Kerstverhaal in de Poolse kapel

Deze diashow vereist JavaScript.

Ieder jaar staat het in december op de kalender: het feest rond de geboorte van een kind. In dit welvarende werelddeel is dat iets waar meestal zonder angst naar uitgekeken kan worden: een met alle zorg omringde bevalling, een gezonde baby, doodvermoeide, maar blije ouders en verheugde grootouders en vrienden en een prachtige start van het leven, waarover men in zalige onwetendheid verkeert. In het kerstverhaal liep het allemaal zo simpel niet, want er was geen thuis en ‘geen plaats in de herberg’; en dus beviel de moeder van God in een grot/stal met een os en een ezel om het kind warm te houden.

Van conceptie tot kerstverhaal

Deze scène is ontelbare malen afgebeeld in de kunst, vanaf de vroege (?) middeleeuwen tot heden; zo ook op de icoon in de Poolse kapel in het park tussen de Wilhelminasingel en de Lovensdijk te Breda.* Op deze voorstelling van de zwarte Poolse madonna van Częstochowa is niet alleen de geboorte van Christus te zien, maar ook het moment waarop het allemaal begon: de annunciatie of de boodschap aan Maria. Eigenlijk zou je moeten zeggen, de conceptie van Christus; hoe mooi en verheven de boodschap ook, zonder conceptie geen menswording. En daar ging het tenslotte allemaal om, om de menswording van de verlosser: Et incarnatus est (en hij is vleesgeworden). Het tafereel is heel eenvoudig weergegeven, als een miniatuurtje: met enkele lijnen wordt het dak van de stal gesuggereerd, waaronder Maria geknield zit voor het mandje waarin haar zoon ligt. De os en de ezel houden het kind warm. Ze bidt … zou het uit vreugde zijn, of omdat ze dan al denkt aan wat er gebeuren gaat? In haar geval geen zalige onwetendheid, want wat er te wachten staat is eveneens afgebeeld. Tegenover het verhaal van het komende ‘licht der wereld’ staan twee passietaferelen: onder de annunciatie de geseling van Christus en boven de geboorte, de bespotting van de koning der Joden; begin en einde zijn kruislings verbonden.

Nu zeg ik wel dat deze voorstellingen op de icoon staan, maar dat klopt niet helemaal. Hij staat in werkelijkheid op de oklad, het jasje van dit oeroude kunstwerk dat bestaat uit edelmetalen (zilver en goud), rijk gekleurde emaillering, parels, edelstenen en halfedelstenen. Voor wie pragmatisch denkt diende zo’n oklad ter bescherming van de icoon. Het kan echter heel goed zijn dat hier de traditie speelt die wil dat men heilige objecten altijd bedekt aanraakt. Vanaf de vroegchristelijke kunst tot die in het interbellum wordt dit gebruik in ere gehouden, onder meer door de handen met een doek omwikkeld af te beelden.* Ondertussen roept de oklad ook herinneringen op aan de oudtestamentische tent die het heilige der heilige aan het oog onttrok. Bij de Poolse madonna net niet helemaal, want gelaat en handen van moeder en kind blijven zichtbaar.


Links het kerstverhaal op het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines (1954). Midden boven is de annunciatie te zien met daarnaast Barbara als patrones van de artillerie. Zij komt op de originele oklad niet voor. Midden onder de bespotting van Christus en rechts daarvan de geseling. Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G. Lanting (2008). Collage bvhh.nu 2017.

Terugblik

De madonna van Częstochowa is nog altijd een voorwerp van intense devotie in Polen. Zoals gebruikelijk bij dit soort cultus objecten telt de icoon materieel veel minder jaren dan in de verhalen. De epische ouderdom is aanmerkelijk hoger dan de fysieke. Dat maakt dit soort wonderdadige beeltenissen ook zo fascinerend. Feit en fictie lopen voortdurend door elkaar. Het schijnt bewezen te zijn dat de geschiedenis van de icoon teruggaat tot 1384, het jaar dat ze in de kloosterkerk van Jasna Góra in Częstochowa geplaatst werd. Vele oorlogen en bezettingen later groeide de afbeelding met littekens en al uit tot een ander soort icoon: een nationaal symbool als ‘koningin van Polen’.* Zo kwam ze terecht in Breda, de meest Poolse stad van Nederland. Waarom dat een verdiend etiket is, wordt verteld op erfgoedweb Breda:

  • ‘Omdat de Poolse regering weigerde te capituleren voor de nazi’s, weken de meeste zittende leden van de Poolse regering en legerleiding uit naar West-Europa, met name naar Groot-Brittannië. Daar werden gedeserteerde Poolse militairen, emigrantenzoons, vluchtelingen uit Russische werkkampen en mannen uit het Afrika-corps van de Duitse generaal Romme, klaargestoomd voor de geallieerde strijd tegen de nazi’s. Zij vormden legereenheden. De divisie onder leiding van generaal Stanislav Maczek werd opgeleid en getraind in Schotland. Op 6 juni 1944 landde de Eerste Poolse pantserdivisie, onder commando van Maczek, tijdens de geallieerde invasie in Normandië. Na omzwervingen verdreven ze, met Canadese divisies, de Duitse bezetters uit Breda en omgeving. Officieel werd Breda op 29 oktober 1944 bevrijd’.*

Dit wapenfeit heeft in Breda geleid tot een aparte collectie oorlogsmonumenten, waaronder de Poolse kapel die werd opgericht in het internationale Mariajaar 1954. Bevrijding en devotie werden in één gedenkteken verenigd. Hoe sterk men dit beleefde, blijkt wel uit de keuze voor een buitenkapel, waardoor grote bijeenkomsten in het omliggende park mogelijk werden. Stadsarchitect Alphons Siebers en zijn associé Wim van Dael hebben een monumentaal baldakijn ontworpen waaronder de Poolse Madonna staat opgesteld. Hiermee wordt de traditie aange­houden waarbij een heilige plaats door een ciborium of baldakijn wordt gemar­keerd, zoals in Breda ook te zien is in de heilig Hartkerk. Centraal hieronder staat het altaar met de Poolse madonna, die kunstenaar Jan Gladdines heeft afgestemd op het hierboven besproken icoon.


Het altaar met de icoon van de madonna van Częstochowa in de Poolse Kapel te Breda. Herkomst Flickr. Foto Stadsarchief Breda-Alex Does 2010.

Kopie of interpretatie

Al bij al is in de Poolse kapel met de madonna van Częstochowa hetzelfde gebeurd als met talloze andere ‘kopieën’ van iconen: de uitbeelding werd verbijzonderd, waardoor niet langer sprake is van letterlijke reproductie, maar van een doelgerichte volkskunstige of artistieke interpretatie. In dit geval wordt ietwat paradoxaal een extra ‘metabolisch’ vernis aangebracht door twee fysieke lagen te versmelten: in het origineel gaat het om een geschilderde icoon die in een kostbare oklad is gehuld van edelmetaal en edel­stenen, bij het gedenkteken zijn beide als één geheel weergegeven in tegelvorm, waarbij de voorstelling in gebakken materiaal een metabolische verwijzing vormt naar het hout, de tempera, het goud en de edelstenen. Er heeft dus een stofwisseling plaatsgevonden, waarbij het ene materiaal het andere representeert. Ook hierdoor ontstaat vanuit het origineel een nieuw, zelfstandig kunstwerk. Dat wordt nog eens versterkt doordat Gladdines vanuit de interbellumvisie op de relatie tussen gotiek, barok en expressionisme de scenes op het jasje enige barokke zwier heeft gegeven. Anno 1954 was de nieuwe barok voor dit type monumentale kunst nog altijd een geaccepteerde stijl.*

Keren we terug naar de kerstscène, waar een apart detail opvalt: dat is de haas die langs het kind wegschiet. Hij blijkt achtervolgd te worden door de arend en een wegvluchtende duif op zijn geweten te hebben! Pick someone of your own size? Het grappige is dat het hier om details gaat, die op het origineel niet voorkomen, maar wel op verschillende devotieprentjes. Ook op de geschilderde icoon in de Laurentiuskerk van het Ginneken zijn die te zien. Dat Gladdines deze bijzonderheden bedacht heeft, omdat hij een uniek en op de situatie toegesneden ontwerp voor Breda wilde maken, is zeer waarschijnlijk. Maar op dit moment staat dat niet vast!* Het is wel apart, dit jagende stel bij het vredige tafereeltje rond de kerststal. En vreemd genoeg kom je ze ook tegen bij de annunciatie. Het kan heel goed zijn dat de adelaar ontleend is aan het nationale wapen van Polen, de haas vanuit de middeleeuwse symboliek als onrein dier geassocieerd kan worden met de duivel en de duif voor vrede staat. Hoe dat bij dit bevrijdingsmonument geïnterpreteerd moet worden laat zich raden.

Bernadette van Hellenberg Hubar

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen

Dit item kwam tot stand in de rubriek #Kerkverhalen van ifthenisnow.eu en kan daar bekeken worden via deze link: http://bit.ly/2DEol7z-ITIN

Met dank aan Marij Coenen voor de redactie en Diana Nieuwold van Kerkfotografie voor de foto van de icoon in de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken.

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen (opgemaakt met Zotero):

  • Van mei 2016 tot mei 2017 heb ik gewerkt aan het project #KunstinBreda, in welk verband ik ook over de Poolse kapel een waardestelling heb geschreven. Zie daarvoor: Hubar, Bernadette van Hellenberg. #KunstinBreda | Religieuze kunst, Waardestellingen van uitmonsteringen en clusters. Ohé en Laak: VanHH.org, 2017, pp. 184-187. Hierin heb ik abusievelijk de scene van de geseling van Christus verward met de verzoeking in de woestijn.
  • “Poolse Kapel”. Wikipedia, 22 oktober 2015. http://bit.ly/2oFrGhl.
  • Voor de omwikkelde hand, vergelijk onder meer de koorschildering van Kees Dunselman in de Jozefkerk van Noordwijkerhout (1927), in 2002 gerestaureerd door Rob Bremer en Wil Werkhoven. Zie hiervoor het E-boek Hubar, Bernadette van Hellenberg, Jojanneke Post (Davique Sierschilderwerken) en Marij Coenen. Tussen Gabriel en Michael. De schilderingen van Kees Dunselman in de Laurentius-Elisabethkathedraal te Rotterdam. Rotterdam: H.H. Laurentius-Elisabethparochie, 2018. ISBN 978-90-820976-2-7.
  • “Wandeling door Poolse Breda”. BCV Polonia Breda, z.j. http://bit.ly/2oFweUO.
  • Nickell, Joe. “The Black Madonna: A Folkloristic and Iconographic Investigation – CSI”. CSI | Skeptical Inquirer, 2015. http://bit.ly/2C1PIdP-Evernote.
  • “Bevrijding Breda door de Polen”. Erfgoedweb Breda, z.j. http://bit.ly/2D2asyN-Breda.
  • Voor zaken als metabolisme in de kunst, gotiek-barok-expressionisme, de nieuwe barok et cetera zie de registers van mijn boeken over De Genade van de steiger en De nieuwe Bavo te Haarlem.
  • De het tegeltableau toegesneden is op de situatie in Breda blijkt ook uit de gekroonde vrouwelijke heilige rechts van Christus op de oklad. Gelet op de palmtak in haar hand en de toren kan ze geïdentificeerd worden als Barbara, patrones van de artillerie. Zij ontbreekt op de originele oklad.

Afbeeldingen

  • Catholic Church England and Wales, Detail van de oklad en de gezichten van de Poolse madonna en het Christuskind te Częstochowa (Flickr, 2016)
  • Catholic Church England and Wales, De icoon van de Poolse madonna in de opstelling in oklad op het altaar in de kloosterkerk te Częstochowa (Flickr, 2016).
  • De Poolse madonna met Christuskind zonder de oklad. Herkomst: Wikimedia Commons (fotograaf en datum onbekend).
  • Het kerstverhaal op het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines (1954). Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G.Lanting (2008).
  • Het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines (1954). Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G.Lanting (2008).
  • Het altaar met het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines met een natuurstenen lijst van Frans Verhaak (1954). Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G.Lanting (2008).
  • De Poolse kapel bestaat uit een baldakijn – van de architecten Alphons Siebers en Wim van Dael – boven het altaar met het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines met een natuurstenen lijst van Frans Verhaak (1954). Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G.Lanting (2008).
  • Replica van de icoon van de Poolse madonna naar het exemplaar van Jan Gladdines in de Poolse kapel in de Laurentiuskerk in ‘t Ginneken. Foto: Diana Nieuwold van Kerkfotografie.nl (z.j.).
  • Links het kerstverhaal op het tegeltableau van de Poolse madonna in de Poolse kapel van Breda, ontworpen door Jan Gladdines (1954). Midden boven is de annunciatie te zien met daarnaast Barbara als patrones van de artillerie. Zij komt op de originele oklad niet voor. Midden onder de bespotting van Christus en rechts daarvan de geseling. Herkomst: Wikimedia Commons. Foto G. Lanting (2008). Collage bvhh.nu 2017.
  • Het altaar met de icoon van de madonna van Częstochowa in de Poolse Kapel te Breda. Herkomst Flickr. Foto Stadsarchief Breda-Alex Does 2010.

Al het beeldmateriaal mag gebruikt worden op basis van de Creative Commons license, behalve de foto van Diana Nieuwold, waarop alle rechten zijn voorbehouden.

Bezoek de locatie

Woon je in Breda of ben je er tijdens een uitstapje, ga dan eens kijken bij de Poolse kapel. Ze ligt bij het grijze labeltje, tegenover het adres wat hier wordt vermeld.

Dit item kan geciteerd worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg. “Kerstverhaal in de Poolse kapel”. VanHellenbergHubar.org (blog), 2017. http://bit.ly/2C0S0da-VanHH2org

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2C0S0da-VanHH2org

Frieda, onze Hovawart

Hoe een nieuwe huisgenoot ons leven binnenkwam.

Een prachtig ras, de Hovawart, trouw, waaks en intelligent. Je kunt hier iets over de achtergronden vinden.

Frieda is een mooie opvolger van haar rasgenoot die ons ruim elf jaar lang in conditie hield: Dogle, een hond uit duizenden!
Of ze net zulke goede vrienden met Troef de kat zal worden als Dogle … die relatie was zo bijzonder dat we in 2013 ons nieuwjaarsgedicht aan hen hebben gewijd: http://bit.ly/Nieuwjaar-2013

;-) B.

Onze Hovawart Frieda, twee maanden oud.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/2d80EYB

Draaiende spiralen

Klik op dit plaatje ...


Dit is een doorverwijspagina naar het geposte bericht Draaiende spiralen

Draaiende spiralen

Draaiende spiralen


Draaiende spiralen | De oriëntaals geïnspireerde koepel van de nieuwe Bavo door het oog van een drone (Herkomst Teun Kelting,2016).
Naar de zon in het zenith gericht

draaien de spiralen
een dubbele helix gelijk
mysterie van hoe het begon
en tot de geboorte leidde
van stammen, rassen en volkeren
dna van duizenden gelovigen
die al eeuwenlang
de jacobsladder beklimmen
naar het licht …
vuur dat langs de vier
armen van het kruis
in de windrichtingen spreidt
het spectrum openbreekt
en de ontelbare kleuren
bundelt tot energie

onvoorwaardelijk voor iedereen

Bernadette en Marij wensen je een energierijk nieuw jaar toe

Draaiende spiralen | Nieuwjaarsgedicht met collage met Marij Coenen en bvhh.nu (2015)


Nota bene — Dit tijdloze nieuwsjaarsgedicht werd in december 2015 gemaakt onder inspiratie van de majestueuze koepel van de nieuwe Bavo te Haarlem, ontworpen door Joseph Th.J. Cuypers. Het onderzoek naar en het schrijven van het boek over deze kathedraal is een van de mooiste projecten die ons ten deel zijn gevallen. De collage is gemaakt van foto’s van Marij Coenen.

Ben je toevallig in Haarlem of ga je er een keer naar toe, breng dan een bezoek aan de kathedraal die vrijwel iedere dag open is voor publiek.

Collectie Kersteindejaarsgedichten

Meer gedichten en verhalen lezen, die ik bij gelegenheid van Kerstmis, Oud & Nieuw en Driekoningen schreef? Pluk dan eens wat uit dit rijtje:

  • 2018 Kerstmis en Nieuwjaar 2019 via deze link.
  • Tweemaal Driekoningen | Sweet memories (2016; 2018) via deze link.
  • Nieuwjaarswens op Driekoningen (2017) via deze link.
  • Kerstverhaal in de Poolse Kapel (2017) via deze link.
  • Deinend … (2009; 2017) via deze link.
  • Zalig kerstfeest allemaal! (2016) via deze link.
  • Driekoningenfeest (2016 op if then is now) onder deze link.
  • Draaiende spiralen (2015) via deze link.
  • Wat schikt het … (2015) via deze link.
  • Een ster en een kroon (2015-2016) via deze link.
  • De Kerstkapel van de nieuwe Bavo (2015) via deze link.
  • De vlam van de kosmos tegen ‘t blauw | Nieuwjaarswens 2014 via deze link.
  • Rood | Colourfield (2014) via deze link.
  • Boven de Kerstkapel (2013) via deze link.
  • Daar schoten drie stralen dooreen … (2013) via deze link.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/Nieuwjaar-nBavo

De voetsporen van Joep Nicolas | Glasbiënnale Roermond

Ook zo genoten van de tentoonstelling over Joep Nicolas in Cuypershuis te Roermond afgelopen jaar? Maak dan een afspraak bij Galerie Mariska Dirkx (www.galeriemariskadirkx.nl) in het voormalige atelier van Joep Nicolas.

Joep Nicolas, Portret van de vrouw van Max Weiss.

Joep Nicolas, Portret van de vrouw van zijn chef de atelier, Max Weiss, circa 1930 (detail) met in de spiegeling de ruimte van zijn vroegere atelier. Te zien op de tentoonstelling ‘De voetsporen van Joep Nicolas’, Galerie Mariska Dirkx te Roermond. Foto, Marij Coenen 2014. ((Voor meer informatie zie www.galeriemariskadirkx.nl.))

Als je een boek schrijft over kunstenaars – want dat is De genade van de steiger natuurlijk – ga je met elk van hen een relatie aan. Met ieder van hen is het dansen op het scherp van de snede tussen wetenschappelijke afstandelijkheid en empathie. Dat dat laatste zeker zo belangrijk is als de objectiverende logica, is er bij mij wel ingeprent. Ik hoor nog mijn promotor Paulus citeren door ons voor te houden: als je de liefde niet hebt …

Daar had hij zonder meer gelijk in en het aparte is, dat de beroemde kunstenaar en -theoreticus Albrecht Dürer dat ook al stelde. Met zijn visie eindig ik de inleiding van De genade van de steiger: je hoeft een geslaagd werk niet lang te bekijken, want zoiets trekt de mensen onmiddellijk naar zich toe door een ongelooflijke liefde. ((Hubar, Arbeid en Bezieling, pp. 232; 254; parafrase van de Oudhollandse vertaling Van de Menschelijcke Proportien (1622) die zich in de bibliotheek van de Rijksacademie bevond: men hoeft ‘een loflick werck niet langh aen te zien/ maer dat selve treckt terstont alle verstandighe tot onghelooflicke liefde van sich selve.’))

Het zou eigenlijk geen betoog behoeven dat dit nu precies is wat het werk van Joep Nicolas doet. Maar zo’n betoog is wel degelijk nodig, want hij is in geen enkele vaste collectie van enig Nederlands museum nog te zien. Misschien gaat dat veranderen na de twee tentoonstellingen in Roermond, de een in het Cuypershuis (tot 22 februari 2015) en de andere in zijn vroegere atelier, waar nu de Galerie van Mariska Dirkx gevestigd is en beeldhouwer Dick van Wijk zijn werkplaats heeft. Deze laatste expositie, De voetsporen van Joep Nicolas, wordt gecombineerd met de tiende glasbiënnale van Mariska Dirkx in de kruisgang van het kartuizer klooster (beide eindigden 22 oktober 2014, maar een aantal werken blijft tentoongesteld in de galerie van Mariska Dirkx die op afspraak te bezoeken is). ((Voor meer informatie zie www.galeriemariskadirkx.nl.))

De tentoonstellingen vormden een mooie aanleiding om het stuk over de glazen van Joep Nicolas uit De genade van de steiger on line te zetten. Omdat het boek over monumentale schilderkunst gaat, verwachten de meeste mensen niet direct informatie over het medium glas-in-lood. Waarom dat toch het geval is, leg ik uit bij het item zelf. ((Surf daarvoor naar http://bit.ly/GvdS-Nicolas-glazen.)) Hier wil ik nog even terugkomen op de reactie van Mariska Dirkx op dit fragment uit De genade van de steiger:

Bernadette, wat heb je een prachtige uiteenzetting geschreven over het werk van Joep Nicolas! Zo uitgebreid heb ik het nog nergens gelezen. Het is een plezier om zo samen naar het werk te kijken.

Dat is toch wel heel prettig om te horen van iemand die al vanaf 1986 met het werk van Nicolas bezig is. ((Mariska Dirkx staat aan de basis van de herwaardering van het gehele werk van de familie Nicolas: http://www.galeriemariskadirkx.nl/nicolas.html.)) Na zo’n opmaat ben je meer dan welkom om zelf een kijkje te nemen bij http://bit.ly/GvdS-Nicolas-glazen.

Ondertussen hoop ik je ook te verleiden om Roermond te bezoeken. Want niet alleen de Nicolastentoonstellingen, maar ook de glasbiënnale is een feest. Een mooiere ambiance voor dit medium dan het oude kartuizer klooster is nauwelijks te vinden. ((Adressen: Wilhelminasingel 67 – Roermond: het voormalige atelier Joep Nicolas. Swalmerstraat 100 – Roermond: Eigentijdse glaskunst van moderne glaskunstenaars, fragmenten van de grootste glasvondst in N.W. Europa in de kruisgangen van het voormalig kartuizerklooster. Openingstijden op beide locaties: zaterdag en zondag van 13 – 17 uur. Toegang gratis. ))

Ga kijken in Roermond!

B. ((Verkorte link van dit item: http://wp.me/p4eh3s-10n.

< Surf verder naar http://bit.ly/GvdS-Nicolas-glazen!))

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

 

Welkom!

Voor een eerste kennismaking ben je van harte welkom om door de dia’s te bladeren of meteen door te gaan naar de tekst eronder.

Deze diashow vereist JavaScript.

Een kleine selectie van publicaties, rapporten en ander werk van de afgelopen jaren. Niets hiervan was tot stand gekomen zonder mijn vennoot Marij Coenen.* Wil je rustig door de dia’s wandelen, navigeer dan zelf met de muis of bij een touchscreen met je vinger.*

Welkom

Welkom op deze site waar we graag met je kennis willen maken en ons werk onder de aandacht willen brengen. Mijn naam is Bernadette van Hellenberg Hubar en ik ben erfgoedspecialist, homo ludens (spelende mens), schrijver en dichter, en voorheen vennoot van Res nova, erfgoed in ontwikkeling. Als professional ben ik al bijna 40 jaar actief in de wereld van de monumentenzorg en het erfgoedbeheer.* Voor ‘ons’ zijn minimaal twee personen nodig en dat is hier niet anders: graag stel ik je dan ook voor aan mijn vennoot Marij Coenen, die zowel hier op de homepage voor het voetlicht wordt geplaatst, als in haar biografie op deze site.* Samen met haar vorm ik in feite al jaren een schrijverscollectief.

Schrijver — Het afgelopen decennium ben ik geworden wat ik, acht jaar oud, graag wilde zijn, namelijk schrijver. De diashow hierboven laat zien dat we prachtige projecten hebben mogen uitvoeren, waarvan we er een paar hierna voor het voetlicht plaatsen. Voor een deel gaat het om fysieke en deels om digitale boeken. De opmars van het E-boek is niet meer te stuiten. Omdat het eenvoudig te produceren is, zie je dat steeds meer instellingen onderzoeksopdrachten als E-boek ter beschikking willen stellen aan hun achterban en de vakwereld. Een mooi voorbeeld is het jongste exemplaar aan de loot, de brochure Monumentale kerkelijke schilderkunst (1890-1980), uitgegeven door de RCE. Je vindt er meer over onder deze link.

Ook bij ons lopende project – de ontsluiting van de Joseph Cuypers Collectie – staat ‘t schrijven centraal. Overigens zijn er inmiddels nog heel wat meer artikelen in dit vaktijdschrift verschenen.

Duizendpoot — De hoofdmoot van ons werk de afgelopen jaren ligt op het gebied van de kerkelijke kunst van de negentiende en twintigste eeuw. Dat heeft uiteraard te maken met de massale sluiting van dit type monumentale architectuur, die wekelijks de pers haalt. Maar dat is niet het enige waar we mee bezig zijn geweest.

  • Waardenstellend onderzoek | Voor iets wat zo belangrijk is bij bescherming en beheer van erfgoed, is het opvallend hoe weinig aandacht dit onderdeel van ons vak krijgt. Onderzoeken en inventariseren kunnen de meeste erfgoedprofessionals wel, maar waarden stellen is een verhaal apart. Er worden her en der wel handreikingen gedaan – zoals de richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek – maar over een samenhangende systematiek beschikken we niet. Zelf heb ik een methode ontwikkeld die op het gebied van monumentale schilderkunst uitgewerkt is in mijn boek De genade van de steiger en waarvan ik opnieuw gebruik heb kunnen maken bij de nieuwe Bavo en het stuk voor het boek over Annemiek Punt. Bij het project #KunstinBreda heb ik gewerkt met de erfgoedmeetlat van de VNG die de gemeente verder ontwikkeld heeft. Omdat het hierbij om roerende objecten ging, is de lat in goed overleg aangepast.*
  • Planologische bescherming | Dit staat in het middelpunt van de belangstelling vanwege de nieuwe Omgevingswet die in 2021 van kracht wordt. In 2005 heb ik samen met een team de voorloper ontwikkeld voor de gemeente Maastricht: het planologisch erfgoedregime. Gemeenten hoeven niet te wachten tot 2021, want dankzij jurisprudentie en bouwbesluiten is het bestaande bestemmingsplan al een prima instrument.*
  • Sociale media | Je hoeft maar een blik te werpen op Twitter of Facebook om in te zien dat erfgoed niet meer zonder sociale media kan. Wat dat voor een invloed heeft, heb ik op een rij gezet in het kader van het project #kerkverhalen.* Toch merk je dat de erfgoedwereld deze media nog lang niet ten volle heeft omarmd. Zo heeft het Cuypersgenootschap de stekker getrokken uit een project voor een 2.0 opzet* voor deze vereniging, hoewel Menno Heling van if then is now en ik twee perspectiefrijke rapporten hierover hebben geproduceerd.
  • Verhalenverteller | Of het nu episch of lyrisch is, ik ben een rasechte verhalenverteller. Daar staat deze site ook bol van.

Voor wat ik nog meer heb gedaan, mag ik graag verwijzen naar mijn biografie.*

Kroonjuwelen — Eén van de meest interessante projecten die ik ooit heb mogen doen, heb ik alweer enige tijd geleden afgerond. Dat is het boek over de nieuwe Bavo te Haarlem van architect Joseph Cuypers dat 9 september 2016 voorafgaand aan de Open Monumentendagen in Haarlem is gepresenteerd. Met deze opdracht ben ik vanaf 2013 bezig geweest. Nu is de kathedraal op zich al zo bijzonder, maar dat boek is nog eens extra apart omdat ik het lopende de restauratie heb mogen schrijven. Dat is tamelijk ongebruikelijk, maar heeft beslist een meerwaarde. Je komt met dingen in aanraking op een manier die onmogelijk wordt zodra de steigers verdwenen zijn. En het resultaat is er dan ook naar. Een prachtwerk, waar heel wat fotografen aan meegeholpen hebben. Dankzij vormgever Marjo Starink en WBooks heeft de lezer echt wat moois in handen. En dat moois zit tjokvol verhalen. Om daarvan alvast een indruk te geven, is een samenvatting gepubliceerd op het platform if then is now. Maar ook elders op deze site vind je verhalen over de Haarlemse kathedraal.*

Ik mag me gelukkig prijzen, want in de jaren ervoor is ook al zo’n spannend project op mijn weg gekomen: het onderzoek naar monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum. Een juweel van teamwork dat verrassende inzichten heeft opgeleverd in een type kunst, waarover vrijwel niets bekend was. Het resultaat was een publicatie, getiteld De genade van de steiger, die tot stand kwam in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en uitgegeven is door de Walburg Pers te Zutphen. Het boek is sinds oktober 2017 uitverkocht, maar nog wel in enkele boekwinkels en antiquarisch te verkrijgen.*

Bernadette van Hellenberg Hubar met 'De genade van de steiger' (2013)
Een blije Bernadette van Hellenberg Hubar met haar net verschenen boek ‘De genade van de steiger’ in haar hand. De presentatie van dit naslagwerk over monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum vond 21 november 2013 plaats in de Obrechtkerk te Amsterdam. Het eerste exemplaar werd aangeboden aan Henk van Os die er een lovende recensie over schreef.* (foto Marij Coenen, 2013).

Met wie werk ik samen?

De kracht van ondernemend Nederland ligt in de samenwerkingsverbanden die per project worden aangegaan.* Zo heb ik wat betreft kleuronderzoek onder meer samengewerkt met Judith Bohan (nieuwe Bavo te Haarlem) en Angelique Friedrichs van de SRAL in Maastricht (Clemenskerk Merkelbeek, Lambertuskerk Maastricht). Ik mag graag verwijzen naar de SRAL als uitvoerende instantie, maar ook naar Jojanneke Post van Davique Schilderwerken, met wie ik het project bij de kathedraal in Rotterdam heb gedaan. Daar heeft zij een beslissende stap gezet van restauratie naar kunstproductie. Voor bijzondere bouwhistorische expertise kan ik steevast terecht bij Karl Pesch Konopka van Stadsherstel Limburg die tevens restauratiearchitect is. Ook met andere architecten werk ik in wisselende combinaties samen. Daarnaast heb ik met Annelei Engelberts inmiddels enkele bundels met beeldgedichten mogen maken. Daar komt nog een vervolg op. Op het digitale vlak word ik zowel technisch als creatief bijgestaan door Wolthera.info en Lostagain.nl. En dan heb je nog de vele netwerken via de sociale media en andere platforms. Zo heeft de samenwerking met ifthenisnow.nl – platform voor cultuur, kunst en toerisme – geleid tot de rubriek #Kerkverhalen op onze sites en de oprichting van een aparte subsite voor kerkverhalen.*

Degene echter met wie ik het meest constant samenwerk is mijn vennoot Marij Coenen. Zij speelt een belangrijke rol bij de fotografie, de manuscripten en rapporten, de berichtgeving op de sociale media en de items op deze site. Zonder haar waren de boeken en bundels die ik de afgelopen jaren heb geschreven, er niet gekomen.


Bernadette en Marij luisteren geconcentreerd naar de uitleg tijdens de Probusexcursie naar de tentoonstelling ‘De sporen van Joep Nicolas’. Dit was in de galerie van Mariska Dirkx in het voormalige atelier van Nicolas te Roermond (foto Steef Stevens, 2014).*
 

Waar zijn jullie mee bezig?

‘Waar zijn jullie op dit moment mee bezig?’, wordt me vaak gevraagd. En vaak in een adem er achter aan: ‘Wat zijn nu jullie plannen?’ Na van die bijzondere opdrachten kunnen mensen zich niet voorstellen dat er weer wat moois op je pad komt. Maar toch gebeurt dat.

De Joseph Cuypers Collectie — Onlangs ben ik opnieuw met een fascinerend project gestart: de ordening van de Joseph Cuypers Collectie als onderdeel van de productie van een E-boek/biografie met een tentoonstelling in het Cuypershuis te Roermond. Alweer een schrijfopdracht dus. Voor een deel zijn de middelen hiervoor afkomstig van de gemeente Roermond die Joseph Cuypers als een belangrijke figuur beschouwt in het programma van het Cuypershuis. Men vertrouwt erop dat de overige financiering door middel van fondsenwerving wordt gerealiseerd. Als alles doorgaat is het een droom die uitkomt, want sinds het onderzoek naar de nieuwe Bavo ben ik meer dan ooit geïntrigeerd door de figuur van Joseph Cuypers (1861-1949).* En een biografie schrijven … wat een uitdaging. Maar vooralsnog is het werk gericht op een E-boek over de collectie en voordat je dat kunt maken moet je ordenen, ordenen en nog eens ordenen. Ik heb zowel wat betreft dit laatste als op biografisch gebied al wat voorwerk gedaan in mijn artikel ‘De sortering van het verleden’ voor De Spiegel van Roermond van 2017.

Dromen — En andere dromen? Wat dacht je van kennis overdragen? Dat staat ook hoog op mijn agenda. Na bijna 40 jaar in de erfgoedwereld zit er een heleboel in mijn hoofd wat ik graag met anderen deel. Vandaar dat ik graag tijdens mijn projecten gebruik maak van de sociale media, overigens niet alleen om kennis te delen, maar ook om kennis te vergaren. Ondertussen is het ook heerlijk om veldwerk te doen, liefst bovenop een steiger … gewoon lekker kijken met je handen en ze vies maken bij het onderzoeken van een gebouw. Het heeft allemaal met passie, ontdekkingsreizen en verhalen te maken. Wat ik ontdek probeer ik – binnen de grenzen van de opdracht – over te dragen via blogjes en de sociale media: de ene keer heel laagdrempelig, de andere keer meer diepgaand. Je kunt er op deze encyclopedische site van meegenieten.

Welkom! | Op de steigers in de Laurentius-Elisabethkathedraal met Jojanneke Post. Foto Davique.nl 30 jan 2017
Domweg gelukkig op de steigers in de apsis van de Laurentius Elisabeth Kathedraal van Rotterdam met Jojanneke Post van Davique Sierschilderwerken. Een geweldige samenwerking die tot een rijk boek en een bijzonder kunstwerk heeft geleid.* Foto Davique.nl 2017.

Of het nu toeval is of niet, het E-boek wat Marij en ik in 2018 hebben afgerond, borduurt naadloos voort op De nieuwe Bavo en De genade van de steiger. Het betreft de schilderingen van Jojanneke Post naar Kees Dunselman in de Laurentius Elisabeth Kathedraal in Rotterdam, waarover je meer kunt vinden via deze (download) link. Het is verbazingwekkend wat er allemaal tevoorschijn is gekomen. Alsof het zo heeft moeten zijn, kwam ook hier Joseph Cuypers langs.

Verder kwam in 2019 de brochure af van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed over monumentale schilderkunst tussen 1898 en 1989. Ook die kun je op deze site inzien en downloaden.

En verder? Kijk eens bij ‘Werk in uitvoering‘.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Bronnen en verdere informatie

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende bronnen:

  • De diapresentaties op deze site werken alleen als JavaScript op je computer is geïnstalleerd. Sowieso doet zich op dit moment (8/11/18) op de Mac een probleem met Chrome voor, waardoor met een storende regelmaat de vermelding verschijnt: ‘Deze diashow vereist JavaScript’. Aangeraden wordt de site te bekijken met Safari of Firefox, waar deze plugin gewoon werkt.
  • Voor mijn wederwaardigheden, onder meer als oprichter van het Cuypersgenootschap en Res nova, zie mijn biografie.
  • Voor #KunstinBreda volg deze link. Hubar, De genade van de steiger, pp. 468-475 (paragraaf 8.1 Waardenstellende termen en begrippen).
  • Voor het Planologisch erfgoedregime (PER©) volg deze link.
  • Voor mijn biografie volg je deze link.
  • Je kunt het boek over de nieuwe Bavo te Haarlem bestellen via deze link. De omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem’ is ontworpen door Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015. Voor de samenvatting zie http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo. De korte verhalen over de kathedraal zijn te vinden in Kunst met een kleine en een grote K in de nieuwe Bavo.
  • Voor het begrip 2.0 zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Web_2.0.
  • De presentatie die ik hierover hield in het kader van het minisymposium ‘De kerk in het midden’ staat on line op deze site.
  • Voor De genade van de steiger volg deze link.
  • De recensie van Henk van Os is te vinden onder deze link.
  • Voor meer informatie surf naar de pagina met snelkoppelingen.
  • Voor #Kerkverhalen ga je naar … #Kerkverhalen!
  • Voor Galerie Mariska Dirkx volg deze link.
  • Zie het item over het archief van Joseph Cuypers.
  • Surf hiervoor naar de projectpagina.

Nota bene — Wil je terug naar de vorige positie in de tekst, dan moet je omhoog scrollen.

Beeldmateriaal diashow

  • Collage van publicaties van de laatste jaren (bvhh.nu 2018).
  • Tussen Gabriel en Michael. De schilderingen naar Kees Dunselman in de Laurentius & Elisabeth Kathedraal te Rotterdam. Rotterdam: HH. Laurentius & Elisabethparochie, 2018.
  • Annemiek Punt Monumentale glaskunst 1980-2017. Utrecht: Gebr. de Wal, 2017.
  • #KunstinBreda | Religieuze kunst, Waardestellingen van uitmonsteringen en clusters (bvhh.nu 2017)
  • Omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016).
  • Titelblad van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016).
  • Opdrachtblad van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016).
  • Vue vanaf de Leidsevaart op ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016).
  • Verhalen op de muur | De Clemenskerk te Merkelbeek (2014).
  • Wikken en wegen. Rechtspraak in Roermond in 14 beeldgedichten. Omslag met aquarel Annelei Engelberts 2014.
  • De genade van de steiger. Monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum (2013).
  • De genade van de steiger, vers van de pers! (2013)
  • De kruisweg van Jan Toorop in ‘De genade van de steiger’ (2013)
  • Het mozaïek van Anton Molkenboer in ‘De genade van de steiger’ (2013).
  • E kas blou | Het blauwe huis. Beeldgedichten op Curaçao 2011. Omslag bvhh.2011.
  • Omslag van ‘Het labyrint, Fanfiction gewijd aan Pierre J.H. Cuypers en opgedragen aan Wies van Leeuwen’, Ohé en Laak 2007
  • Omslag van ‘Se non è vero, Fanfiction gewijd aan Nenny Alberdingk Thijm’, Ohé en Laak 2008.
  • Omslag ‘De Sacramentskerk te Tilburg’ (Res nova, 2005).
  • Collage werkzaamheden Joseph Cuypers Collectie.

Verkorte link van dit item: http://bit.ly/VHH-org

Veertien jaar later

Bloesem

Veertien jaar later op 14 maart 2014

De mantel waait open
De mantel slaat dicht
Beschermend, helend, liefdevol
Van oog tot ziel tot hart tot buik
Waar alle emoties samenstromen
… rijpt balans

Totdat de wereld roept om haar
En de een de ander
de ruimte laat om
veertien zeeën te bevaren
Wetend dat het moment aanbreekt
Waarop de mantel zich weer sluit
En de cadans haar loop hervat

 

Nota bene — ‘Veertien jaar later op 14 maart 2014′ is geschreven door Bernadette van Hellenberg Hubar aan de hand van steekwoorden van Marij Coenen. De collage is door Bernadette samengesteld uit de collectie foto’s van Marij van seizoen 2013.