Clemens Merkelbach van Enkhuizen

Clemens Merkelbach van Enkhuizen — De nieuwsbladen kopten het al: Clemens Merkelbach van Enkhuizen schenkt zijn Bredase oeuvre aan Stedelijk Museum Breda en dit wordt gevierd met een tentoonstelling die loopt tot en met 23 februari 2020. Het thema is ‘Verstilling en verandering’: je komt oog in oog te staan met de ingrijpende afbraakprocessen die Clemens heeft vastgelegd van kerken van de architecten Cuypers* en hun leerlingen, zowel in Breda als in zijn latere woonplaats Amsterdam. Maar ook het verdwenen landschap van Gageldonk bij Prinsenbeek (Breda) komt in beeld.

Wat was de bijdrage van ons bureau? Het positioneren van dit deel van zijn oeuvre in de context van de verschillende relevante kunsthistorische stromingen. Dat was spannend werk, want als erfgoedspecialisten zijn we nog maar net begonnen met het waarderen van werk dat niet tot de avant-garde behoort, zoals dat van Clemens. Ook wij leren hierdoor opnieuw te kijken en ons gereedschap te ijken. Daarbij bots je ook tegen je eigen vooroordelen aan. Een mens wordt altijd wat kriebelig als de zoveelste verwijzing naar Vincent van Gogh langs komt. Kun je een groter cliché bedenken? Heeft die kunstenaar niet zelf genoeg in huis om het zonder zo’n gewilde opwaardering met Van Gogh te doen? In dit geval zaten we er goed naast. We spreken anno 1958 en de voorganger van Stedelijk Museum Breda organiseert een tentoonstelling over Van Gogh. Hier komt Clemens als jonge man van nog geen twintig voor het eerst direct in aanraking met het werk van Van Gogh, in al zijn kleurrijke en haptische weelde. En dat heeft een verpletterende indruk op hem gemaakt. Keer op keer komt hij terug, ook om anderen rond te leiden en in zijn enthousiasme te laten delen. 

De andere bijdrage die we hebben geleverd was het schrijven van de tekstbordjes van de tentoonstelling. In 60 woorden aan de toeschouwer uitleggen waar het om draait in het werk wat hij ziet, is echt een hele uitdaging! We komen er nog op terug!

Down memory lane — Voor Bernadette was dit project ook nog een trip down memory lane, zoals ze hieronder vertelt:

Het was een heerlijk project om aan mee te werken. Curator Linda Eversteijn* en ik kennen elkaar van Museum aan het Vrijthof. Ze zag de naam Cuypers staan, toen ze zich ging inlezen in haar project over Clemens. ‘Cuypers, mmm … Bernadette’; en zo kwam er iets moois op mijn pad. Het toeval wil dat ik Clemens in de jaren tachtig al heb leren kennen toen hij het dubbelportret schilderde van mijn oom en tante op het Geudje in Ohé. Ons gesprek ging al heel snel over Cuypers en om een lang verhaal kort te maken … Clemens maakte een prachtige tentoonstelling in het huidige Cuypershuis met behulp van zijn tekeningen en zijn collectie objecten uit de gesloopte kerken; dat was bij gelegenheid van het eeuwfeest van het Rijksmuseum in 1985. Peter van Dael die ook aan de Bredase expositie meewerkt, hield destijds een mooie inleiding. Dat gaat hij 17 augustus bij de officiële feestelijkheden in Breda weer doen. Zo wordt de cirkel gesloten.*

Nieuwsgierig geworden? Lees dan verder in het bericht hieronder dat het museum aan de pers heeft verstrekt.

Stadsblad 2-8-19, Clemens Merkelbach, B

Breda is een stad die op een verrassende manier rijk is aan kunst en cultuur, zoals we hebben ontdekt bij ons project #KunstinBreda. Als je naar de tentoonstelling gaat, wandel dan eens een van de kerken binnen die we behandeld hebben, zoals de kathedraal of de Begijnhofkapel. Heb je meer tijd, ga dan de Laurentiuskerk bezoeken van het Ginneken, ontworpen door Joseph Cuypers en Jan Stuyt. Zeer de moeite van een bezoek waard!

;-) B&M

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen
  • De volledige titel luidt: Kuilman, Dingeman, Linda Eversteijn, Peter van Dael, en Bernadette van Hellenberg Hubar. Clemens Merkelbach van Enkhuizen. Verstilling en verandering | Stillness and change. Breda: Stedelijk Museum Breda, 2019.
  • We spreken tegenwoordig over de architecten Cuypers, omdat inmiddels gebleken is dat zowel Pierre J.H. Cuypers en zijn zoon Joseph Th.J. Cuypers, als Joseph Th.J. Cuypers en diens zoon Pierre J.J.M. Cuypers op zo’n manier hebben samengewerkt dat van een dubbel of zelfs drievoudig auteurschap gesproken kan worden. Een markant voorbeeld is de zogenaamde kathedraal van Amsterdam, de Willibrordus buiten de Veste, die Clemens tijdens de sloop heeft getekend. De oostpartij was van Pierre J.H. Cuypers, schip en transept van zijn zoon Joseph en de vieringtoren van Pierre J.J.M. Cuypers.
  • Linda Eversteijn heeft haar eigen bedrijf DichtbijKunst en werkt in opdracht van musea en andere instellingen aan tentoonstellings- en collectieprojecten, kunsteducatie en workshops/trainingen rondom mindfulness en kunst.
  • Deze tekst is gebruikt voor verspreiding van dit bericht op de sociale media. Over de tentoonstelling in het Cuypershuis verscheen een artikel in Heemschut 1985 (pp. 174-175).
Sociale media en erfgoed

VanHellenbergHubar.Org zet sociale media in zowel om nieuws over kunst, cultuur & erfgoed te delen als om vragen te stellen en zo kennis te vergaren. Centraal hierin staat onze Facebookpagina: http://bit.ly/VanHHOrg2FB

Ga eens kijken en ‘like’ onze pagina, zodat de berichten over onderwerpen als de voorgaande een nog grotere actieradius bereiken!

Je kunt ons en andere onderzoekers ook helpen door deze pagina te delen via de knop delen onderaan de pagina (graag de hashtag #ClemensSMB gebruiken).

Verkorte link van dit item: bit.ly/2M6JQFt-VanHH2Org

Museum aan het Vrijthof | LICHT

Hoewel het nieuwe jaar met snelle stappen nadert, zou je denken dat het nog altijd november is: Brumaire of nevelmaan volgens de kalender van de Franse revolutie. Als ik ‘s ochtends uit mijn half beslagen raam over de akkers en weilanden kijk, wordt die benaming overvloedig bevestigd! Nevel en veel te korte dagen tekenen de eindejaarssfeer, dus waar hebben we behoefte aan? LICHT! Dat vindt ook mijn jaargenoot, Maarten Jager die regelmatig recensies schrijft voor de Telegraaf.

Museum aan het Vrijthof LICHT | Telegraaf dec. 23 07-18-57-lr
Wat heeft Museum aan het Vrijthof vanaf de nevelmaand tot diep in de sprokkelmaand (22 februari) te bieden?

LICHT! is de expositie die tot 22 februari 2015 is te zien.

‘Geïnspireerd door het festival Magisch Maastricht organiseert Museum aan het Vrijthof de tentoonstelling ‘LICHT’. Licht is een inspiratiebron, een energiebron, een warmtebron, een contrastbron. Maar op welke manieren kan licht een rol spelen in de kunst? Deze vraag wordt onderzocht aan de hand van oude en hedendaagse objecten en installaties waarbij licht als beeldend middel is ingezet’.*

Het museum heeft een bijzondere gastconservator uitgenodigd om de tentoonstelling vorm te geven, namelijk: Branko Reinders, directeur van Sassen Dielemans Dickhaut Uitvaartverzorgers. Vanuit zijn vak is hij ingegaan op de thema’s licht, leven, mystiek en duisternis. Hoe die duisternis er uit ziet, wordt duidelijk uit de volgende post op Twitter:

Een tentoonstelling van uitersten mag je wel zeggen!

De lichtreflectie van Yvonne Musterd

Terwijl Maarten Jager voor Rino Stefano Tagliafierro gaat, met zijn bizarre, aansprekelijke, bewegende ‘schilderijen’, heeft vooral Yvonne Mustard mijn aandacht getrokken. Installaties worden gangbaar geassocieerd met conceptuele kunst, waarbij niet de vorm maar het idee centraal staat. Maar hoe weinig tastbaar een conceptueel werk ook is, het treedt binnen in het domein van de beeldende kunst, zodra het is gematerialiseerd. En dat materialiseren vraagt de inzet van handen, van technische vaardigheden, van ambachtelijkheid, of het nu die van de kunstenaar zelf is of van de mensen die onder zijn of haar regie werken. Regie is in dit verband een passend sleutelwoord, want Yvonne Mostard regisseert haar ruimte in de tentoonstelling LICHT als een tableau met verschillende facetten. Wat mij bijzonder frappeerde was haar al wat oudere interpretatie van het beroemde Arnolfiniportret van Jan van Eyck, waarin ze inzoomt op enkele details om die vervolgens als het ware uit het schilderij te trekken en op een eigen manier driedimensionaal te vertalen. Dat doet ze niet alleen met de afhangende mouwen van de bruid waarvan ze de langwerpige openingen in neonlicht oproept, maar wat mij betreft nog het meest overtuigend met de beroemde bolle spiegel op de achtergrond van het echtpaar. Wat daardoor wordt gereflecteerd is niet de wereld zelf, maar een aspect daarvan, iets dat boven de werkelijkheid uitgaat en door de kunstenaar wordt gepresenteerd als spiegel van de ziel. Fascinerend!

Museum aan het Vrijthof LICHT | Yvonne Mustard Museum aan het Vrijthof LICHT | Jan van Eyck, (circa 1390–1441) Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw | http://bit.ly/Eyck-Arnolfini
Links: Yvonne Mustard, Spiegel van de ziel (1993) (bruikleen: Aegon Den Haag). Rechts: Jan van Eyck (circa 1390–1441), Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw (herkomst: Wikimedia Commons).* 

De collectie uitgelicht

Inmiddels heeft de tentoonstelling geleid tot het eerste item in de nieuwe rubriek ‘De collectie uitgelicht‘ op de website van het museum. Conservator Linda Eversteijn heeft een informatief verhaal geschreven over een van de zilveren objets d’art van edelsmid Joannes A. G. L’Herminotte (1732-1802), waar het LICHT vanaf spat.

Nominatie Limburgse Innovatieprijs 2014

Het is duidelijk dat het Museum aan het Vrijthof nieuwe wegen aan het verkennen is. Dat wordt gezien en gewaardeerd. Vandaar dat het museum is genomineerd voor de Limburgse Innovatieprijs 2014. Of het nu een beeldhouwer uit het interbellum is als Charles Vos, het oude ambacht in hedendaagse toepassingen met de Oldfashioned dagen of de tentoonstelling LICHT, als het Made in Maastricht is, is dit museum dé plek.

Begin januari 2015 wordt bekend wie de winnaar is.

B.*

Museum aan het Vrijthof LICHT

_________________________________

Post scriptum:

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst onder meer naar het volgende:

  • Het citaat is afkomstig van museumaanhetvrijthof.nl
  • De dark room in de tentoonstelling LICHT is gemaakt door EcoX/Ecoproducts4u met Luminicatie.
  • De tentoonstelling loop van 23 november 2014 tot en met 22 februari 2015 (10:00-17:30)! Denk eraan, het museum is op maandag gesloten! Dat geldt ook voor Carnaval, eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag. Controleer altijd even voor de zekerheid de website van het museum.
  • Links: foto auteur, november 2014. Rechts: Wikimedia Commons: http://bit.ly/Eyck-Arnolfini.
  • Verkorte link van dit item: http://bit.ly/MuseumVrijthof-Licht.