De kerk in het midden | 12 mei 2016

'De kerk in het midden', Laurentiuskerk Alkmaar 12 mei 2016 (foto Anton van Daal)
Menno Heling legt uit hoe het platform if then is now in elkaar zit en werkt. Zijn missie is verhalen vertellen over erfgoed en cultuur en die weer te binden met toerisme. Foto Anton van Daal 2016.

Verslag van de bijeenkomst ‘De kerk in het midden’

Hoe je met verhalen kerken helpt

Op uitnodiging van Menno Heling van het verhalenplatform voor cultuur, erfgoed en toerisme if then is now en Bernadette van Hellenberg Hubar, sinds de oprichting van het Cuypersgenootschap in 1984 bezig met religieus erfgoed, kwamen een kleine dertig verhalenvertellers bijeen in de Laurentiuskerk te Alkmaar (1859-1861) van P.J.H. Cuypers. Dit selecte gezelschap werd op het goede spoor gezet door wethouder Anjo van de Ven van Alkmaar die haar sterke visie op de toekomst van kerkelijk erfgoed graag deelt (zie onder andere het platform Toekomst religieus erfgoed). In haar opening vroeg ze aandacht voor een drietal kernverhalen over de Laurentiuskerk: de architect Pierre J.H. Cuypers, de kerkschilder Alexander Kläsener en het heilig Bloedwonder van Alkmaar. Deze verhalen typeren bij uitstek de opzet van de bijeenkomst, zoals blijkt uit de tekst die integraal op if then is now is gezet: http://bit.ly/KihM-avdv.

Doelstelling van de middag op 12 mei was om de groep (wetenschappelijke én activistische) verhalenvertellers een breder en groter publiek te laten bereiken door enerzijds de inzet van social media, en anderzijds gebruik te maken van if then is now om verhalen te publiceren online. Immers, de komende jaren zullen steeds meer kerken moeten kiezen voor integrale herbestemming of aanvullende functies, waarvoor het belangrijk is om publiek te trekken. Profileren en krachten bundelen was en is dus het motto. Met de hashtag #KihM werd dat die middag op Twitter kracht bijgezet.

Bij haar inleiding opende de wethouder het eerste verhaal van de Laurentiuskerk door een QR-code over de schilder Kläsener, met diverse werken in de Laurentius vertegenwoordigd, te scannen. Bernadette en Menno bieden de mogelijkheid aan om op deze laagdrempelige manier de verhalen van een kerk te ontsluiten.

'De kerk in het midden', Laurentiuskerk Alkmaar 12 mei 2016 (foto Anton van Daal)
Wethouder Anjo van de Ven test met Menno Heling de QR-code uit die de eerste 2.0-ontsluiting vormt van de schilderingen in de Laurentiuskerk te Alkmaar. Foto Anton van Daal 2016.

Het platform ifthenisnow.eu

Menno presenteerde if then is now als een platform voor iedereen. Van experts die hun artikelen delen tot gebruikers die hun persoonlijke verhalen daaraan koppelen. Hij wil mensen warm maken, ideeën genereren en bezoekers werven voor (religieus) erfgoed. Bij die verhalen kan het zowel gaan om specialistische informatie (artikelen, biografische informatie, points of interest) als om oral history. De middag was dan ook bedoeld om een Kerk in het midden community te laten ontstaan.

Zijn presentatie (http://bit.ly/KihM-mh) liet een aantal onderdelen van if then is now zien, en wat er reeds is, van samenwerking met musea tot clusters verhalen over vluchtelingen. if then is now wil dan ook mensen aan het denken zetten door onder andere De kerk in het midden als verhalencluster te promoten.

if then is now is niet simpelweg een verhalensite, maar heeft ook een journalistieke opzet. De vele artikelen, verhalen en andere content laten zich groeperen rond een onderwerp (topic) dat vervolgens geplaatst tegenover een andere topic een spiegel tussen het verleden en het heden oplevert. Hierdoor ontstaat het broodnodige historisch perspectief waardoor ontwikkelingen vandaag de dag in breder verband beoordeeld kunnen worden. Dat levert een belangrijke waarde voor de toekomst.

Alle content op het platform if then is now is voorzien van een geo-locatie, inspireert gebruikers om een plek van (historische) betekenis op te gaan zoeken en heeft koppelingen naar objecten uit diverse erfgoedcollecties als Rijksmuseum, Centraal Museum of Archief Eemland (e.a.). Menno zijn presentatie toonde schematisch de lagen van betekenis die het platform in zich draagt, de beleving die associaties met de context en een bijzondere plek als de Laurentiuskerk mogelijk maakt.

Zo kan het verhaal van een kerk of klooster in een bredere context worden geplaatst, gekoppeld aan biografische informatie over een priester of een bisschop, aan een issue over de kerk in het algemeen of persoonlijke verhalen van gebruikers. Zo ontwikkelt zich een community die met de door Menno gepresenteerde strategie ook weer ingezet kan worden om het belang van religieus erfgoed onder de aandacht te brengen.

Naar aanleiding van de vragen uit de groep: if then is now is een open source platform gebouwd in Drupal, en heeft contact met diverse provinciale verhalensites. Het platform gebruikt alleen maar rechtenvrije foto’s of afbeeldingen met toestemming van de fotograaf. Vanuit de groep werd geadviseerd om hiervoor ook gebruik te maken van Wikimedia, waar veel reprovrije foto’s van Nederlandse monumenten op staan. Menno legde uit dat het op dit moment nog niet mogelijk is om hoge resolutiefoto’s te plaatsen op ifthenisnow. Na de pauze ging hij in op kwaliteitsbewaking van de content en de interface.

De presentatie toonde tot slot enkele aparte homepages zoals binnenkort ook voor De kerk in het midden opgezet wordt: http://bit.ly/KihM-mh.

Zo oud als de wereld: verhalenvertellers

'De kerk in het midden', Laurentiuskerk Alkmaar 12 mei 2016 (foto Anton van Daal)
Bernadette van Hellenberg Hubar komt met een nieuwe iconografische interpretatie van de iconografie van het heilig Bloedaltaar in de Laurentiuskerk. Dat alleen al vormt een rijke bron van verhalen. Foto Anton van Daal 2016.

Bernadette hield een pleidooi om social media te gaan gebruiken om meer aandacht voor het eigen verhaal te krijgen. Of je nu regelmatig een blog publiceert over religieus erfgoed of dat je je intensief inzet voor het behoud van een kerk, met Facebook en Twitter bereik je veel meer mensen dan via printmedia of op je eigen website. Haar missie richt zich vooral op het betrekken van de specialisten in haar netwerk, vooral omdat er veel kennis aanwezig is die vaak niet verder komt dan een beperkte groep. Haar presentatie vind je hier: http://bit.ly/KihM-bvhh.

Storytelling is hot! Erfgoed heeft dan ook een enorme voorsprong op allerlei media of vormen van vermaak. Erfgoed heeft een wereld van verhalen (content) die ze kan delen met het potentiële publiek en zo vele mensen aan zich kan binden. Met name ten aanzien van onroerend erfgoed is er nog weinig onderzoek gedaan naar de waarde van social media. Bernadette pleitte dan ook voor meer aandacht om harde cijfers te verzamelen in de strijd om de aandacht.

De traditionele manier om aandacht voor een verhaal of artikel te vragen (het broadcasten) ziet Bernadette steeds meer vervangen worden door een nieuwe manier van presenteren. Publiceren in een ‘drietrapsraket’ online op een eigen website, daar een blog over schrijven, en dit delen via de social media. Met name raakt zij geïnspireerd door het krijgen van directe respons op haar publicaties, waar vroeger hooguit een ingezonden brief het resultaat was.

Bernadette toonde de verschillende aspecten van social media als Facebook, Twitter en LinkedIn als mogelijke kanalen om te publiceren en je werk te promoten. Haar presentatie toonde diverse afbeeldingen van hoe je op deze kanalen beeld en tekst kunt combineren met onder andere video. Aan de hand van deze basiselementen overtuigde ze haar publiek om het zelf ook te gaan proberen.

Een publicatie op if then is now kan gedeeld worden via Twitter en verder verspreid via LinkedIn en Facebook via een uitgekiende strategie (WAT wil ik HOE communiceren) en in samenwerking met een groep gelijkgestemden (de claque die het op haar beurt verder verspreidt). Maar ook ter plekke kan het verhaal gedeeld worden via de eerder genoemde QR-codes.

In haar presentatie heeft Bernadette op een rij gezet wat een kerk als organisatie nodig heeft om het digitale traject te bewandelen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen een statische component (website) en dynamische onderdelen (sociale media, platforms zoals if then is now et cetera) Haar presentatie laat zien hoe en wat dit stappenplan betekent voor de Laurentiuskerk, maar ook een organisatie als het Cuypersgenootschap die veel voor kerken doet: http://bit.ly/KihM-bvhh.

Op vragen van de deelnemers adviseerde Bernadette Evernote of Onenote om op een eenvoudige manier inhoudelijk webpagina’s op te slaan, waardoor die kennis niet verdwijnt als er iets uit de lucht wordt gehaald. Dit is ook heel bruikbaar voor sociale media. Verder is het aan te raden om je eigen site of blog aan te melden bij de KB voor behoud op langere termijn van je content.

Bernadette pleitte tot slot nog voor het in ere houden van de klassieke digitale nieuwsbrief. Zij toonde nog Hootsuite als beheersinstrument om alle uitingen overzichtelijk te kunnen managen en niet teveel tijd aan social media kwijt te zijn, en is gaarne bereid om iemand die ons netwerk De kerk in het midden wil komen versterken, hierin verder te helpen. Zij eindigde met een citaat van het bekende blog Erfgoed 2.0: ‘Internetbezoekers zijn mensen die twitteren, namens zichzelf of namens hun organisatie, mensen die hun kennis en onkunde met elkaar delen, hun afkeer en voorkeur, passie en desinteresse. Zij verwachten van een museum [/kerk] hetzelfde.’

De onderzoeken naar musea en sociale media die Bernadette tijdens haar presentatie heeft genoemd kun je downloaden via deze link.

'De kerk in het midden', Laurentiuskerk Alkmaar 12 mei 2016 (foto Anton van Daal)
David Mulder geeft uitleg bij de schilderingen van Alexander Kläsener die in belangrijke mate de aankleding van de Laurentiuskerk bepalen. Foto Anton van Daal 2016.

Hoe deel je een artikel of verhaal op ifthenisnow.eu?

Na de pauze nam Menno de verhalenvertellers mee in hoe je je verhaal of artikel bij if then is now kunt uploaden. De formulieren hiervoor zijn recent vereenvoudigd en simpel in gebruik. Verder worden nieuwe auteurs door de redactie van if then is now in de gaten gehouden. Per week maken 3-5 mensen een nieuw account aan, en gaan iets toevoegen. Zo nodig stuurt de redactie een Schrijfwijzer met tips hoe je verhaal of artikel online beter tot zijn recht komt.

Auteurs worden met naam en toenaam genoemd op het platform, zodat duidelijk is voor de gebruiker hoe de waarde van een stuk is in te schatten. Persoonlijke verhalen blijven eerder hangen dan (wetenschappelijke) artikelen, en daarom is de combinatie van beide zo belangrijk voor de werking van een platform als if then is now.

Zijn presentatie liet tot slot zien dat een cluster over De kerk in het midden voor een breder publiek makkelijk te maken is. Immers een aantal artikelen rond kluizenaars en hedendaags mediteren is makkelijk te koppelen aan een fietstocht over de Moderne Devotie: http://bit.ly/KihM-mh.

Netwerkborrel

Bij de borrel zwermde de groep verhalenvertellers uit over de Laurentiuskerk waarbij David Mulder enthousiast vertelde over de recent herontdekte schilderingen van Alexander Kläzener, Cuypers’ biograaf Wies van Leeuwen het vroege werk van Pierre J.H. Cuypers detailleerde met zijn eigen verhalen en Bernadette de aparte iconografie van het heilig Bloedaltaar van J.H. Tonnaer van uitleg voorzag.

De middag heeft bewezen dat de Alkmaarse Cuyperskerk zeer geschikt is voor dit soort bijeenkomsten en dus een mooi voorbeeld is van multifunctioneel gebruik.

'De kerk in het midden', Laurentiuskerk Alkmaar 12 mei 2016 (foto Anton van Daal)
Wies van Leeuwen legt uit wat er zo bijzonder is aan deze vroege Cuyperskerk in Alkmaar. Foto Anton van Daal 2016.

Geef het door!

  • Deel dit verslag met kennissen en andere geïnteresseerden, en vraag hen ook mee te doen met het vertellen van verhalen over kerken, kloosters en ander religieus erfgoed. Dat kan zomaar door een verhaal of artikel te plaatsen op if then is now of het eigen blog te delen via social media. Maar je kunt iemand ook opgeven voor de volgende meeting van onze Kerk in het midden community, begin oktober nog van dit jaar. Dat kan via Bernadette of via Menno. Het programma wordt later bekend gemaakt.
  • Van de bijeenkomst en de kerk zijn foto’s gemaakt door Anton van Daal. Hij is een van de actieve leden van de besloten groep Nederlands religieus erfgoed op Facebook. Wie daar belangstelling voor heeft kan zich op Facebook aanmelden via Rob Kreukniet, tevens de beheerde van Reliwiki.
  • De Laurentiuskerk is van 1 april tot 1 november elke vrijdag open van 10.30 tot 16.00 uur en is zeker een omweg waard. De kerk is te vinden aan het Verdronkenoord 68, 1811 BG te Alkmaar.
  • Interesse om in de Alkmaarse Cuyperskerk iets te organiseren? Neem dan contact op met Kees Groenland, secretaris van de beheerstichting, via info@alkmaarsecuyperskerk.nl.
  • Om de boodschap van de presentaties in de praktijk te brengen, zijn op deze pagina alle links op een rij gezet voor wie de informatie over kerkverhalen verder wil verspreiden via de sociale media.

Contactgegevens

Wil je de ontwikkelingen volgen? Volg ons dan via via @ifthenisnow, @Bern4dette en @kerkverhalen.

Menno Heling en Bernadette van Hellenberg Hubar, Laurentiuskerk Alkmaar, 12mei 2016. Foto Anton van Daal.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/KihM-verslag

Kerkverhalen met ifthenisnow.eu


Menno Heling en Bernadette van Hellenberg Hubar, Laurentiuskerk Alkmaar, 12mei 2016. Foto Anton van Daal.

Toelichting: verhalen met de kerk in het midden

Op 12 mei 2016 is een eerste bijeenkomst geweest in de Laurentiuskerk te Alkmaar rond het thema: De kerk in het midden. Hoe je met verhalen kerkelijk erfgoed helpt, georganiseerd door ithenisnow.eu en vanhellenberghubar.org. Hiermee is de start gemaakt met de ontwikkeling van een virtuele community rond kerkelijk erfgoed op if then is now, met het idee om de onzichtbare musea – die kerken vaak blijken te zijn – bekend te maken bij een groot publiek. Als er één groep monumenten gebaat is bij de bevordering van erfgoedtoerisme, dan wel deze. De komende jaren zullen steeds meer kerken moeten kiezen voor integrale herbestemming of aanvullende functies, waarvoor het belangrijk is om publiek te trekken. Profileren is dus het motto.

Op deze pagina is door middel van de inhoudsopgave hierboven het volgende toegankelijk gemaakt:

Meer over deze dag en de opzet van een community met betrekking tot kerkverhalen is te vinden op ifthenisnow.eu en deze site:

  • De kerk in het midden. Hoe je met verhalen kerkelijk erfgoed helpt!
  • Speech wethouder Anjo van de Ven bij de bijeenkomst van 12 mei.
  • De QR-code naar een van de kerkverhalen (zie hieronder).
  • Impressie van Walter van Teeffelen.
  • Verslag van de bijeenkomst.
  • Het beeldmateriaal van de bijeenkomst en van de kerk op deze items is ter beschikking gesteld door Anton van Daal.

Voor een algemene indruk van if then is now als platform voor erfgoed, cultuur en toerisme, surf naar ifthenisnow.eu.

Wel eens een QR-code naar een kerkverhaal gevolgd? Probeer het eens met deze:

De eerste QR-code voor de ontsluiting van een kerkverhaal. Scan deze met je smartphone en kijk waar je uitkomt.

Met deze ludieke actie is 12 mei een start gemaakt om de 2.0-generatie te verbinden met al die religieuze artefacten die het verleden ons als erfgoed heeft nagelaten.

Wil je niets missen? Volg ons dan via @kerkverhalen@ifthenisnow en @Bern4dette.

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/KihM-alg

Ad orientem | Gericht op het oosten

Mijn boek over de nieuwe Bavo is tot de verschijning medio 2016 voor € 39,95 (dus met 10 euro korting) te bestellen via NieuweBavo@gmail.com (graag adresgegevens met e-mail vermelden) of via http://bit.ly/WBOOKS-nBavo (inclusief verzendkosten).

Bibliofiel exemplaar ten bate van de restauratie
Het is ook mogelijk om in te tekenen op een aparte editie, waarvan de opbrengst ten goede komt aan de restauratie van de kathedraal. De ondergrens is € 100,00 per exemplaar, waarbij de naam van de begunstiger in het boek vermeld wordt. Meer dan € 100,00 mag natuurlijk ook! Alle begunstigers krijgen een gesigneerd exemplaar uit de aparte, genummerde serie. Graag aanmelden via: NieuweBavo@gmail.com.
Voor wie dit een sympathiek doel vindt, maar geen boek wil, is er ook de mogelijkheid om een lager bedrag naar vrije keuze te doneren. Wees zo goed om dit per mail door te geven aan NieuweBavo@gmail.com, onder vermelding van het te doneren bedrag.

Voorproefjes

Ifthenisnow samenvatting 'Ad orientem | Gericht op het oosten, De nieuwe Bavo te Haarlem'
Op de site van Ifthenisnow is een samenvatting van ‘Ad orientem | gericht op het oosten, De nieuwe Bavo te Haarlem’ gepubliceerd.

Ik kreeg van verschillende kanten de vraag of er geen samenvatting kon komen van Ad orientem. Omdat ‘If then is now’ geïnteresseerd is in een serie korte stukjes over de nieuwe Bavo, vergelijkbaar met de voorproefjes die je hieronder kunt lezen, leek me dat wel een mooi platform voor een verhaal in kort bestek. Je vindt het onder deze link: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

De samenvatting voor Ifthenisnow bood meteen een mooie gelegenheid om een vaak gestelde vraag te beantwoorden: waarom was er eigenlijk een nieuw boek nodig?

Nu zijn er sinds de kerkwijding van 1898 al verschillende publicaties aan de nieuwe Bavo gewijd, waarvan de laatste uit 1997: in Getooid als een bruid is uitvoerig aandacht besteed aan de ontwikkeling van het bouwplan, de iconografie en de verschillende kunstenaars die aan de inrichting werkten. Wat maakt ‘mijn’ boek anders, en sterker nog, waarom is er nog een boek nodig? Heel eenvoudig: de nieuwe inzichten als gevolg van de restauratie. Het anders en nodig heeft namelijk te maken met de ontdekkingen die vooral vanaf de steiger zijn gedaan. Als een van de betrokken onderzoekers stond ik daar oog in oog met de verschillende onderdelen die van de grond af niet waren te zien. Daar kreeg ik uitleg over de vondst van minieme kleursporen wat er toe heeft geleid dat de buitenpolychromie voor een groot deel is hersteld. Daar werd ik op een wel heel directe manier geconfronteerd met onvoltooide, brute halffabricaten en zelfs misbaksels die bij zo’n verheven bouwwerk als een kathedraal eigenlijk niet passen. Daar zag je ook het vakmanschap van de baksteenpolychromie en het spannende verschiet waarin verschillende elementen hand over hand in een klimmende beweging omhoog stuwen naar het meest majestueuze onderdeel: de groenkoperen koepel. Alleen al het complexe spel van architectonische hoofdlijnen en verfijnde detaillering is een studie waard.

Een van die halffabricaten heb ik hieronder besproken.

Fascinerend toch!

Creaturen in de kathedraal

Ad orientem: glimlachen of grijnzen
Creaturen in de kathedraal. Foto BvHH 2015.

Op de meest wonderlijke plaatsen zitten ze, de creaturen in de nieuwe Bavo. Zij horen bij het verhaal van de wereld in het klein, waarin goed en kwaad vertegenwoordigd zijn. In een kerk lijk je vaak alleen maar de extremen te zien: aan de ene kant vrome heiligen die vaak zo braaf worden afgebeeld dat ze als rolmodel eigenlijk mislukken. En daar tegenover, maar wel in de minderheid, grimmige duivels, de slang bij Maria of een monster dat vertrapt wordt onder de voet van een heilige. In dit verhaal van uitersten kun je je afvragen of de grens echt zo scherp moet worden gezien, want goed en kwaad vloeien immers in elkaar over en uit lelijke eendjes kunnen prachtige zwanen groeien.

Dat geldt ook voor dit creatuur dat op weg is om iets te worden, bijna een embryo in steen. Hij maakt deel uit van de Unvollendete die Joseph Cuypers in de kathedraal heeft ingebed. Op haar beurt heeft deze onvoltooide symfonie weer te maken met een van de belangrijkste onderdelen van de theologie van Thomas van Aquino, namelijk dat we allemaal één bonk potentie zijn. We zijn, maar omdat we veranderen zijn we ook weer niet, want ieder moment zijn we op weg naar het volgende. Dat laat dit wezentje mooi zien, want de beeldhouwer heeft zijn kop af, maar zijn hals ruw gelaten. Daar is hij om het in jargon te houden niet verder gekomen dan het punten: een voorbewerking die je maakt met een bepaalde beitel. Ook bij de uiteinden van de mond en de rechterwang is hij nog niet helemaal klaar, dus wat zou het precies gaan worden: glimlachen of grijnzen?

Nee, nee, ik ga niet verklappen waar dit wezentje zit, want dat is veel te leuk om zelf uit te zoeken.

Wil je meer informatie over de Unvollendete? Scrol dan verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

M.A. Thompson, schrijver van het eerst boek(je) over de nieuwe Bavo
M.A. Thompson (1861-1938), schrijver van het eerst boek(je) over de nieuwe Bavo. Herkomst Delpher.

Eindelijk is er een portret van hem tevoorschijn gekomen: Marie A. Thompson die in 1898 het eerste monografietje over de nieuwe Bavo schreef. ((Zie de bibliografie op deze site.)) Het past wel in de Unvollendete die vol potenties zit van dingen die gaan komen (of juist niet), dat hij hierin allerlei zaken als voltooid beschreef, die er nog lang niet waren. Voor sommige onderdelen geldt dat nog steeds, zoals de (on)betegelde boogtrommels in de Mariakapel. Het is nog altijd een zeer lezenswaardig boekje en voor mijn onderzoek van onschatbare waarde geweest. Je kunt je bijna niet voorstellen dat deze priester-journalist met zijn plezierige schrijfstijl een tijd lang de schrik van katholiek Nederland was. Dat was tijdens het zogenaamde integralisme, globaal van 1907 tot 1914, toen iedere geestelijke die ook maar enigszins ‘modernistisch’ leek door Thompson aan de schandpaal werd genageld. Ook dat leg ik uit in mijn boek: Ad orientem: http://bit.ly/Bavo-Ao.

Het portret van Thompson is getekend door Herman Moerkerk die als illustrator voor verschillende kranten en tijdschriften werkte, zoals De Tijd en De Katholieke Illustratie. Wil je meer over hem weten, kijk dan bij Wikipedia. ((Herman Moerkerk (1879-1949) op Wikipedia.)) De tekening werd bij enkele herdenkingsartikelen over Thompson gebruikt, zoals deze uit De Tijd van 1931, te vinden op Delpher. Foto’s van Thompson zijn tot dusver niet tevoorschijn gekomen, maar wie iets weet … ik houd me aanbevolen.

Wil je meer informatie over het boek? Scrol dan verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

Goot aan de zuidkant van de nieuwe Bavo (2015).
Zo simpel kan schoonheid zijn! De gerestaureerde goot aan de zuidkant van het schip van de nieuwe Bavo. Foto BvHH juni 2015.

Zelfs aan de buitenkant van de nieuwe Bavo zit veel glans. Het is een onderzoek waard om te kijken wat het licht hier allemaal doet. Prozaïsche mensen zullen het hebben over de hoek van inval en de hoek van weerkaatsing die gelijk is, maar daarmee vang je de poëtische interactie nog niet. Zie je hoe mooi het steigerwerk in de spiegeling van het koper opgenomen wordt. En is dit geen fantastische studie in perspectief met die zichtlijnen die elkaar zowat bij de toren raken? Ondertussen is dit voor het menselijk oog een wel heel tijdelijk beeld, want de steigers zijn al aan het zakken … En nee, hier kan zelfs geen drone tegen op.

Als we nu toch zo’n beetje aan het mijmeren zijn, mag ook wel verteld worden dat het nieuwe boek over de kathedraal op de steigers geboren is. Het idee was er langer, maar daar … daarboven op die ijle en toch stevige constructie tussen hemel en aarde, daar begon de inspiratie!

Of er nog meer in het verschiet ligt? Scrol maar ‘ns verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

Ad orientem: groepsportret van drie generaties Cuypers.
Groepsportret van drie generaties Cuypers: centraal op de stoel Pierre Cuypers met zijn jongste kleinzoon Charles. Achter hem Joseph Cuypers met rechts zijn oudste zoon en later co-architect Pierre Cuypers junior en links de beeldhouwer Michael. Ontleend aan de biografie over Pierre J.H. Cuypers van Wies van Leeuwen. ((Voor de volledige titel zie de bibliografie onder A.J.C. van Leeuwen. De foto staat op p. 62 en is afkomstig uit een particuliere collectie.))

Ik ben nog steeds aan het nagenieten van de lezing die de Vrienden van de nieuwe Bavo van de week (5 oktober 2015) hebben georganiseerd. Pierre Cuypers heeft een prachtig verhaal verteld over zijn grootvader Joseph die de kathedraal heeft ontworpen. Een geheel andere figuur dan zijn vader, wiens onverzettelijkheid nagenoeg legendarisch is. Daartegenover was Joseph de man van de samenwerking, van de coproductie, van de dialoog met andere kunstenaars.

Op dit punt doet hij me sterk denken aan zijn vriend Antoon Derkinderen, aan wie ik in De genade van de steiger de nodige aandacht heb besteed. Allebei zijn ze op de koffie gekomen: in het ene geval raakte Derkinderen in conflict met Albert Verweij en H.P. Berlage over zijn ontwerp voor schilderingen in de zaal van de Kamer van Koophandel in de Koopmansbeurs. Daartegenover kampte teamplayer Joseph Cuypers bij de nieuwe Bavo met soms ronduit achterbakse collega’s. Wat er allemaal passeerde, is mooi in beeld gebracht in het vorige boek over de kathedraal van Antoon Erftemeijer e.a., Getooid als een bruid (1997). ((Voor de volledige titel zie de bibliografie.)) Een prachtige monografie, die ik bij het schrijven naast me op tafel heb liggen. Op één van de conflicten die daarin uit de doeken is gedaan, ga ik dieper in, omdat dit niet alleen de persoonlijkheid van de architect in het licht zet, maar vooral ook zijn visie op het licht in de kathedraal onthult. En dat is zo wel zo mooi, omdat sommige onderzoekers dit afdoen als kinnesinne tussen kunstenaars, hetgeen beslist geen recht doet aan de integriteit van Joseph Cuypers.

Nieuwsgierig? Scrol dan verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal


Hoe een drone de nieuwe Bavo ziet! Na LostPropellor verleden jaar nu Youtubeman Steun met een prachtige vue op de kathedraal.

Het is en blijft toch werkelijk een heel bijzonder gebouw. Een voorrecht om een boek over te mogen schrijven. Geniet dankzij deze drone even mee van de juwelen van de bruid, de prachtig gerestaureerde polychromie op de torens en de sculptuur die het motto van de kathedraal illustreren: ‘Getooid als een bruid’. Zo omschreef Johannes het hemels Jeruzalem dat hij in zijn visioen naar beneden zag dalen als symbool van Gods rijk: ‘Ik zag de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, vanuit God uit de hemel neerdalen, gereed als een bruid die zich voor haar man heeft getooid’. ((Johannes, Apocalyps, 21, 2; geciteerd naar willibrordbijbel.nl.))

Wil je de nieuwe Bavo ook vanuit een ander perspectief zien? Scrol dan verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

NHA onderzoeksmoment Callier
De keuze van het beeldmateriaal voor ‘Ad orientem’ afgelopen dagen verliep prima dankzij de hulp van de mensen van het Noord-Hollands Archief. Ook zij zorgen ervoor dat er een mooi boek komt. Foto BvHH september 2015.

Voortgang — Het vlot goed met het manuscript. Vier van de vijf hoofdstukken liggen inmiddels bij de leescommissie. Ondertussen is de bulk van het historisch beeldmateriaal geselecteerd bij het Noord-Hollands Archief (NHA). Zo draagt deze instelling in natura bij aan de publicatie van Ad orientem. Daar zijn we (de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, WBooks en ik) natuurlijk heel blij mee. Het gaat zowel om oude foto’s als archiefstukken, waaronder de bouwtekeningen en ontwerpen voor altaren, schilderingen, glas-in-lood, siersmeedwerk et cetera. Er zit prachtig materiaal tussen van architectenbureau Cuypers en verschillende kunstenaars, onder wie Jan Brom, Johannes Maas, Han Bijvoet, Jan van Druten en noem maar op. Maar ook de historische foto’s zijn heel informatief. Hierboven zie je Callier in 1897, de tijd dat hij met Joseph Cuypers druk bezig was aan de kathedraal en de fameuze ‘vodjes’ produceerde met allerlei concepten voor het beeldprogramma. Het decoderen van die ‘vodjes’ – zo werden ze letterlijk genoemd – krijgt de nodige aandacht in het boek.

Nog ‘n tipje van de sluier? Scrol dan verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

Untitled
Aan de Sacramentskapel in de nieuwe Bavo van Haarlem hebben verschillende kunstenaars gewerkt. Foto BvHH 2014.

Goud op snee — Overal schittert het in de nieuwe Bavo, maar nergens zo sterk als in de Sacramentskapel. Als je daar tussen al die glanselementen staat, zie je de kleuren door de reflectie naar alle kanten spreiden. Joseph Cuypers had hier zijn architectuur met de spiegelende terracotta’s op ingesteld, zoals je ziet in de banden, muurzuilen en kapitelen (1898). Hoewel de architect daar zelf ook een ontwerp voor had ingediend, was het Jan Brom die dit prachtige tabernakel mocht maken, in de vorm van een miniatuur hemels Jeruzalem (1900-1902). Lambert Lourijsen met wie Joseph Cuypers vaker samenwerkte, ontwierp het mozaïek met de Beuroner engelen en teksten uit de Sacramentshymne van Thomas van Aquino. De uitvoering werd verzorgd door de firma Peter Beyer & Sohne te Keulen (1923-1926).

Nieuwsgierig? Scrol verder of bezoek de kathedraal. ((Van 1 april tot 30 september geopend van dinsdag tot en met zaterdag: www.rkbavo.nl. Buiten het seizoen kan de kathedraal zondags na het bijwonen van de mis bekeken worden.))

Creaturen in de kathedraal

Untitled
Johannes P. Maas, Een van de basementen van de kooromgang van de nieuwe Bavo te Haarlem, getiteld ‘vermetel vertrouwen’ (kleimodel, 1914). Herkomst: Noord-Hollands Archief, Parochiearchief nieuwe Bavo. Foto BvHH 2014.

Vermetel — Een fantastische kop, met een opvallende expressie, zouden we vandaag de dag zeggen, maar daar dacht men in de tijd zelf anders over. Dit werk moet namelijk een van de zonden tegen de heilige Geest voorstellen, in dit geval ‘Op Gods genade vermetel vertrouwen’. Toen het programma in 1898 door de latere bisschop A.J. Callier werd bedacht, liet hij er het volgende over schrijven: ‘Dit gelaat is meer vrouwelijk dan mannelijk, lichtzinnig en wulpsch. Het verbrandt zijn vliegen- of muggenvleugelen aan het vuur van Gods gerechtigheid, terwijl het grijpt naar een bloeiende doornstruik (beeld van aardsch schijngenot)’. Wat wij nu vooral zien zijn de fijne lijnen in de steen, het meesterschap waarmee deze figuur net onder zijn mantel uit lijkt te komen en de kracht van spieren en handen. Voor de variatie best aardig, zo’n vermetele genius.

Meer weten? Scrol dan verder.

Creaturen in de kathedraal

Waarover het boek gaat?

Untitled

Voor het eerst sinds ruim een eeuw stond de kathedrale basiliek van Haarlem, beter bekend als de nieuwe Bavo, van binnen en buiten in de steigers. Tijdens de restauratie van het afgelopen decennium was er alle gelegenheid om dit ontwerp van Joseph Cuypers (1861-1949) – zoon van de architect van het Rijksmuseum, Pierre Cuypers – van dichtbij te onderzoeken. Dat leidde tot ontdekkingen die voor een groot deel het aanzien van de kathedraal hebben veranderd. Wat te denken van de polychromie aan de buitenkant van traptorens, topgevels en bouwsculptuur die in Nederland zonder weerga is. Of het herstel van de blauwe voegen in het interieur – ook al zoiets aparts – en de rijk versierde terracotta’s binnen en buiten. Door de reparatie en de uitbreiding van het glas-in-lood kwam de bijzondere visie van de architect op het licht in deze kerk aan de oppervlakte. Weinig andere vakbroeders waren zo bewust bezig om de atmosfeer van het Hollandse landschap naar binnen te halen. Maar ook een fenomeen dat al vanaf het ontstaan van de kathedraal zichtbaar was, maar niettemin vrijwel onopgemerkt bleef, kon dankzij de steigers minutieus onderzocht worden: het onvoltooide karakter van het gebouw waardoor het de architectonische pendant lijkt van de symfonie Die Unvollendete. Deze bewuste onvoltooidheid maakt de nieuwe Bavo wel heel bijzonder.

De nieuwe Bavokathedraal te Haarlem, bezien van het noordoosten. Foto auteur mei 2014
De nieuwe Bavo te Haarlem, bezien vanuit het noordoosten. Let op de onbewerkte blokken steen bij de koortribune (rechts). Ook de tamboer van de koepel wordt door dergelijke halffabricaten omringd. Foto auteur mei 2014.

Wat zich op het gebied van architectuur en toegepaste kunsten manifesteerde, was niet alleen aan het vormgevende talent van Joseph Cuypers te danken, maar ook aan het veelzijdige verhaal dat de bouwheer, de latere bisschop A.J. Callier (1849-1928), met de kathedraal wilde vertellen. Gezamenlijk hebben zij een programma ontwikkeld dat qua diepte en strekking haar middeleeuwse voorbeelden niet had misstaan. Heel bijzonder is de manier waarop het gedachtegoed van Thomas van Aquino tot uitdrukking is gebracht, die rond 1900 een rolmodel vormde voor vernieuwingsgezinde priesters en kunstenaars. In die zin kan de nieuwe Bavo getypeerd worden als een eigentijds gebouw dat in zijn inhoud en uitstraling balanceert op het scherp van de snede tussen traditie en vernieuwing.

Untitled
Thomas van Aquino (circa 1225-1274) in het glas-in-loodraam van Frans Balendong (1949) in de Sacramentskapel van de nieuwe Bavo. Niet eerder werd duidelijk hoe sterk het programma zowel in architectuur als iconografie geïnspireerd is door deze middeleeuwse filosoof, theoloog en dichter. Foto auteur 2014.  ((Zie het betreffende lemma op  Wikipedia.))

Dat uit zich ook in de titel Ad orientem die aan de ene kant refereert aan het oriëntalisme van die tijd dat tot een hernieuwde belangstelling leidde voor het Heilige Land. In dat verband werd de Arabische architectuur beschouwd als een streekeigen component die als inspiratiebron gebruikt kon worden voor christelijke architectuur, zoals de majestueuze koepel van de nieuwe Bavo laat zien. Anderzijds gaat om het om een oeroud iconografisch gegeven, waarbij men gewijde gebouwen situeerde op de Heilige Linie, georiënteerd op de dageraad die liturgisch gezien iedere dag weer opnieuw verwijst naar Christus als licht van de wereld. Zonder overdrijving behelst de nieuwe Bavo ruim twintig eeuwen cultuur die in dit boek aan de hand van de hiervoor genoemde thema’s over het voetlicht wordt gebracht.

Wil je meer weten? Kijk dan eens bij de verhalen over de nieuwe Bavo op deze site.
En bestellen tegen een aantrekkelijke korting kun je tot de verschijningsdatum medio 2016 voor € 39,95 (dus 10 euro minder) via NieuweBavo@gmail.com (graag verzendadres vermelden) of via http://bit.ly/WBOOKS-nBavo (inclusief verzendkosten).

Je kunt ook @nieuweBavo en @Bern4dette op Twitter volgen: daar komt een paar maal per week een interessant item over de nieuwe Bavo langs.

B. ((Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-1JQ | http://bit.ly/Bavo-Ao2.))