Fiat lux

Fiat lux, item nieuwe Bavo 100 kerkinterieurs Catharijneconvent

Ook de nieuwe Bavo komt voor in het nieuwe boek Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Deze publicatie bood een mooie gelegenheid om het licht van architect Joseph Cuypers onder de aandacht te brengen, dat ik nader heb geanalyseerd in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten. Als aanloop tot de Open Monumentendag verscheen de monografie over de Haarlemse kathedraal op 9 september 2016.*

Voor de presentatie van Kerkinterieurs in Nederland, afgelopen maandag (20 juni 2016) in de Thomaskerk te Amsterdam, verscheen de volgende tekst van het Catharijneconvent:

  • ‘Kerken zijn de landmarks van ons landschap. Al meer dan duizend jaar zijn zij onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse dorps- of stadsgezicht. De aandacht gaat vaak uit naar de buitenkant, terwijl er juist vanbinnen zoveel te genieten valt. Van de middeleeuwse parel in Groningen tot de katholieke kathedraal in het zuiden, van neogotische pracht en praal tot strakke, betonnen wederopbouw. De rijkdom en diversiteit die ons land kent is indrukwekkend. Museum Catharijneconvent, het nationaal kenniscentrum voor religieus erfgoed, geeft die binnenkant nu de aandacht die hij verdient, door maar liefst honderd beeldbepalende interieurs uitgebreid in het zonnetje te zetten. Kerkinterieurs in Nederland is een ontdekkingstocht langs katholieke en protestante kerken en joodse synagogen, waarin architecten en kunstenaars door de eeuwen heen hun ideeën op indrukwekkende en vaak verrassende wijze hebben vormgegeven. Alle 100 kerkinterieurs zijn op artistieke wijze in beeld gebracht door fotograaf Arjan Bronkhorst. Het boek wordt uitgegeven door WBOOKS’.

Zelf heb ik het boek, dat je rechtstreeks kunt bestellen bij WBOOKS, nog niet gezien; maar zodra dat het geval is, kom ik er op terug. Los van de andere bijdragen, ben ik vooral benieuwd naar de inleiding.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


En verder …

  • Mijn boek over de nieuwe Bavo te Haarlem is te bestellen via deze link.
  • Het is ergerniswekkend! Links die niet meer werken. Van een instituut met wetenschappelijke pretenties als het Catharijneconvent mag je anders verwachten. Als iemand mij kan helpen aan een werkende link voor dit exemplaar, ben ik heel dankbaar: www.catharijneconvent.nl/media/medialibrary/2016/06/2016-06-09_Overhandiging__standaardwerk_100_iconische_kerkinterieurs_van_Nederland_aan_de_minister_van_OCW.pdf. Zelfs via de Way backmachine van Internet Archive heb ik het jammer genoeg niet kunnen vinden!
  • Het boek heeft hoge ogen geworpen, maar alle eer is daarbij gegaan naar/opgeëist door fotograaf Arjen Bronkhorst. Noch hij, noch het Catharijneconvent heeft het nodig gevonden de schrijvers in het zonnetje te zetten. We zijn met elkaar op één hoop gegooid als ‘Meer dan vijftig specialisten’. Eigenlijk had er in plaats van onze verhalen net zo goed de standaardtekst voor grafisch ontwerpers kunnen staan: ‘the quick brown fox jumps over the lazy dog’ (de klassieke zin met àlle letters van het alfabet) en dat honderden malen. Waarschijnlijk was het geen mens opgevallen en persoonlijk had het mij ‘t vervelende gezeur van de eindredacteur bespaard.

Verkorte link naar dit item: http://bit.ly/28SbZfg

Open monumentendag bij Galerie Mariska Dirkx

Open Monumentendag 12 en 13 september 2015, Galerie Mariska Dirkx in het atelier van de glazeniersfamilie Nicolas, Roermond.
Galerie Mariska Dirkx is gevestigd in het voormalige atelier van de glazeniersfamilie Nicolas te Roermond. Ook dit jaar doet ze weer mee aan de Open Monumentendag. Op de achtergrond van de foto is het raam Sjinderhannes van Joep Nicolas te zien, op de voorgrond een werk van zijn kleinzoon Diego Semprun Nicolas. Foto Marij Coenen 2014.

Komend weekend is het Open Monumentendag en dan draai ik zaterdag mee met glasspecialist Mariska Dirkx en beeldhouwer Dick van Wijk in het voormalige atelier van de glazeniersfamilie Nicolas in Roermond (start 11:00 uur, Wilhelminasingel 67, 6041 CH Roermond).

Wat ze zoal in petto hebben lees je in hun uitnodiging hieronder:

12 en 13 september aanstaande hebben veel mooie Monumenten in Roermond hun deuren gastvrij open gezet. Er hangt dan altijd een echte feestelijke sfeer in de stad en als het zonnetje er ook nog bij schijnt is het werkelijk een echte feestdag. Het is een dag vol leuke ontdekkingen en ontmoetingen.
Ook in ons atelier bruist het die dag van de geschiedenis en het ambacht in de kunst.
Sinds 1855 is dit pand al een kunstwerkplaats, waar nu nog immer veel kunstenaars en kunstminnenden elkaar ontmoeten.
Dick van Wijk werkt hier iedere dag aan zijn beelden en permanent komen hier geïnteresseerden voor de geschiedenis van atelier Nicolas en de nieuwe glaskunst van internationale professionele glaskunstenaars.

In het monumentenweekend geven wij met een heel team op onze locatie informatie over de kunst die gerelateerd is aan de geschiedenis van het voormalig atelier Nicolas.

Te zien zijn:

  • 2 grote gebrandschilderde ramen van Joep Nicolas
  • de geschiedenis van het inventariseren, en conserveren van de mooie cartons (ontwerptekeningen) van atelier Frans Nicolas
  • kunst en ambacht van de beelden van Dick van Wijk
  • restauratie atelier Restaura; zij restaureren kunstwerken voor vele musea, archeologen, en gemeenten
  • over textielrestauratie van gewaden, vaandels en vlaggen
  • informatie over “de genade van de steiger” : monumentale kerkelijke muurschilderkunst in het interbellum
  • ambacht en techniek van de eigentijdse glaskunst
  • en in het theehuis ziet U een leuke demonstratie over het werken voor de vlam om mooie glaskralen te maken.

Tijdens deze dagen zijn aanwezig:

  • Andrea Peeters en/of Dirk van de Leemput (cartons) Sociaal Historisch Centrum Maastricht
  • Doortje Lucassen (textielrestauratie) Sociaal Historisch Centrum Maastricht
  • Helma Helgers (glaskralen)
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, kunsthistoricus ( De genade van de steiger)
  • en Dick en ik natuurlijk.

De koffie staat klaar en wij heten U allen van harte welkom.

De toegang is gratis zoals gewoonlijk in de galerie en het atelier dat in september en oktober weer alle weekenden geopend is.

Mocht U graag een aparte ontvangst met koffie en vla en een uitgebreide uitleg over de geschiedenis van het atelier willen hebben; dan graag van te voren reserveren bij Dick of Mariska.
Dit kan iedere dag van de week. De kosten zijn dan 7,50 euro p.p.

Hartelijke groet en tot ziens in Roermond,

Dick en Mariska


Nicolas, Derkinderen en Goudse glazen in de 'Genade van de steiger'.
Een deel van het stuk over Nicolas, Derkinderen en Goudse glazen in de ‘Genade van de steiger’.

Zelf geef ik uitleg aan de hand van mijn boek De genade van de steiger, waarin ik naast de schilderingen ook het glas-in-lood van Nicolas behandel. Het betreffende item is hier op de website opgenomen.
Misschien is er ook ruimte om nog wat te vertellen over de vernieuwende glazen van Joseph Cuypers in de nieuwe Bavo, waarover mijn volgende boek gaat.

Wie weet, zien we elkaar zaterdag!

B.

Bestel het boek door te klikken op …

  • NieuweBavo@gmail.com, als je in of vlak bij Haarlem woont (vergeet niet je contactgegevens te vermelden). Na bevestiging van de betaling van € 49,95 kun je het boek bij de kathedraal ophalen. De opbrengst komt ten goede aan de restauratie van dit monument.
  • http://bit.ly/WBOOKS-nBavo, als Haarlem buiten je horizon ligt. Zo kun je het boek voor dezelfde prijs rechtstreeks kopen bij de uitgever, inclusief verzendkosten.

De nieuwe Bavo te Haarlem, ad orientem | gericht op het oosten is 9 september 2016 verschenen bij gelegenheid van de Open Monumentendagen in Haarlem, gewijd aan het thema ‘Iconen en symbolen’. Dit thema kun je iedere dag weer in de kathedraal beleven, waar het boek in de museumwinkel gekocht kan worden.1

De aanbieding van het boek was een bijzonder feest, zoals je kunt zien op de diapresentatie onder deze link, waar ook mijn speech is te vinden over hoe je dit boek het beste kunt lezen.

Omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016)

De oriëntaals geïnspireerde koepel op de omslag van ‘De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad Orientem | Gericht op het oosten’ (2016). De omslag is ontworpen door vormgever Marjo Starink, met een foto van de RCE beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015. Het paars van de leien is gebruikt als uitgangspunt van het kleurengamma voor de vormgeving van het boek.

Ad orientem | Gericht op het oosten

Het rode ochtendlicht op de gevels van de nieuwe Bavo geeft al aan hoe de ondertitel van het nieuwe boek over de kathedraal luidt: Ad orientem | Gericht op het oosten.2 Het wordt uitgegeven door WBOOKS in opdracht van de stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem en zal 9 september 2016 verschijnen. Het actuele beeldmateriaal voor dit boek wordt onder meer ter beschikking gesteld door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en het historisch beeldmateriaal door Noord-Hollands Archief.

Vond ik het vorige grote boek dat ik mocht schrijven al zo’n bijzonder project, de nieuwe Bavo weet dit te evenaren, zo niet te overtreffen.3 Zelden is over het programma van een kerk zo diepgaand nagedacht, in dit geval met name door Joseph Cuypers en de bouwheer, de latere bisschop A.J. Callier. Hoewel er vrijwel voortdurend geldgebrek was, slaagden zij er toch in hun kathedraal te realiseren zonder al te veel concessies aan de kwaliteit. Die wordt niet alleen door het artistieke niveau bepaald, maar ook door de hoge mate van ambachtelijkheid, waarmee het gebouw en zijn inrichting zijn uitgevoerd. De ideeën die vóór 1900 ontwikkeld werden over de boodschap die de nieuwe Bavo in architectuur en uitmonstering moest uitdragen, zijn tot na de jaren 1950 actueel gebleven. Ook de nieuwe tijdslagen die in het kader van de huidige restauratie aan de kathedraal worden toegevoegd zijn daar voor een belangrijk deel op geënt. Zo vormt de nieuwe Bavo het podium van ruim een eeuw artistieke uitdrukkingsvormen, waarin beeld, uitvoering en inhoud elkaar completeren.

Alvast benieuwd naar ‘n voorproefje? Volg dan deze link naar de samenvatting op ‘If then is now’: http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.

Je kunt ook @nieuweBavo en @Bern4dette op Twitter volgen: daar komt een paar maal per week een interessant item over de nieuwe Bavo langs.

B.4

Iedereen denkt dat deze kathedraal van Pierre J.H. Cuypers (senior) is, maar hij heeft alleen de oostpartij getekend. De tweede fase kwam geheel voor rekening van Joseph Th.J. Cuypers, terwijl zijn zoon, Pierre J.J.M. (junior), ten slotte de vieringtoren zou ontwerpen. Screenshot van de site van Ad Tiggeler.

In de apsis van de nieuwe Bavo zit een eigentijdse versie van de Biblia pauperum, bedacht door de latere bisschop van Haarlem, A.J. Callier. Hij was een geweldige programmamaker, zoals je in mijn boek ‘Ad orientem’ kunt lezen. Foto BvHH mei 2014.

Ook de beelden van Charles Vos in het schip vertellen een verhaal dat een halve eeuw eerder door Joseph Cuypers en monseigneur Callier was bedacht. Foto BvHH december 2014.


  1. Voor de openingstijden volg deze link: http://bit.ly/ITIN-KathedraalMuseum

  2. Omslagfoto Sjaan van der Jagt/Pixelpolder. Vormgeving: Marjo Starink. 

  3. Het vorige grote boek was De genade van de steiger, monumentale kerkelijke schilderkunst uit het interbellum (2013). Vervolgens verscheen in 2014 Verhalen op de muur over de Clemenskerk te Merkelbeek. 

  4. Verkorte link van dit item: http://bit.ly/Bavo-Ao | Unieke tag: #Bavo_Ao. Terug naar de hoofdpagina

Weefsel

Geschilderde weefsel op het beeld van Nicolaas van Tolentijn van atelier Custers (circa 1909) in de Paterskerk te Eindhoven.

Het lijkt wel een zoekplaatje, maar wat je hier ziet, is het gewaad van de hoofdfiguur van het altaarretabel in de kapel van Nicolas van Tolentijn, een van de belangrijkste augustijner heiligen in de Paterskerk te Eindhoven.* Het beeld komt uit het atelier van de gebroeders Custers te Eindhoven, wier werk tot de top van de houtsnijkunst uit de vroege twintigste eeuw behoorde.

Waarom ik dit detail laat zien? Omdat het zo’n mooi voorbeeld is van hoe weefsel werd gesuggereerd op een beeld. Vaak had een atelier voor dit werk in specialist in huis, een polychromeur die bedreven was in het beschilderen van sculptuur. Moet je kijken hoe knap hij dit heeft gedaan! Via een goud gestikt steentjesmotief op donkerblauwe stof accentueert hij de val van het gewaad: dat doet hij door de steentjes te verkorten en zelfs te vervormen, met name bij de scherpere plooien en op de plaatsen waar het been zich aftekent onder het weefsel. We hebben te maken met een echte verleider, want deze handwerksman verlokt het oog om als het ware te surfen over de golven van de stof die vol dik bollende toppen en holtes zit. Toen hij dit beeld onder handen nam, circa 1909, en er al zijn vaardigheden op los liet, zal deze polychromeur zich ongetwijfeld niet hebben gerealiseerd dat hij een uitstervend metier beoefende. De generatie beeldsnijders na hem zou afstappen van dat bonte palet, die horreur van de neogotiek, zoals dat door de kunstcritici en -historici vanaf de jaren dertig werd geformuleerd.

Nog een fase verder en dit soort beelden zou via rommelmarkten verdwijnen. Met name na Vaticanum II* daalde de waardering voor dit type kerkelijke kunst tot een absoluut dieptepunt, met alle gevolgen van dien. Zo kon het gebeuren dat de beelden van de Munsterkerk te Roermond, waar ieder atelier in de stad een exemplaar aan had bijgedragen, in de jaren zestig van de vorige eeuw volledig opgeruimd werden. Daarom is het ook zo bijzonder dat de Paterskerk in Eindhoven nog haar complete interieur heeft, waarvan de beelden een indruk geven van de veelzijdigheid van atelier Custers.

Als je een keer in de gelegenheid bent, moet je de kerk zeker gaan bezoeken!

B. *

Geschilderd weefsel in het retabel boven het altaar van Nicolaas van Tolentijn van atelier Custers (circa 1909) in de Paterskerk te Eindhoven.  Het altaar van Nicolaas van Tolentijn van atelier Custers (circa 1909) in de Paterskerk te Eindhoven.
Met één klik ga je naar ….

Post scriptum

Het teken * in de bovenstaande tekst staat voor de volgende informatie:

  • De informatie in deze blog is ontleend aan het waardenstellend cultuurhistorisch onderzoek naar de Paterskerk dat geciteerd kan worden als: Hubar, Bernadette van Hellenberg, De mantel der liefde, De Paterskerk te Eindhoven, ErfgoedSWOT©, onderdeel waardenstelling, Ohé en Laak 2014. Meer over dit project is te vinden onder deze link.
  • De foto’s zijn gemaakt door Barbara Bonfrer van Franken Projectmanagement. Voor meer surf naar http://bit.ly/Paterskerk2franken-pm.
  • Vaticanum II duidt op het Tweede Vaticaans Concilie dat van 1962 tot 1965 werd gehouden en leidde tot de modernisering van de R.K. Kerk. Hoe goed en opportuun ook, in Nederland leidde de implementatie tot een tweede beeldenstorm in Nederland. Voor meer achtergrondinformatie zie de lemmata op Wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_Vaticaans_Concilie en http://nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_beeldenstorm.
  • Voor een uitgebreide fotodocumentatie van de Paterskerk volg deze link.
  • Voor de Open Monumentendag van 2015 volg deze link.
  • De verkorte link van dit item is http://wp.me/p4eh3s-19U.

Volg deze link naar de hoofdpagina van de Paterskerk