
  • Stella matutina | 99, 109, 265
  • stemming | 178, 180, 229, 245, 249, 251, 273, 288, 301
  • stenen kleed | 259
  • ster van Bethlehem | 58, 265
  • stijl | 27, 52, 53, 54, 56, 72, 77, 153, 182, 268, 291, 295, 299, 301
  • stijlen | 96, 153, 154, 258, 301
  • stijlexperiment | 176
  • stijlpluralisme | 57, 150
  • straalgewelf | 98
  • straalkapel | 90
  • straalkapellen | 12, 48, 90, 92, 124, 134, 200
  • Straatsburg | 150
  • strijdende (kerk, als onderdeel van de lijdende, strijdende en overwinnende kerk) | 5, 27, 203, 204, 215, 218, 219, 220, 221, 233, 234, 237, 255, 261
  • strijdenden | 204
  • Stuers, Victor de | 31, 41, 46, 85, 113, 154, 157, 248, 255, 273
  • Stuyt, Jan | 40, 41, 52, 54, 62, 63, 64, 66, 72, 151, 156, 176, 243, 244, 245, 262, 263, 269, 270, 287, 288, 289, 290, 293, 294, 295, 301
  • subjectief | 249
  • subjectieve | 288
  • sublieme | 79, 141, 150, 151
  • Suger | 48, 49, 50, 93, 140, 177
  • Summa contra Gentiles | 297
  • supervisie | 13, 114
  • Suys, Arnold | 295
  • symbolen | 84, 87, 100, 109, 131, 156, 157, 169, 181, 199, 208, 229, 238, 263, 288
  • symboliek |7, 15, 21, 26, 34, 36, 48, 57, 58, 64, 69, 71, 73, 76, 77, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 92, 93, 96, 103, 107, 114, 130, 138, 150, 158, 163, 169, 177, 181, 182, 183, 198, 200, 203, 205, 208, 211, 215, 218, 221, 222, 225, 231, 234, 239, 240, 261, 263, 268, 271, 279, 283, 288, 299
  • symbolieke | 85, 112, 222, 263
  • symbolieken | 88
  • symbolisch | 106, 126, 153, 203, 204, 209, 259, 283
  • symbolische | 7, 96, 98, 131, 149, 153, 182, 205, 238, 240
  • symboliseerende | 211
  • symboliseert | 160, 164, 178, 180, 183, 199
  • symboliseren | 79, 207
  • symbolisme | 4, 21, 84, 85, 165, 174, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 184, 192, 224, 225, 245, 287
  • symbolisten | 45, 52, 136, 177
  • symbolistisch | 21, 52, 181, 222
  • symbolistische | 56, 176, 290
  • symbool | 52, 64, 80, 82, 84, 85, 87, 99, 100, 126, 141, 159, 160, 169, 199, 206, 207, 214, 218, 224, 241, 258, 262, 265, 268, 271
  • symboolwaarde | 163
  • symfonie | 38, 258
  • synchroniciteit | 164
  • synchroniciteiten | 22, 281, 284
  • synchroon | 162, 190
  • synthetisch ultramarijn | 232, 251

Terug naar boven.

T

  • tabernakel | 24, 25, 70, 79, 80, 81, 82, 128, 129, 130, 144, 150, 167, 258, 259, 269
  • tabula rasa | 4, 131, 132, 133, 138, 156, 164
  • tafereel | 54, 87, 104, 221, 272
  • tafereelen | 259
  • taferelen | 52, 171, 189, 200, 227, 283
  • talent | 22, 34, 40, 57, 152, 171, 180, 181, 246, 269, 287
  • tandijzer | 156
  • tapijt | 79, 225, 255
  • tapijten | 258
  • Te Deum |4, 5, 19, 20, 21, 26, 102, 166, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 190, 192, 194, 196, 198, 200, 202, 203, 204, 206, 208, 210, 212, 214, 215, 216, 218, 219, 220, 221, 222, 224, 226, 277, 280, 281, 284, 285
  • teamplayer | 287
  • tegeltableau | 64, 126, 203, 226
  • tegeltableaus | 32, 57, 67, 126
  • teken | 21, 86, 104, 164, 195, 212, 222, 224, 258, 265
  • tekenaar | 64, 85
  • tekenaars | 89
  • tekenachtige | 135
  • tekende | 41, 51, 57, 233
  • tekenden | 64
  • tekening | 20, 67, 70, 85, 103, 114, 117, 134, 135, 166, 167, 175, 200, 217, 219, 284
  • tekeningen | 208, 211
  • tekeningenarchief | 11, 291
  • tekeningetjes | 154
  • tekens | 50, 127, 141, 150, 165, 222, 281
  • tekenstijl | 293
  • tekent | 21, 39, 48, 84, 198, 218
  • tempel | 7, 79, 83, 84, 100, 102, 108, 128, 147, 157, 158, 160, 203, 204, 205, 218, 232, 239, 259, 262, 290, 292
  • tempels | 79, 83, 84, 212
  • tent | 24, 79, 80, 81, 167, 258, 259, 261
  • tentoonstelling | 78, 237, 246
  • tentoonstellingen | 67
  • terra (terra, terra sancta, terra-cotta, terra cotta) | 150, 171, 219, 234, 258
  • terracotta | 5, 17, 24, 30, 49, 110, 124, 139, 157, 158, 178, 222, 231, 232, 235, 243, 258, 259, 260, 268, 274, 290, 295, 299, 300
  • terrarum | 219, 220, 221
  • tertiaire | 247, 248
  • tevreden | 34, 165
  • textuur | 232, 237, 249
  • theodicee | 138, 192, 193
  • theologie | 50, 121, 138, 140, 141
  • theologisch | 59
  • theologische | 81, 145, 174, 260
  • theoloog | 62, 162
  • Theresia van Avila | 214
  • thijmiaanse | 47
  • thomisme | 46, 63, 123, 138, 171, 299, 301
  • thomist | 22, 47, 138, 197, 200
  • thomistisch (symbolism, et cetera) | 4, 21, 22, 38, 121, 138, 141, 147, 163, 174, 176, 177, 181, 212
  • thomistische | 26, 47, 49, 61, 69, 138, 150, 151, 158, 161, 163, 177, 179, 180, 182, 215, 222, 251, 276, 296
  • Thompson, Marie A. |21, 30, 34, 47, 49, 57, 58, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 71, 96, 97, 109, 117, 118, 121, 125, 128, 129, 148, 149, 156, 157, 158, 159, 160, 165, 169, 171, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 190, 192, 199, 200, 204, 206, 210, 215, 219, 221, 239, 241, 242, 245, 258, 262, 268, 282, 283, 287, 288, 299, 300, 301
  • Thorn Prikker, Johan | 268, 270, 271
  • Throni of Tronen | 206
  • Tien (geboden, woorden, et cetera) | 94, 147, 187, 218, 232, 238, 278
  • Tiger | 222
  • Timmermans, Felix | 5, 248, 249
  • timor (Spiritus timoris, timor Dei) | 104, 169, 189
  • tocht (der volkeren, et cetera) | 94, 164, 203, 204, 205, 226, 283
  • tonaliteit | 240
  • tonaliteiten | 233, 234
  • tongewelf | 85
  • toon | 88, 131, 133, 157, 161, 212, 229, 232, 234, 238, 241, 246, 253, 258, 260, 271, 276, 300
  • toonaangevende | 50, 52, 54, 151, 177, 288
  • toonaarden | 233
  • toonbeeld | 144, 178
  • toonbeelden | 177
  • toonkunst | 50
  • toonzetting | 276, 279
  • Toorop, Jan | 32, 39, 41, 45, 52, 55, 56, 57, 64, 67, 176, 177, 178, 180, 181, 182
  • topaas | 238, 239
  • toren (ivoren toren, toren van David, onoverwinnelijke toren et cetera) | 11, 54, 102, 108, 109, 112, 113, 118, 135, 199, 208, 212, 235, 236, 252, 268
  • torenbekroningen | 112, 241, 295
  • torenfeesten | 288
  • torenfront | 16
  • torens | 12, 15, 16, 30, 49, 62, 86, 90, 98, 100, 114, 117, 118, 130, 134, 150, 209, 212, 231, 233, 238, 241, 265
  • torentjes | 109, 114, 118
  • torenvoet | 209, 210, 212
  • Tous les temps et tous les lieux | 4, 153, 154, 301
  • traditie | 50, 72, 79, 80, 81, 84, 86, 94, 99, 100, 102, 135, 140, 153, 158, 187, 196, 205, 222, 235, 237, 278, 281
  • traditiegetrouw | 212
  • tradities | 80, 81, 179, 184, 219, 283, 296, 301
  • traditionalistisch | 52
  • traditioneel | 103, 114, 297
  • traditioneelen | 258
  • traditionele | 22, 149, 195, 215, 222
  • transepttoren | 230, 232
  • transepttorens | 234, 237, 239
  • transformatie | 61
  • transformeerde | 181
  • transformeren | 151
  • translatie | 283
  • transluciditeit | 270, 274
  • traptoren | 12, 199
  • traptorens | 109, 290
  • trial-and-error | 26, 29, 158, 203, 299
  • triforia | 215
  • triforium | 243, 262
  • triomf | 204
  • triomfboog | 146
  • triomferende kerk | 126, 204, 234, 265
  • triomfkruis | 222
  • troon | 51, 98, 99, 107, 108, 126, 127, 128, 129, 131, 134, 144, 150, 167, 206, 209, 219, 221, 239
  • tuniek | 76, 77, 90
  • turkoois | 238
  • turres | 101, 109, 110, 112, 113, 114, 117, 118, 149, 220, 231, 242, 265
  • turris (Davidica, eburnea) | 109, 113, 114
  • tussenmaat | 97
  • twaalf ((half)edelstenen Apocalyps of orakeltas, kruisen, paleizen, regels van het Credo, sterren, teekenen van den dierenriem, vruchten van de heilige Geest) | 82, 187, 190, 199, 205, 259, 265
  • twee |11, 17, 20, 21, 22, 23, 28, 29, 31, 33, 36, 40, 43, 47, 49, 51, 52, 56, 57, 60, 63, 68, 69, 71, 73, 76, 77, 78, 83, 91, 94, 96, 102, 103, 104, 105, 107, 108, 109, 110, 112, 113, 114, 116, 118, 122, 129, 130, 146, 149, 151, 153, 156, 158, 159, 163, 165, 167, 169, 177, 180, 187, 189, 190, 192, 199, 200, 205, 206, 212, 214, 215, 229, 233, 234, 249, 253, 255, 265, 269, 273, 278, 283, 285, 288, 289, 291, 292, 296, 297, 301
  • tweede (Adam, Bezaleël, bouwfase, fase, Plancius, Wereldoorlog, et cetera) |12, 20, 21, 31, 48, 61, 64, 68, 80, 87, 89, 94, 100, 106, 107, 116, 117, 121, 125, 126, 127, 132, 133, 151, 168, 171, 178, 182, 187, 192, 219, 221, 222, 229, 231, 233, 234, 238, 247, 258, 259, 278, 285, 288, 298, 299, 300
  • tweedeling | 219, 233, 244
  • typologie | 93, 96, 265
  • typologieën | 4, 83, 95
  • typologisch | 20, 85, 96, 171, 283
  • typologische | 26, 84, 85, 87, 90, 92, 93, 94, 96, 153, 299

Terug naar boven.

U

  • uitgeraapte | 133
  • uitspansel | 254, 259
  • uitvaartantifoon | 266
  • uitzondering | 34, 39, 79, 99, 109, 127, 235
  • uitzonderingen | 278
  • uitzonderlijk | 23
  • uitzonderlijke | 108, 174
  • ultramarijn | 232, 251
  • ultramarijne | 260
  • Unvollendete |4, 19, 20, 22, 24, 25, 28, 29, 30, 37, 38, 39, 47, 64, 80, 84, 94, 97, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 130, 131, 132, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 154, 156, 158, 160, 162, 163, 164, 166, 168, 171, 174, 178, 181, 185, 192, 200, 215, 222, 225, 239, 243, 248, 258, 276, 278
  • Urbanuskerk | 33, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 153, 226, 227, 243, 244, 271, 278, 296
  • uterus | 222
  • Utrecht | 32, 33, 52, 65, 79, 91, 93, 94, 95, 96, 100, 198
  • Utrechtse | 66, 93, 94, 258

Terug naar boven.

V

  • vaderland | 154, 163, 184, 200, 258
  • vagevuur | 203, 212
  • Van Onzen Tijd | 43, 64, 67, 68, 131, 138, 154, 158, 231, 249, 251, 288
  • Vas spirituale | 99
  • Vaticanum II | 11, 203, 205
  • Veneman, Louis | 78
  • Venetiaanse | 298
  • Veni Sancte Spiritus | 105
  • verbeeld | 83, 102, 105, 157, 186, 194, 205, 209, 212, 218, 222
  • verbeelden | 52, 160, 199, 211, 276
  • verbeelding | 141, 144, 161, 164, 180, 182, 184, 193, 195, 215, 226, 278, 285, 287
  • verbeeldingskracht | 99
  • verbeeldt | 122, 222
  • verbijzonderd | 72, 130, 252
  • verbijzonderde | 99
  • verbijzonderen | 128, 192, 255
  • verbijzondering | 115, 140, 159, 219, 279
  • verborgen (God) | 126, 145, 149, 164, 165, 167, 219
  • verborgenheden | 86
  • verborgenheid | 128
  • verf | 8, 24, 105, 106, 133, 171, 237, 284, 287
  • vergankelijkheid | 199
  • Vergeer, A. | 47
  • Vergilius | 45
  • verglaasd | 258
  • verglaasde | 24, 30, 231, 241, 243, 258
  • verguld | 109, 149, 231, 242
  • vergulde | 118, 133, 231, 241, 242, 243, 276
  • vergulden | 231
  • vergulding | 109, 234
  • verguldsel | 112, 231, 236, 242, 284
  • verguldsels | 241
  • verhaal |28, 31, 34, 43, 57, 64, 88, 91, 93, 96, 102, 108, 109, 118, 123, 162, 167, 181, 186, 189, 190, 198, 200, 229, 231, 245, 248, 251, 255, 260, 278, 297, 299
  • verhaallijn | 198
  • verhaalt | 87, 157
  • verhalen | 28, 30, 31, 189, 200
  • verhalende | 31, 263, 278
  • verhandeling | 87
  • verhouding | 57, 94, 178, 258, 287
  • verhoudingen | 16, 34, 52, 68, 251
  • verklaard | 24, 246, 284
  • verklaarde | 60, 78
  • verklaarders | 165
  • verklaart | 62, 66, 84, 141, 211, 253, 255
  • verklaren | 58, 138, 158, 171, 229, 241
  • verklaring | 29, 73, 78, 138, 177, 182, 215
  • verklaringsmodellen | 122
  • verleiden | 190
  • verleiding | 159, 187, 189, 190, 192, 203
  • verlicht | 15, 88, 105, 262
  • verlichten | 106, 224, 262, 273
  • verlichting | 220
  • Vermeulen (P., Hans en Iesje) | 63, 164
  • vertaald | 20, 48, 69, 86, 103, 162, 192, 238, 247, 249, 263, 276, 283
  • vertaalde | 22, 45, 177, 254
  • vertaalslag | 4, 90, 183, 231, 251, 262
  • vertalen | 52, 150, 218
  • vertaling | 43, 45, 81, 86, 175, 192, 198, 218, 238, 241
  • vertalingen | 43, 82, 238
  • vertekende | 84, 207
  • verven | 231
  • verver | 244
  • vervolledigde | 150
  • Verwey, Albert | 299
  • verwonderd | 288
  • verwonderen | 7, 237
  • verwonderlijk | 66, 177
  • verzoendeksel | 128, 129
  • vicaris-generaal | 15, 34, 39, 47, 54, 62, 68, 73
  • vier (evangelisten, jaargetijden, paradijsstromen, windstreken, et cetera) | 48, 56, 85, 149, 151, 152, 158, 187, 196, 199, 204, 222, 224, 232, 254, 260, 281, 283, 295
  • vierhoekig | 83
  • vieringstoren | 114
  • vieringtoren | 113, 149, 160, 293
  • vierkant | 52, 79, 81, 83, 84, 156
  • vijf (liturgische kleuren, et cetera) | 9, 72, 83, 90, 138, 151, 152, 190, 192, 239, 278
  • vijfbladige | 268
  • vijfde evangelie | 295
  • vijfentwintigjarig | 19, 20, 54, 55, 57, 215
  • vijflobbige | 241
  • vijftiende | 81
  • vijftig | 105
  • vijftigjarig | 147, 182
  • Violier | 4, 27, 39, 40, 41, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 56, 57, 59, 60, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 72, 90, 93, 136, 138, 176, 229, 295, 296
  • Violierlid | 100
  • Viollet-le-Duc, E.E. |33, 48, 84, 90, 91, 93, 94, 230, 233, 234, 237, 241, 246, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 258, 273, 278, 283, 285, 294, 295
  • Vioolstruik | 4, 39, 40, 43, 45, 94
  • viooltje | 268, 300
  • Virgilius | 80
  • Virginis uterum | 221
  • vis | 159, 225, 226
  • visie |19, 22, 24, 29, 30, 31, 39, 49, 57, 61, 64, 84, 115, 136, 141, 144, 150, 151, 153, 159, 161, 162, 177, 183, 189, 206, 207, 212, 215, 222, 228, 231, 245, 248, 251, 253, 255, 274, 276, 283, 287, 295, 296, 299
  • visies | 43
  • visioen | 48, 149, 160, 162, 171, 178, 205, 238, 239, 259
  • visioenen | 130, 214
  • visionaire | 229
  • visitatie | 104, 107
  • Visscher, Jacques de | 31
  • vissenooglens | 129, 170, 256
  • visuele | 28, 121, 161, 215
  • Vituskerk | 36, 38, 126, 158, 225, 243, 245, 269, 270, 271
  • Vlaamse | 90, 198
  • vlak | 30, 59, 92, 93, 109, 190, 191, 212, 241
  • vlakdecoraties | 295
  • vlakke | 131, 237, 283
  • vlakken | 133, 251
  • vlakornament | 270
  • vlakornamentiek | 294
  • vlakversiering | 290
  • vlechtwerk | 291, 292, 299
  • vleermuis | 6, 159
  • vochtmigratie | 251
  • vodjes | 4, 26, 28, 169, 182, 183, 187, 189, 194, 197, 198, 200, 208, 214, 238
  • volheid | 7, 125, 126, 130, 140, 160
  • Volks-Almanak | 47
  • Volksbond | 60, 86
  • volledig | 60, 62, 72, 101, 116, 125, 151, 160, 161, 162, 193, 221, 231, 249, 252, 253, 263, 285
  • volledige | 166, 185, 222, 229, 249
  • volledigheidshalve | 295
  • volledigingsarbeid | 161
  • voltooiing | 26, 126, 141, 150, 152, 153, 161, 162, 164, 182, 285
  • Vondel, Joost van den | 40, 43, 45, 46, 50, 57, 59, 171, 177
  • Vondelkenner | 43
  • Vondelpolemiek | 45, 47
  • Vondelspecialisten | 43
  • Vondelstudies | 45
  • voorafbeelding | 81, 85, 141, 160, 168, 176, 185, 186, 189, 190, 205, 259, 265
  • voorafschaduwing | 34, 85, 101, 159
  • voorbeeld |20, 24, 28, 30, 48, 56, 60, 62, 71, 73, 77, 83, 85, 86, 90, 93, 94, 95, 96, 99, 113, 121, 131, 135, 147, 149, 151, 152, 153, 156, 161, 169, 184, 187, 189, 198, 199, 200, 221, 232, 238, 241, 265, 272, 273, 278, 288, 292
  • voorbeelden |36, 38, 40, 48, 56, 83, 93, 109, 113, 114, 127, 131, 154, 174, 177, 181, 184, 221, 235, 237, 240, 261, 265, 273, 294, 298
  • voorgeborchte | 212
  • voorliefde | 43, 243, 247
  • voorportaal | 74, 128, 172
  • voorspiegelt | 87
  • vormentaal | 57, 301
  • vormsel | 187, 200
  • Vos, Charles | 214, 215
  • vrede | 41, 42, 114, 160, 190, 198, 210, 265, 300
  • Vree, F.J. van, bisschop | 73, 76, 77, 90
  • Vregt, J.F. | 39, 78
  • vrije associëren | 179, 181, 182, 184
  • vrije kunsten | 39, 182
  • vrije wil | 189
  • Vrijmetselaars | 63
  • vroegchristelijk | 301
  • vroegchristelijke | 52, 83, 179, 203, 214, 301
  • vrouwenkant | 222
  • vrouwentoren | 74, 113, 172, 174
  • vrouwenzijde | 214, 222
  • vrucht | 77, 107
  • vruchtbaarheid | 7
  • vruchtbare | 301
  • vruchten (gaven heilige Geest, et cetera) | 54, 118, 179, 189, 190, 192, 193, 194

Terug naar boven.

W

  • Waare, A. | 47
  • Walenkamp, H.J.M. | 269
  • walvis | 85
  • Warmenhuizen | 85, 189
  • Warmond | 45, 46, 50, 60, 62, 63, 69, 81, 114, 197
  • Webb, B. | 86
  • weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 260, 292, 295
  • weerschijn | 229, 241, 242, 283
  • weerspiegelen | 22
  • weerspiegeling | 181, 251
  • weerspiegelt | 84, 187
  • Weesgegroet | 107, 187
  • welbewust | 274
  • wereldrechter | 211
  • Werkbundtentoonstelling | 271
  • West-Friesland | 200
  • Westerwoudt, L.A.A.M., plebaan | 17, 229
  • westtorens | 11, 69, 113, 234, 288, 289
  • wijbisschop | 100
  • wijsbegeerte | 59, 297
  • wijsgeer | 20, 38, 59, 297
  • wijsgeeren | 301
  • wijsgeren | 141, 297
  • Wijsheid, boek | 52, 98, 99, 103, 108, 187, 204
  • Willem Claesz Heda | 27, 40, 51, 198, 199, 274
  • Willem II | 27, 198, 199
  • Willemsen, M. | 198
  • Willibald | 200
  • Willibrordus (heilige, buiten de veste (Amsterdam), et cetera) |4, 20, 25, 31, 35, 38, 66, 71, 72, 77, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 105, 146, 147, 149, 181, 187, 190, 199, 200, 201, 214, 276, 284, 296
  • Wilmer, Ger P., bisschop | 39, 77, 78
  • windstreken | 204, 206, 207, 212, 222
  • winkelhaak | 158
  • Wiro | 187, 187, 197, 197, 198, 198
  • wiskunde | 138
  • wiskundige | 52
  • Wisselingh & Co | 270
  • wit | 8, 131, 238, 242, 248, 254, 255, 258, 263, 271, 273, 278
  • witte | 8, 24, 79, 87, 109, 133, 146, 147, 232, 237, 243, 246, 273, 276, 291, 296
  • Wolfram | 200
  • Wolfrannus | 200
  • wonder | 52, 60, 169, 219
  • wonderlijk | 205
  • wonderlijke | 22, 57, 61, 68, 164, 182, 281, 300
  • wonderschone | 178
  • wonderschoone | 73
  • wording | 141, 149
  • wordingsfasen | 135
  • wordingsgeschiedenis | 33
  • wordingsproces | 4, 22, 131, 143, 156
  • wordingsstadium | 163
  • Worringer, Wilhelm | 299
  • Wubbe, J.D.G. | 91, 147
  • Wüger, Jakob (Gabriel) | 52
  • Wulfram | 199, 200

Terug naar boven.

Z

  • Zacharia | 159
  • Zachariàs | 204
  • Zanten, M.A. van | 33, 35, 66, 71, 94, 147, 296
  • Zarathustra | 79
  • zee | 178, 180, 181, 287
  • zeestervormige | 222
  • zegepralenden | 203
  • zelfbewust | 77
  • zelfbewuste | 177
  • zelfbewustzijn | 77
  • zelfopoffering | 214
  • Zenokapel | 126
  • zes | 64, 98, 108, 184, 185, 190
  • zeven (gaven van de heilige Geest, sacramenten, regels van het Onzevader, Makkabeese broeders of Makkabeeërs, magere jaren, hoofdzonden, smarten van Maria, waterstromen, vrije en mechanische kunsten, et cetera) |9, 50, 62, 63, 88, 92, 93, 94, 96, 97, 103, 104, 105, 169, 176, 182, 184, 185, 186, 187, 192, 204, 205, 214, 222, 226, 239, 262, 297
  • zilver | 68, 78, 81
  • zilveren | 62, 114, 181, 265, 276, 289
  • zondaars | 107, 108
  • zondag | 34
  • zonde | 187, 189, 190, 192, 193
  • zonden (tegen de heilige Geest, et cetera) | 45, 100, 190, 192
  • zondeval | 189, 222
  • zondig | 218
  • zondige | 23
  • zonnebloem | 30, 198, 300
  • zonnebloemen | 199
  • zuidelijke |74, 74, 135, 135, 169, 169, 172, 172, 183, 183, 186, 186, 190, 190, 198, 198, 199, 199, 205, 205, 212, 212, 217, 217, 222, 222, 228, 228, 271, 271, 278, 278
  • zuidertoren | 174, 211, 288, 289
  • zwanen | 222, 224
  • zwart | 219, 238, 241, 242, 248, 271, 281
  • zwarte | 60, 196, 237, 241, 243, 246, 253, 295, 296
  • Zwirner, Ernst Friedrich | 78

Terug naar boven.

Register on line| De oriëntaals geïnspireerde koepel van de nieuwe Bavo door het oog van een drone (Herkomst Teun Kelting,2016).

Verkorte link van dit item: bit.ly/2KEfBAz-register

Fiat lux

Fiat lux, item nieuwe Bavo 100 kerkinterieurs Catharijneconvent

Ook de nieuwe Bavo komt voor in het nieuwe boek Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Deze publicatie bood een mooie gelegenheid om het licht van architect Joseph Cuypers onder de aandacht te brengen, dat ik nader heb geanalyseerd in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten. Als aanloop tot de Open Monumentendag verscheen de monografie over de Haarlemse kathedraal op 9 september 2016.*

Voor de presentatie van Kerkinterieurs in Nederland, afgelopen maandag (20 juni 2016) in de Thomaskerk te Amsterdam, verscheen de volgende tekst van het Catharijneconvent:

  • ‘Kerken zijn de landmarks van ons landschap. Al meer dan duizend jaar zijn zij onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse dorps- of stadsgezicht. De aandacht gaat vaak uit naar de buitenkant, terwijl er juist vanbinnen zoveel te genieten valt. Van de middeleeuwse parel in Groningen tot de katholieke kathedraal in het zuiden, van neogotische pracht en praal tot strakke, betonnen wederopbouw. De rijkdom en diversiteit die ons land kent is indrukwekkend. Museum Catharijneconvent, het nationaal kenniscentrum voor religieus erfgoed, geeft die binnenkant nu de aandacht die hij verdient, door maar liefst honderd beeldbepalende interieurs uitgebreid in het zonnetje te zetten. Kerkinterieurs in Nederland is een ontdekkingstocht langs katholieke en protestante kerken en joodse synagogen, waarin architecten en kunstenaars door de eeuwen heen hun ideeën op indrukwekkende en vaak verrassende wijze hebben vormgegeven. Alle 100 kerkinterieurs zijn op artistieke wijze in beeld gebracht door fotograaf Arjan Bronkhorst. Het boek wordt uitgegeven door WBOOKS’.

Zelf heb ik het boek, dat je rechtstreeks kunt bestellen bij WBOOKS, nog niet gezien; maar zodra dat het geval is, kom ik er op terug. Los van de andere bijdragen, ben ik vooral benieuwd naar de inleiding.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


En verder …

  • Mijn boek over de nieuwe Bavo te Haarlem is te bestellen via deze link.
  • Het is ergerniswekkend! Links die niet meer werken. Van een instituut met wetenschappelijke pretenties als het Catharijneconvent mag je anders verwachten. Als iemand mij kan helpen aan een werkende link voor dit exemplaar, ben ik heel dankbaar: www.catharijneconvent.nl/media/medialibrary/2016/06/2016-06-09_Overhandiging__standaardwerk_100_iconische_kerkinterieurs_van_Nederland_aan_de_minister_van_OCW.pdf. Zelfs via de Way backmachine van Internet Archive heb ik het jammer genoeg niet kunnen vinden!
  • Het boek heeft hoge ogen geworpen, maar alle eer is daarbij gegaan naar/opgeëist door fotograaf Arjen Bronkhorst. Noch hij, noch het Catharijneconvent heeft het nodig gevonden de schrijvers in het zonnetje te zetten. We zijn met elkaar op één hoop gegooid als ‘Meer dan vijftig specialisten’. Eigenlijk had er in plaats van onze verhalen net zo goed de standaardtekst voor grafisch ontwerpers kunnen staan: ‘the quick brown fox jumps over the lazy dog’ (de klassieke zin met àlle letters van het alfabet) en dat honderden malen. Waarschijnlijk was het geen mens opgevallen en persoonlijk had het mij ‘t vervelende gezeur van de eindredacteur bespaard.

Verkorte link naar dit item: http://bit.ly/28SbZfg

Flora in steen | 21 april 2016 20.00 uur

De Royal FloraHolland concert/lezing in de nieuwe Bavo 21 april 2016 20.00 uur | De nieuwe Bavo bloeit

Deze diashow vereist JavaScript.


De nieuwe Bavo zit vol raadselachtige ornamenten en een groot deel daarvan bestaat uit bloemen, bladeren en ranken. Dat heeft de kathedraal gemeen met verreweg de meeste negentiende en vroeg twintigste-eeuwse kerken. Het vergt niet veel verbeelding om daarin de inspiratie van de middeleeuwen te herkennen. Met name in de gotische bouwkunst vind je weelderig uitgewerkte bloem- en bladornamenten op pijlers en in kapitelen. Waar komt dat toch vandaan?

In de loop van de tijd zijn daar heel wat verklaringen voor bedacht, de een nog romantischer dan de ander. Bij het openingsconcert van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ ga ik iets vertellen over een van de tradities die ten grondslag ligt aan de flora in steen. Ik zal niet te veel verklappen, maar hierna zul je met heel andere ogen naar de kathedraal kijken en nog meer genieten van alles wat in de nieuwe Bavo bloeit.

Bloeiende akkoorden

Bij het openingsconcert worden verschillende soorten muziek uitgevoerd, allemaal geïnspireerd door bloemen. Zo komt Flora met de mooiste exemplaren langs in een lied van John Wilbye, circa 1600. Maar ook de ode op de roos van de hedendaagse koorcomponist Eric Whitacre ontbreekt niet. En wat te denken van de ontroerende cyclus die Morton Lauridsen in 1993 schreef op Les Chansons des Roses van de dichter Rainer Maria Rilke. Aan het slot wordt de boel nog eens bij elkaar geveegd met Benjamin Brittens Green broom. Dit deel van het concert wordt uitgevoerd door Vocaza uit Amsterdam, het kamerkoor onder leiding van de magistra-cantus van de nieuwe Bavo, Sanne Nieuwenhuijsen.

Een heel ander, verrassend repertoire wordt neergezet door zangeres Bobbie Blommesteijn en titulair-organist van de nieuwe Bavo, Ton van Eck. Laat je verleiden door je nieuwsgierigheid en kom naar de nieuwe Bavo op donderdagavond 21 april 2016, 20.00 uur (entree € 10,00).

De opbrengst van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ komt ten goede aan de restauratie van de kathedraal.

B.1
Joseph Cuypers, Bloemmotieven in glas in lood in de lucida van de nieuwe Bavo (1897-1898). Foto BvHH 2014.


Informatie

‘De nieuwe Bavo bloeit’ wordt mogelijk gemaakt door sponsoring van Royal FloraHolland, een koepel van 5.000 Nederlandse bloementelers en vijf veilingen (onder meer Aalsmeer).

Foto’s in de kop

  • De nieuwe Bavo te Haarlem organiseert de tweede editie van ‘De nieuwe Bavo bloeit’ in het kader van het Bloemencorso. Foto Stephan van Rijt, 2016.
  • Het bloemengewelf uit de eerste editie van 2015. Foto Hans Guldemond, 2015.
  • Een van de vele verglaasde terracotta sierranden met gestileerde bladeren en eikeltjes, ontworpen door Joseph Cuypers 1893-1898. Beeldbank Rijksdienst Cultureel erfgoed – Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, 2014.
  • Een weelde aan tulpen tijdens ‘De nieuwe Bavo bloeit’ verleden jaar. Foto Hans Guldemond, 2015.
  • Verguld en gepolychromeerd bladkapiteel in de apsisgalerij, ontworpen door Joseph Cuypers 1893-1898. Foto BvHH 2013.
  • Verguld en gepolychromeerd kapiteel met omringende bloemornamenten in de koepel, , ontworpen door Joseph Cuypers 1902-1906. Beeldbank Rijksdienst Cultureel erfgoed – Chris Booms, 1902.
  • Het hoogaltaar in de bloemen tijdens de eerste editie van 2015. Foto Hans Guldemond, 2015.

Op al het beeldmateriaal van Van Hoogevest Architecten & Sjaan van der Jagt/Pixelpolder, en Hans Guldemond zijn alle rechten voorbehouden. De overige afbeeldingen zijn onder restricties vrij van reprorechten: http://bit.ly/Copyright-CC-BY-NC-SA.

Adres

Leidsevaart 146
2014 HE Haarlem
De entree is via de hoofdingang aan het Bisschop Bottemanneplein.

Programma van De nieuwe Bavo bloeit

Vrijdag & zaterdag 22 en 23 april: 10:00 – 23:00 uur
Extra lange avondopenstelling met sfeervolle verlichting
Live orgelmuziek met hobo, trompet en klarinet vanaf 10:00 uur
Koepeltochten 11:00 – 21:00 uur
Rondleidingen vanaf 11:00 uur
Kinderactiviteiten vanaf 10:00 uur
Muziek van Koorschool Haarlem 18:45 – 22:00 uur

Zondag 24 april: 11:30 – 17:00 uur
Koepeltochten 11:30 – 17:00 uur
Rondleidingen 11:30 – 17:00 uur
Kinderactiviteiten 11:30 – 17:00 uur
Live orgelmuziek met hobo, trompet en klarinet vanaf 11:30 uur

Entreeprijzen 22-24 april

Volwassenen: € 5,00
Kinderen > 10 jaar: € 2,50
Kinderen < 10 jaar: gratis
Koepeltochten: € 3,00 p.p.

Voor meer informatie ga naar www.denieuwebavobloeit.nl.

Restauratie

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

 


  1. Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is gepubliceerd op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo op 16 april 2016 en op ifthenisnow.nl op 17 april 2016. Verkorte link: http://bit.ly/1NvytNk. 

Sint Jozef op 19 maart

Sint Jozef — Dit verhaal schreef ik in 2016 voor mijn vader, Wolter Adriaan Joan Jozef van Hellenberg Hubar (1916-1996), die dat jaar op Sint Jozefdag 100 zou zijn geworden!


In de Jozefkapel van de nieuwe Bavo te Haarlem.
Het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2008.

Vandaag is het sint Jozef, of zoals we in het zuiden zeggen, sint Joep. Voor mij een heiligendag om nooit te vergeten, want het is de geboortedag van mijn vader. Stel dat we nu een eeuw terug zouden kunnen kijken, dan hadden we misschien niet alleen bij mijn grootouders de vlag uit zien hangen, maar in Haarlem horen vertellen dat de architect van de nieuwe Bavo zijn naamdag vierde. Wie weet was Joseph Cuypers die dag toevallig in de kathedraal en heeft hij een kaarsje opgestoken bij het altaar in de Jozefkapel, dat hij zelf ontworpen had.

De historische Jozef — Wie was Jozef nu eigenlijk en wat weten we van hem. Als we afgaan op de bronnen valt dat behoorlijk tegen. Een boeiend verhaal kwam ik tegen op de site van J.P. van de Giessen – Aantekeningen bij de Bijbel – die zich afvroeg welk beroep Christus had:

  • ‘Hij is toch die timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Joses en Judas en Simon? En wonen zijn zusters niet hier bij ons’ Marcus 6:3 (NBV) In bovengenoemde tekst wordt gesteld dat Jezus timmerman is, in Mattheus 13:55 wordt gesteld dat hij de zoon van de timmerman Jozef is. Gezien de leeftijd van Jezus toen Hij ging optreden, namelijk ~30 jaar, is het zeer goed mogelijk dat hij enkele jaren samen met Jozef heeft gewerkt als timmerman. De vraag die ik me stelde is wat betekent het Griekse woord tektōn wat in alle vertalingen met ‘timmerman’ wordt vertaald. Volgens de verschillende woordenboeken is het iemand die werkt met hout of steen, in tweede instantie wordt aangegeven een handwerker (als tegenpool van een metaalbewerker of smid). Het is iemand die huizen bouwt of construeert, waarbij wij in het laatste geval zouden zeggen een architect.’*

Timmerman of architect? Ambachtsman of denker? Het is interessant om te zien wat de geschiedenis ervan heeft gemaakt.

Zou je dat willen weten? Lees dan hieronder verder en laat je verrassen!

De bruiloft van Maria en Jozef op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2016.
De bruiloft van Maria en Jozef op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2015.

Legenda aurea — Vergeleken met andere heiligen, komt de verering van Jozef relatief laat op gang. Tot ver in de middeleeuwen verschijnt hij vaak als een wat anekdotische oude man bij kerstscènes. Maar dat is slechts één beeldtraditie, want vanaf het verschijnen van de Legenda aurea tegen het einde van de dertiende eeuw, komt de bruidegom van Maria meer in het licht te staan. Door toedoen van bisschop van Genua, Jacopo da Voragine, werden de tot dusver bekende heiligenlevens in deze Gouden legenden – al dan niet opgesierd – gebundeld. Het idee was om een naslagwerk te produceren met bruikbaar materiaal voor preken. Door het grote succes verschenen al snel over heel West-Europa vertalingen, ook in Nederland. Het geeft maar aan dat de markt behoefte had aan een meer gedetailleerd beeld van deze idolen van de katholieke kerk. Zo raakten scènes populair als de bruiloft van Jozef en Maria, die we ook in het Jozefaltaar van de nieuwe Bavo tegenkomen.*


Charles Vos, Theresa van Avila, pijlerbeeld bij de Barbarakapel aan de zuidelijke zijbeuk in de nieuwe Bavo. Foto RCE beeldbank/Margaretha Svensson 2013.

Charles Vos, Theresa van Àvila, pijlerbeeld bij de Barbarakapel aan de zuidelijke zijbeuk in de nieuwe Bavo. Foto RCE beeldbank/Margaretha Svensson 2013.

Theresa van Àvila — De verering van Jozef kreeg een krachtige impuls door de inzet van Theresa van Àvila (1515-1582), een van de stuwende krachten tijdens de contrareformatie. Dankzij Jozefs tussenkomst – zo vertelde ze later – ontwaakte ze uit een coma dat drie jaar had geduurd. Theresa was wat je noemt een vrouw met drive, en wat voor een drive. Tijdens haar leven reorganiseerde en stichtte zij verschillende kloosters, waarvan ze er een onder de bescherming van Jozef plaatste. Ze was niet alleen beroemd vanwege haar organisatievermogen, maar vooral om haar mystieke geschriften. Zo wordt ze in de nieuwe Bavo afgebeeld door Charles Vos (1952-1953). Net als bij Augustinus wordt haar hart doorboord met een pijl, hier als teken van de consumptie van het mystieke huwelijk met God als hemelse bruidegom. Bij haar oor bevindt zich de heilige Geest als duif die haar liefdesgezangen influisterde en haar zo inspireerde tot het schrijven van een eigen Hooglied, dat ze in haar hand houdt. Vergelijkbaar met het oudtestamentische bruidspaar in dit Canticum canticorum Salomonis (Lied der liederen van Salomon)*, viert zij haar extatische eenwording met haar goddelijke bruidegom. Dankzij deze mystica die aan de ene kant voor contemplatie en meditatie koos en aan de andere kant zeer krachtdadig was, promoveerde Jozef tijdens de contrareformatie tot een heilige met persoonlijkheid. Dat bleek de opmaat voor de negentiende eeuw, toen hij klaargestoomd werd voor het grote publiek.


Jozef als beschermvorst van de kerk, centraal op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.
Jozef als beschermvorst van de kerk, centraal op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.

Patroon van de kerk — De verering van Jozef was niet meer te stuiten, toen paus Pius IX hem in 1877 uitgeroepen had tot beschermer van de R.K. Kerk. Hoger kon je als heilige nauwelijks stijgen, want als patroon van de kerk stond Jozef zelfs boven Petrus, de eerste paus. Vandaar dat hij op het altaar in de nieuwe Bavo wordt weergegeven als een vorst met in de ene hand de bloeiende tak als symbool van de zuiverheid (ook uit de Legenda aurea) en in de andere hand een boek.*

De kerk had eeuwen ervaring in het promoten van heiligen en men deed dat op een manier waarop menige marketeer vandaag de dag jaloers zou zijn. Rome probeerde in te spelen op wat men meende dat de achterban nodig had. In de eeuw van het opkomende socialisme, de maatschappelijke onzekerheid als gevolg van de op scherp gezette gezagsverhoudingen en een groeiende verpaupering, waar de traditionele armenzorg geen antwoord meer op had, was dat Jozef: hij was de archetypische vaderfiguur die als summum van betrouwbaarheid gold omdat hij Jezus had opgevoed. Omdat hij ondanks deze vooraanstaande taak eenvoudig was gebleven, konden grote groepen gelovigen zich goed met hem identificeren. De boodschap was dat eenvoud, trouw en bescheidenheid niettemin tot een hoge positie konden leiden en dus het navolgen waard waren. De timmerman Jozef werd van meet af aan ingezet om de werkbijen onder het kerkvolk aan de kerk te binden en op die manier een tegenwicht te bieden aan moderne stromingen die het heil buiten de kerk zochten. Erger nog, die een paradijs op aarde verkondigden, zonder verlossing van de ziel of koppeling aan Gods rijk in het hiernamaals. In dit opzicht vond de kerk het liberalisme net zo bedreigend als het socialisme.

Tegenwicht in de sociale kwestie — Dit betekende niet dat de kerk, zoals wel wordt gesuggereerd, met de rug naar de maatschappelijke noden stond. Toen men zich eenmaal realiseerde dat de traditionele armenzorg niet langer voldeed, werd de ontwikkeling van een eigen sociaal beleid ter hand genomen. Een goed voorbeeld hiervan is de latere bisschop van Haarlem, J.D.J. Aengenent die zich hier vanaf 1898 mee bezighield en een belangrijke speler op nationaal niveau was.* De functie die Jozef als rolmodel toebedeeld had gekregen, bleek moeiteloos in deze transitie op te gaan. Hij bleef het tegenwicht tegen het niet-kerkelijke socialisme: hij getuigde hoe eenvoud en grootsheid samengingen door simpelweg zijn bijrol als voedstervader – degene die Christus opvoedde – te accepteren. Hij stelde een voorbeeld door de hem door God toegewezen taak eerlijk, maar zonder valse ambities of borstklopperij uit te voeren. In die eenvoud werd de brug naar het volk geslagen door hem als een nederige timmerman te profileren. Vader, werkman, echtgenoot, maar niettemin beschermvorst van de kerk. Hoe veel dichter bij huis kon je het hebben? Deze opgang benadrukte nog maar eens dat de eersten de laatsten zouden zijn, zoals Christus zijn leerlingen voorhield, en de laatsten de eersten.*


De heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven (1909)
De heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven (1909): vader, werkman, echtgenoot!

Icoon — Hoe pakte dat nu uit in de praktijk van de kunstproductie? Omdat, zoals gezegd, over het optreden van Jozef nauwelijks authentieke bronnen bekend waren, werd het plaatje geleidelijk aan zelf tot in detail ingevuld. Het doet denken aan de fanfictions vandaag de dag: hordes fans storten zich als ware scriptschrijvers op populaire series om daar extra episodes voor te bedenken. De voorstelling van de heilige Familie op het Jozefaltaar van de gebroeders Custers in de Paterskerk in Eindhoven is hier een goed voorbeeld van.* Op gezag van Rome werd een quasi-fictief plot uitgewerkt volgens de regels van de historieschilderkunst, waarin waarheid en verbeelding tot een verhaal werden gecombineerd: Jozef wàs een timmerman, althans ‘tektōn’ (bouwer, maker, schepper, et cetera), hij wàs met Maria getrouwd en wàs de pleeg- of voedstervader van Jezus, haar kind. Dit zijn de onomstotelijke historische ingrediënten die men combineerde in een imaginair tafereel, waarbij de geschiedkundige werkelijkheid verbeterd werd door het kind als helper van zijn vader voor te stellen en Maria met spinrokken in de hand af te beelden. Zoals de schildering van Gebhard Fugel in weekblad Sint Bavo van 1900 laat zien, werd dit thema in allerlei  variaties getoond.* De moraliserende boodschap is die van het gehoorzame, behulpzame kind en het eenvoudige, nijvere gezin dat de hoeksteen was van de katholieke samenleving.

Het geeft te denken. Je kunt er niet om heen om je af te vragen hoe het verhaal zou zijn afgelopen als tektōn als architect was vertaald. Dan had de bouwmeester van de nieuwe Bavo nog dichter bij zijn patroonheilige gestaan.

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!



Het ‘zalige’ sterfbed van Jozef te midden van zijn gezin. Rechterpaneel op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto Stephan van Rijt 2014.
Het ‘zalige’ sterfbed van Jozef te midden van zijn gezin. Zoals weekblad ‘Sint Bavo’ uitlegt: ‘De H. Josef wordt vereerd als de Patroon der kerk, van het Vaderland, van het christelijk huisgezin en van een zaligen dood’.* Rechterpaneel op het altaar in de Jozefkapel, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door Johannes Maas (1896-circa 1898). Foto bvhh.nu 2016.

Meer informatie & bestelgegevens van Ad orientem

Met dank aan Stephan van Rijt voor de foto’s en de plezierige samenwerking.

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de bronnen die hieronder staan vermeld.

  • Giessen, P.J. van der, ‘Welk beroep had Jezus’, op: http://bit.ly/1ihkyyl, verwijst naar Mattheüs 13:55 en Markus 6:3.
  • Voor de Legenda aurea zie Wikipedia.
  • Voor Theresa van Àvila zie heiligen.net en Wikipedia.
  • Voor het Canticum canticorum Salomonis (Lied der liederen van Salomon), zie Hubar, De genade van de steiger, p. 414. → bibliografie. Ook te vinden op deze site: http://bit.ly/VHH-Jonas1.
  • Hubar, De genade van de steiger, pp. 197-198. → bibliografie.
  • Vergelijk de definitie van marketing op Wikipedia.
  • Voor de kerk en het anti-modernisme zie onder meer: http://nl.wikipedia.org/wiki/Paus_Pius_IX. Voorts het bijzondere artikel van Salemink, ‘Liberale waan’ (2002). Een beeld van de weerzin van de kerk tegen – een overdreven – individualisme, dat geassocieerd werd met romantiek en pantheïsme, is ook te vinden in: Hubar, ‘“Eerdienst en kunst op het naauwst vereenigd”’, pp. 151-176. → bibliografie
  • Voor de iconografische details van Jozef zie: Timmers,  Symboliek en iconographie, pp. 185-186; 501. Voorts: Nieuwbarn, Het Roomsche kerkgebouw, pp. 120-121. → bibliografie.
  • Voets, B., ‘Aengenent, Johannes Dominicus Josephus (1873-1935)’, in: Biografisch Woordenboek van Nederland, op: resources.huygens.knaw.nl, http://bit.ly/1RqGPgl (1985; 2013).
  • Zowel te vinden in Matteüs 19, 30; Marcus 10, 31 als Lucas 13, 30, op onder meer willibrordbijbel.nl.
  • Hubar, De mantel der liefde, De Paterskerk te Eindhoven, 17, 46, 50, 53, 58-59, 63. → bibliografie.
  • Voor spinrokken zie Wikipedia.
  • Sint Bavo, Godsdienstig weekblad van het bisdom Haarlem 3 (1898), p. 280. Voor dit werk van Gebhard Fugel zie: https://flic.kr/p/Fjud3c
  • Sint Bavo, Godsdienstig weekblad van het bisdom Haarlem 3 (1898), p. 168.
  • Meer weten over het beeldprogramma van de nieuwe Bavo? Bestel dan mijn boek: Bernadette van Hellenberg Hubar, De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting surf naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

Om mijn boek over de kathedraal te bestellen, klik je op deze link: http://bit.ly/Bavo-Ao.

Specificaties:

  • Uitgever: WBooks in samenwerking met Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem
  • Aantal pagina’s: 400
  • Illustraties: circa 250 afbeeldingen in kleur en zwart-wit
  • Uitvoering: gebonden
  • ISBN 978 94 625 8119 7
  • Meer informatie: WBOOKS of http://bit.ly/Bavo-Ao.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is verkort gepubliceerd op de Facebookpagina van de kathedraal, 19 maart 2016 en op ithenisnow.eu op 19 maart 2018. Verkorte link van deze blog: http://bit.ly/VHH-Jozef

De glazen van vader en zoon Cuypers in de nieuwe Bavo

Glazen Cuypers  — Wat maakt de glazen in de de apsis van de nieuwe Bavo (1896-1898) zo bijzonder? Dat ze van vader Pierre én zoon Joseph Cuypers zijn? We weten niet of een dergelijke samenwerking vaak voorkwam, maar dit gebeurde ook in de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken (Breda) van Joseph Cuypers en Jan Stuyt (1900-1902). En met die ramen hebben die in Haarlem nog iets gemeen. Zin in een erfgoedraadseltje? Los dit dan op en laat het me weten.

Glazen Cuypers | Het vijfde raam uit de lucida van de nieuwe Bavo (programma A.J. Callier, figuraties Pierre J.H. Cuypers, ornamenten Joseph Th.J. Cuypers) (foto BvHH 2014).
Het vijfde raam van de lucida in de nieuwe Bavo toont links Koning David die de aanval van zijn zoon ervaart als beproeving van God (Oude Testament) en Maria Magdalena die vergeven wordt door Christus (Nieuwe Testament).

De hier afgebeelde glazen zijn ontworpen door Pierre J.H. Cuypers, die de figuraties verzorgde, en zijn zoon Joseph Th.J. Cuypers, die de ornamenten voor zijn rekening nam (1896-1898). Ze bevinden zich in de lucida van de nieuwe Bavo te Haarlem – de lichtbeuk van de apsis – waar ik ze in de zomer van 2014 heb kunnen fotograferen vanaf de steiger. Dat alleen al was een ervaring om nooit te vergeten! En zonder weerga, want er zal heel wat water door de Leidsevaart zijn gestroomd, eer er op deze plek weer steigers staan! Afgezien van de prachtig kleuren, waarin blauw, groen en rood domineren, valt op hoe op een bescheiden manier lichte partijen hun entree maken in dit glas-in-lood. Juist daar zou Joseph Cuypers bij de verdere ontwikkeling van de kathedraal veel waarde aan hechten. Wat betreft de symboliek geeft de schrijver van het boekje over de Bavo uit 1898, de priester Marie A. Thompson, de nodige uitleg over het programma dat door de bouwheer, A.J. Callier ontworpen is.* Om te beginnen legt hij uit dat het de bedoeling is om de centrale positie van de heilige Geest uit te beelden. Deze voor ons wat ongrijpbare derde persoon van de Drie-eenheid staat voor de zeven gaven die het de mens mogelijk maken een godvruchtig en vervullend leven te leiden. Bij Thompson gaat deze passage gepaard met een soort liturgische numerologie, waarin driemaal zeven parallelle verhalen centraal staan:

‘zoo wordt ons nu een drievoudig tafereel voor oogen gesteld, een historisch beeld uit het Oud Testament, uit het Nieuw Testament en uit de Overlevering en wel deze laatste genomen uit de geschiedenis van ons eigen vaderland en uit de allereerste prediking of predikers van het Christendom in deze streken. Aldus zien wij een groot stuk der katholieke theologie over den H. Geest verzinnebeeld in den koormuur van dezen luistervollen tempel. De gaven en de vruchten des H. Geestes omhoog uitgebeeld; de deugd, als vrucht dier zevenvoudige gaven, opwaarts strevend en als triumfeerend in het aardsche licht, dat door de hoge lucida-vensters neerschiet in het heiligdom, symbool van het eeuwig, ondoofbaar licht, waarin die deugd eenmaal voor aller oog zal uitblinken’.*

Het bijzondere hiervan is dat Thompson zo voortborduurt op het systeem van de Concordia novi ac veteris testamenti die tot het vroege Christendom te herleiden is en teruggaat op de Joodse tradities. Deze harmonieën of parallellen tussen het Oude en het Nieuwe Testament bestaan uit een systeem van typen, prototypen en antitypen dat in de loop van de tijd steeds verder werd verfijnd en uitgewerkt: een bepaalde figuur of gebeurtenis uit het Oude Testament (prototype) werd met terugwerkende kracht gekoppeld aan een equivalent uit het Nieuwe Testament (antitype). Zo werd koning David opgevat als voorafbeelding van Christus. Een ander bekend voorbeeld vormt het Joodse Pascha of paasmaal dat het type was van de Eucharistie, ingesteld tijdens het Laatste Avondmaal. Wat vóór de geboorte van Christus had plaatsgevonden werd dus opgevat als een prefiguratie, voorafbeelding, voorafschaduwing of voorbeduiding van hetgeen de Verlosser tijdens zijn leven en door zijn dood vervulde.*

Glazen Cuypers | Twee glazen uit de lucida van de nieuwe Bavo (programma A.J. Callier, figuraties Pierre J.H. Cuypers, ornamenten Joseph Th.J. Cuypers) (foto BvHH 2014)
Twee glazen uit de lucida van de nieuwe Bavo (programma A.J. Callier, figuraties Pierre J.H. Cuypers, ornamenten Joseph Th.J. Cuypers) (foto BvHH 2014).

Dat geldt ook voor de twee ramen hierboven, waarin de hoofdrolspelers niet zonder oermenselijke angst en twijfel een verantwoordelijkheid op zich nemen, die de een met haar eer en de ander met zijn dood moet bekopen. Maar daarmee is wel de verlossing verzekerd:

  • Judith (links) tussen de priesters, terwijl zij op het punt staat om naar Holofernes te gaan (Oude Testament). Wie herken je trouwens van een van de andere verhalen over de nieuwe Bavo, als je op de foto inzoomt?
  • Zij vormt de prefiguratie van het tafereel rechts met Christus tussen de slapende apostelen in de hof van Olijven (Nieuwe Testament).*

In ‘Ad orientem’ heb ik de achtergrond van deze ‘Biblia pauperum’ van A.J. Callier diepgaand onderzocht. Er zit veel meer achter dan je zo op het eerste gezicht zou denken.
Meer weten? Bestel dan mijn boek over de kathedraal!

B.

Glazen Cuypers | Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Meer informatie & bestelgegevens

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar het volgende:

  • M.A. Thompson, ‘De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek’, Haarlem 1898, pp. 40, 49- 50, 47-48.
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem’, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016, paragraaf 3.2.2 en 5.3.
  • Om het boek over de nieuwe Bavo aan te schaffen surf je naar de bestelpagina.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Bezoekadres

Heb je belangstelling om de kathedraal een keer te bezichtingen. Dat is mogelijk vanaf april tot en met oktober en in de kerstvakantie, waarbij je ontvangen wordt door kathedraalgidsen die je van alles over de nieuwe Bavo kunnen vertellen. Kijk voor je gaat even op de website van de kathedraal voor de precieze tijden.

De entree bevindt zich bij het hoofdportaal van de kathedraal aan het Bottemanneplein, onder de twee torens.
Er is ruime parkeergelegenheid op het Emmaplein, direct naast de kerk.
Voor autobussen zijn aparte plaatsen aan het Bottemanneplein.

De entree bedraagt € 4,00 en voor kinderen tot 12 jaar € 1,00.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1QPbH9t