Gerard van Wezel (1951-2018)

Gerard — Maandag 23 april 2018 hebben we afscheid genomen van onze lieve vriend Gerard van Wezel tijdens een mooie plechtigheid in het crematorium van Bilthoven. Zijn wederhelft, Paul van den Akker, blikte terug op 35 jaar harmonisch samenzijn en vertelde over de moeizame laatste tocht die onvoorzien leidde tot het overlijden van Gerard. Hij richtte een drieluik voor hem op, waarvoor hij drie sprekers uitnodigde om dit te beschilderen: chronologisch vroeg Paul mij te spreken over architectuur en monumenten, Hans Janssen van het Gemeentemuseum van Den Haag over Gerards liefde voor Jan Toorop* en Mariëtte Haveman over de collectie Van Wezel.* Ieder van ons heeft licht geworpen op de veelkleurige persoon die Gerard was en het is verdrietig om te beseffen dat we nooit meer dat warme timbre van zijn stem zullen horen, nooit meer de in rap tempo versnellende argumentatie over iets dat hem bewoog, nooit meer dat vrolijke lachen …

Gerard van Wezel, Paul van den Akker, Marij Coenen en Bernadette van Hellenberg Hubar bij Droomkunst in Singer Museum Laren. Collage van foto's van Marij Coenen en van Paul van den Akker (linksboven), 6 juli 2014.
Praten, praten en nog eens heerlijk praten bij het bezoek aan Droomkunst, de tentoonstelling van de collectie Van Wezel in Singer Museum Laren. Op de foto’s Gerard van Wezel, Paul van den Akker, Marij Coenen en Bernadette van Hellenberg Hubar. Collage van foto’s van Marij Coenen en Paul van den Akker (linksboven), 6 juli 2014 (klik op de afbeelding voor een vergroting).

Gerard (1951-2018)

Gerard en ik deelden een passie! Of eigenlijk we deelden er twee. Intensief bezig met monumenten werd onze aanvliegroute bepaald door hout, steen en ijzer, en constructies in alle soorten en maten. Maar daarnaast was er die andere passie, en wel de liefde voor schilderingen. Ik zeg hier expres schilderingen, want de collectie van Gerard doet vermoeden dat het bij hem alleen om de roerende schilderkunst ging. Maar dat klopt niet! Gerard was ook geboeid door de monumentale variant en die bracht ons bij elkaar. Bij mij begon die fascinatie bij Cuypers (de man van het Rijksmuseum), bij Gerard – jawel, hij komt weer langs – bij Toorop. Het bijzondere was dat Gerard niet bleef steken bij de beroemde werken voor de beurs van Berlage – ware iconen – maar de moed had het veel verguisde, roomse werk van Toorop op het podium te plaatsen. Ook dat maakte de tentoonstelling van 2015 zo bijzonder.

Doordat hij ook met dit facet van Toorop bezig was, viel hem iets op wat niemand binnen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) had gemerkt: dat er niets bekend was over de monumentale interbellum schilderkunst, de tijd dat Toorop zich aan verschillende experimenten waagde op het gebied van kerkelijke schilderingen en glas in lood. Het was vrijwel onmogelijk om zijn werk te positioneren. Maar dat was niet het enige. Hoe moest je als instelling voor beschermde rijksmonumenten hiervoor beleid ontwikkelen als er niets over bekend was. Daar moest wat aan gedaan worden. Dat Gerard daarmee een vooruitziende blik had, wordt vandaag de dag bevestigd met de hausse aan kerksluitingen. Bij de besluitvorming tellen de schilderingen na 1900 tegenwoordig mee, terwijl die voor 2013 tot de marge veroordeeld waren. Ik noem 2013 omdat dit het jaar was waarin onze coproductie gereed kwam: De genade van de steiger. Monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum.* Ik heb een exemplaar meegenomen en iedereen mag er in bladeren, zijn of haar naam inzetten, met koffie of thee morsen en vetvlekken achterlaten … als een memento wil ik het straks aan Paul geven, als een symbool van wat Gerard op het gebied van boeken heeft klaargespeeld. Daar kom ik nog op terug.

De erfenis van Gerard is niet gering en des te meer bijzonder omdat hij autodidact was; misschien wel de enige autodidact die ooit de Karel van Manderprijs heeft gekregen, de hoogste onderscheiding van de Vereniging van Kunsthistorici in Nederland. Dat was voor zijn monografie over het kasteel van Breda, waarop hij had kunnen promoveren.* Maar dat wilde hij niet … ach nee, zo’n gezeur, zei hij toen ik er hem naar vroeg. Wat zeker een rol zal hebben gespeeld, was dat Gerard eigenlijk niet echt graag schreef en dat terwijl hij dol op boeken was, ook als het om de esthetische kwaliteiten ging. Dat niet zo graag schrijven botste regelmatig met zijn ambitie om dingen over het voetlicht te brengen en maakte hem daarin selectief. Bij hem was het niet ‘pick your battles’, maar ‘pick your books’. Hij was zeker – ook als je naar zijn verzameling kijkt – meer de intuïtieve beelddenker dan een woordmens, wat hij overigens gemeen had met zijn grote voorbeeld Toorop. Als ik het een tikkeltje chargeer, ging het bij hem meer om het woordeloze begrijpen – de ervaring van het mooi vinden – dan om het educatieve verklaren. Daarom was het maar goed dat Paul er was en daarom was hij ook zo blij dat ik me bij ons project wel met uitleg en verklaren bezighield. We vulden elkaar aan met zijn kennis over het symbolisme en die van mij over de iconografie en liturgie en hadden er plezier in dat we beiden open genoeg waren om dingen te herijken en mooi te vinden die waarschijnlijk ook in dit gezelschap nog als non-kunst betiteld zullen worden. Voor Paul leidde dit project ertoe dat hij een prachtig artikel schreef over hoe kunstuitingen eerst wetenschappelijk – cultuurhistorisch – interessant worden gevonden, voordat men ze mooi gaat vinden.* Ik weet zeker dat Gerard op dit moment ergens boven zit te genieten dat dit nu vandaag verteld wordt.

De kruisweg van Jan Toorop in 'De genade van de steiger' (2013). Herkomst beeldmateriaal RCE Beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2012.
Een van de meest bijzondere kruiswegen op nationaal, zo niet Europees niveau, is die van Jan Toorop in de Bernulphuskerk van Oosterbeek die binnen afzienbare tijd gesloten zal worden. We kunnen ons nu al zorgen gaan maken wat dat betekent voor de toekomst van dit oeuvre. Gerard heeft me aangemoedigd om in ‘De genade van de steiger’ (2013) – waar dit ‘centerfold’ vandaan komt – alle aandacht te besteden aan het katholieke oeuvre van Toorop. De invloed van Toorop is ook op dit gebied ontzaglijk groot geweest, mede doordat hij door de elkaar bestrijdende generaties unaniem als autoriteit erkend werd. Herkomst beeldmateriaal RCE Beeldbank-Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2012 (klik op de afbeelding voor een vergroting).

Gerard was een inspirator. Onze autodidact was behept met een zeldzaam goede neus waar de expertise vandaan gehaald moest worden. Als ik mag spreken van een opus magnum dan is het toch wel de reeks bouwsculptuur die hij vanuit de RCE met WBooks heeft opgesteld. Stuk voor stuk geschreven door experts in een veld, dat voor veel mensen niet meer dan een superspecialisme is, maar Gerard als beheerder van de collectie bouwfragmenten van de RCE na aan het hart ging. Over de collectie van de oudste sculptuur in Nederland, maakte hij zich overigens grote zorgen. Hij zag met lede ogen toe hoe de digitalisering doorschoot en bij de overheid de mening postvatte dat het tastbare object rustig kon verdwijnen als het maar in enen en nullen was vastgelegd. Ook hier was het magische woord positioneren. Alleen zo zou respect afgedwongen kunnen worden voor dit haast ingekuilde erfgoed. En daar heeft hij voor gezorgd door kenners aan het werk te zetten die een kwartet schreven, gewijd aan de Sint-Eusebiuskerk te Arnhem, de Sint-Maartenskerk te Doorn, de bouwsculptuur van de Utrechtse Dom en de Sint-Jan te ‘s-Hertogenbosch.

Nu was een boek maken met Gerard niet alledaags, zoals zijn ‘huisuitgever’ Johan de Bruijn kan bevestigen. Gerard wist namelijk precies wat hij wilde, ook als het om vormgeving ging. Kwaliteit stond daarbij altijd voorop en als de uitgever niet zag waar het toe leidde, zette Gerard gewoon door; en terecht. Bij ons boek heeft hij een forse strijd geleverd om de rode achtergrondkleur erin te houden en die strijd bekroonde hij door bij de presentatie te verschijnen met een even zo rood overhemd. Iedereen hier weet hoe bijzonder dat was, Gerard die afweek van zijn monochrome uitmonstering in zwart en grijs!


Marij gefeliciteerd door Twinkel namens Gerard en Paul (2017).
Twinkel de boxer (2005-2017) feliciteert Marij. Aan Gerard als hondenmens is op 23 april het item in de reeks ‘Gedicht op maandag’ (#Gom) gewijd onder deze link.

Paul heeft me gevraagd om iets te vertellen over Gerard als kunsthistoricus, maar ik kan dit verhaal onmogelijk afsluiten zonder te vertellen over Gerard als hondenmens. Want ook daar hebben we elkaar in gevonden, ook al hadden wij (Marij en ik) geen boxer! Toen wij thuis problemen kregen met onze nieuwe hond – ook geen boxer – was Gerard de enige die wist wat we moesten doen om haar aan te pakken. Dat heeft geleid tot een aller plezierigste huisgenoot en daar zijn wij hem nog altijd heel dankbaar voor.

Laten we straks op Gerard drinken en verhalen uitwisselen en bedenken hoe fijn het was dat we deze inspirerende man hebben mogen kennen. De tijd van rouw komt snel genoeg.

Bernadette
23 april 2018

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Verwijzingen

De * in de tekst hierboven verwijst naar de volgende publicaties (opgemaakt met Zotero):

  • Wezel, G.W.C. van. Jan Toorop: zang der tijden. [Den Haag]: Zwolle: Gemeentemuseum Den Haag; WBOOKS, 2016.
  • Wezel, G. W. C. van, Jan Rudolph de Lorm, Mariëtte Haveman, Paul van den Akker, Anne van Lienden, Karlien Metz, en Tom Haartsen. Droomkunst 1900 & 2000: de kunst van twee fin de siècles. Zwolle: WBOOKS, 2014.
  • Hubar, Bernadette van Hellenberg, Angélique Friedrichs, en G. W. C. van Wezel. De genade van de steiger. Monumentale kerkelijke schilderkunst in het interbellum. Amersfoort-Zutphen: Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Walburg Pers, 2013.
  • Wezel, G.W.C. van. “Het paleis van Hendrik III, graaf van Nassau te Breda. Waanders Uitgevers, Zwolle / Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 1999 · dbnl”. DBNL, 2011. bit.ly/2HpFFyM-VanWezel.
  • Het artikel van Paul is een bewerking van de lezing, die hij hield bij de presentatie van De genade van de steiger in de Obrechtkerk te Amsterdam, 21 november 2013.* Het zal dit jaar verschijnen in het Cuypersbulletin.

Dit item is met toestemming van Paul van den Akker on line geplaatst.
Verkorte link: bit.ly/2Fffh8J-VanHH2Org

Hovawart Frieda in de tuin in Ohe (Foto Marij Coenen 5 augustus 2018).
Dankzij Gerard heeft onze Hovawart Frieda zich ontwikkeld tot een gezellige huisgenoot en fijn wandelmaatje (foto Marij Coenen 5 augustus 2018).

Register on line van namen, plaatsen en trefwoorden

Register on line — Waarom een register on line? Dat lees je hier.

Register on line | Pagina uit mijn boek 'De nieuwe Bavo te Haarlem' (2016).
Eén van de pagina’s uit het boek over de nieuwe Bavo. Uitgever WBooks, vormgeving Marjo Starink, foto’s: Teun Kelting (links) en RCE Beeldbank -Sjaan van der Jagt/Pixelpolder 2015.

Toelichting

Zoals in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten staat aangegeven, is er bij deze publicatie voor gekozen om het register on line te zetten. WBOOKS en de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo hebben deze stap gezet, omdat de duurzaamheid van hun websites is gegarandeerd. Dat wordt onder meer gewaarborgd doordat hun sites deel (gaan) uitmaken van de collectie van de Koninklijke Bibliotheek die voor regelmatige updates zorgt.

Het register is qua namen en plaatsnamen beperkt gehouden omdat dit boek te zijner tijd integraal on line wordt gezet en de tekst dan volledig doorzoekbaar is. Doordat bij het samenstellen gebruik is gemaakt van een algoritme – ontwikkeld door lostagain.nl – oogt deze index bovendien wat anders dan gebruikelijk bij dit type onderzoek:

  • Omdat met het algoritme alleen exacte woordbeelden kunnen worden gevonden, zijn alle relevante verbuigingen, vervoegingen en varianten van een lemma ieder afzonderlijk opgenomen. Bijvoorbeeld: decoratie, decoratief, decoratieve, gedecoreerd et cetera.
  • Navenant geldt dat voor variaties als kerkbouwsymboliek, Mariasymboliek et cetera. Deze zijn te vinden via de eerste letter van het lemma.
  • Verder zijn er woord- en naamsvarianten als gevolg van de – verouderde – spelling in de citaten. Zo schrijft Joseph Cuypers terra-cotta, terwijl het volgens de huidige spelling terracotta is. Deze varianten zijn zoveel mogelijk opgenomen.
  • Woorden met afbrekingen ontbreken echter, op enkele belangrijke termen na.
  • Net zoals bij een klassiek register zijn bepaalde lemma’s waarop teveel treffers vallen weggelaten. Te denken valt aan Bavo, Joseph Cuypers, Callier, Thijm, God, Christus et cetera.
  • Lest best heeft dit digitale register als extra voordeel dat het met de zoektoets doorlopen kan worden.

Het register is samengesteld door Bernadette van Hellenberg Hubar, Marij Coenen en lostagain.nl. Voor de vormgeving van het downloadexemplaar tekende Marjo Starink. Met dank aan Maarten Kools, webmaster van rkbavo.nl, voor het toegankelijk maken van het register door middel van onderstaand alfabet.

Verkorte link: bit.ly/2KEfBAz-register


A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | Z

Voorkeur voor een downloadexemplaar? Volg dan deze link (klik onder op het hokje met het pijltje om het bestand te downloaden).

 


A

  • A & A (Architectura et Amicitia) | 269, 294, 295
  • aartsbisschop | 62, 96, 284
  • aartsbisschoppelijk | 79
  • aartsengelen | 266, 279
  • abdij (Emmaus, Beuron, et cetera)| 48, 50, 52, 54, 56, 89, 90, 171, 196, 197, 200
  • abdijcomplex | 90
  • abdijkerk | 48, 49, 90, 92
  • Abraham | 104, 176, 190, 205
  • abstract | 180, 234
  • abstracte | 50, 153, 193, 234, 235, 237
  • acht (kerktonen, christelijke stemmingen, et cetera) | 87, 131
  • achtste (dag (laatste oordeel), et cetera) | 131
  • actoren | 4, 31, 33, 34, 39, 48, 156, 157, 160, 176, 177, 182, 202, 300
  • actus | 29, 30, 121, 139, 140, 141, 143, 147, 157, 163, 229, 231
  • actus en potentia | 29, 139, 140, 143, 147, 157, 163
  • adagium | 39, 49, 153, 181, 287
  • Adalbertus (van Egmond) | 195, 196, 200
  • Adam (eerste mens, van Sint Victor) | 7, 159, 160, 222, 277, 283
  • Addison, Joseph | 151
  • Aengenent, bisschop J.D.J. | 17, 68, 69, 207, 289
  • affectus | 116, 150
  • afspiegeling | 23, 285
  • Agterof, H.W. | 182
  • Alberdingk Thijm (Jozef, Karel, Lambert, Paul; er is geen lemma voor alleen Thijm opgenomen vanwege het hoge aantal treffers) | 7, 15, 25, 33, 39, 40, 45, 71, 77, 78, 151, 199, 200
  • Alewijn | 198
  • allegorie | 179
  • allegorische | 85
  • Alleluia | 301
  • Aloysiuskapel | 32, 41, 57, 67, 74, 121, 143, 145, 172
  • altaar | 51, 72, 98, 100, 102, 103, 106, 109, 119, 128, 129, 130, 134, 167, 176, 187, 204, 205, 207, 209, 259, 268
  • alter Christus | 185, 185, 200, 200
  • altera Eva | 268, 268
  • Amand | 198
  • ambachtsonderwijs | 41
  • Ambrosius | 71, 218
  • ambulatorium | 98, 124
  • amethist | 238, 239, 278
  • amethisten | 238
  • amethisten-steen | 239
  • amor Dei | 268
  • Amstel | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • Amsterdam | 4, 20, 22, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 43, 46, 56, 59, 71, 77, 94, 95, 146, 147, 199, 241, 246, 255, 270
  • Anastasis rotunda | 84
  • ankerhaak | 130
  • annunciatie | 23, 103, 105, 106, 107, 176, 255, 262
  • antifoon | 54
  • antimodernisme | 4, 33, 41, 60, 63
  • antimodernistische | 59, 60, 69
  • antitype | 85, 185, 190
  • Antonius (van Padua) | 78, 178, 196
  • Antoniuskapel | 74, 172
  • antropologische | 79, 83, 84, 295
  • Apocalyps | 24, 79, 102, 108, 112, 113, 126, 127, 130, 134, 183, 235, 238, 239, 240, 259, 262, 265, 280, 281
  • Apol, Adriaan | 248
  • apostel | 31, 72, 105, 190, 199, 207, 209, 212, 220
  • Apostel der Nederlanden | 199, 199
  • apostel van de heidenen | 212
  • apostelen | 84, 103, 105, 126, 130, 187, 190, 191, 209, 218, 219, 221, 222, 239, 262, 263, 283
  • apostolische successie | 209
  • applicaties | 222
  • Aprilbeweging | 57
  • apsiden | 48
  • apsidiolen | 80, 84, 124, 129, 131, 133
  • apsis |12, 15, 16, 24, 29, 74, 85, 87, 88, 90, 92, 93, 94, 96, 97, 105, 109, 110, 113, 122, 123, 124, 125, 127, 135, 137, 148, 149, 152, 157, 160, 165, 172, 179, 181, 183, 187, 190, 192, 200, 204, 209, 212, 213, 218, 234, 240, 241, 243, 262, 284, 288
  • apsistoren | 234
  • apsistorens | 233, 234, 240
  • Aquinen | 138
  • Aquiner | 46, 71, 121, 163, 171, 177, 184, 301
  • Aquino, Thomas van | 4, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 29, 37, 38, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 58, 59, 64, 71, 82, 84, 106, 115, 119, 121, 123, 127, 131, 136, 138, 140, 141, 144, 145, 149, 150, 153, , 154, 159, 161, 162, 163, 164, 165, 169, 175, 171, 177, 178, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 189, 190, 192, 193, 203, 215, 229, 231, 276, 287, 296, 297, 299, 300
  • arabesken | 299, 300
  • Arabieren | 154, 290, 295, 296
  • Arabisch | 291, 297, 301
  • Arabische | 24, 30, 82, 153, 154, 270, 278, 285, 290, 291, 292, 294, 295, 297, 299, 300
  • archaeologische | 301
  • archetypisch | 212, 226
  • archetypische | 84, 185, 253
  • architect |8, 11, 13, 15, 16, 17, 22, 24, 33, 34, 36, 54, 57, 64, 66, 72, 79, 86, 89, 94, 108, 113, 114, 121, 127, 128, 131, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 144, 147, 151, 152, 153, 154, 156, 157, 158, 160, 161, 163, 171, 182, 218, 219, 221, 229, 231, 233, 237, 240, 243, 244, 248, 249, 251, 255, 259, 260, 268, 271, 272, 273, 276, 278, 279, 283, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 295, 297, 301
  • Architectura (et Amicitia) | 52, 137, 151, 166, 175, 246, 247, 251, 269, 291, 292, 295
  • architectuur |15, 17, 25, 33, 41, 51, 52, 64, 77, 90, 93, 96, 103, 113, 114, 118, 125, 150, 151, 154, 174, 181, 203, 215, 222, 232, 237, 246, 251, 258, 263, 265, 273, 276, 282, 292, 295, 296, 298, 299, 301
  • architectuurhistoricus | 273
  • architectuurkritiek | 288
  • architectuurmetabolisme | 229, 232, 234
  • architectuurmetaforen | 106, 108
  • architectuurpolychromie | 234, 237, 258
  • architectuursymbolen | 265
  • architectuursymboliek | 90, 108, 283
  • architectuurvisie | 30, 238
  • Arcisse de Caumont | 133, 134, 237
  • Areopagiet | 71, 177, 180, 181
  • Aristoteles | 22, 82, 84, 138, 140, 141, 192, 200, 251, 296, 297
  • aristotelische | 297
  • aristotelisme | 24
  • Ark van het Verbond | 24, 79, 82, 127, 128, 144, 167, 169, 205, 259
  • art brut | 122
  • art nouveau | 62, 176
  • artes (liberales, mechanicae) | 157
  • artificieele omschepping | 49, 232
  • Astartee | 83
  • Atelier Rozenburg | 41, 227
  • auctor intellectualis | 117
  • Augustinus | 30, 33, 34, 60, 71, 83, 84, 85, 106, 108, 115, 181, 182, 185, 203, 218
  • avant-garde | 48, 52, 268
  • Averroës | 297

Terug naar boven.

B

  • Baaf | 287
  • baarmoeder | 27, 106, 262
  • Baden-Württemberg | 52
  • Bähr, Karl | 78, 129
  • bakermat | 154
  • Bakker, Vera | 13, 51, 65
  • baksteenarchitectuur | 92
  • baksteenpolychromie | 17, 237
  • baldakijn | 94, 95, 96, 107, 122, 123, 125, 129, 151, 208, 241
  • baldakijnen | 123, 129, 130, 131, 151, 200, 215, 291
  • balustrade | 131
  • banderol | 130
  • Barbara | 202, 214
  • Barbarakapel | 74, 172, 277
  • Barbarakathedraal | 36
  • Barendse, Bernard | 22, 140, 141, 144, 145, 150
  • Barmhartige Samaritaan | 135
  • barokke (expressionisten) | 161, 214
  • basement | 137, 149, 192, 193, 194, 259
  • basementen | 73, 120, 121, 143, 145, 148, 149, 154, 190, 192, 193, 243, 260
  • bastaardmortel | 133, 134, 137, 139, 156, 251
  • Bazel, K.P.C. de | 269
  • Beda Venerabilis | 200
  • bedevaart | 82, 212, 214, 215, 226, 287
  • beelddenker | 22, 24, 174, 287
  • beelddenkers | 278, 301
  • beeldende kunsten | 41, 52
  • beeldformules | 179
  • beeldprogramma | 47, 52, 158, 174
  • beeldtraditie | 278
  • Begijnhofkerk | 100
  • begin | 8, 16, 17, 22, 33, 36, 50, 56, 82, 84, 102, 108, 145, 149, 160, 165, 166, 194, 219, 222, 224, 268, 279, 300
  • beginfase | 38
  • beginletters | 225
  • beginne | 79, 163
  • beginsel | 292
  • beginselen | 47, 138, 177, 181, 299
  • beginselverklaring | 152, 153, 249
  • Beijk, Johan | 182
  • Bekkers (Th.M.P. Bekkers en C.N.J. Meijsing) | 20, 29, 125, 130, 149, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239, 288
  • bekleding | 268
  • bekleed | 239, 259
  • bekleedingssteenen | 258
  • bekoring | 187, 189, 190
  • bekoringen | 190
  • belettering | 237
  • belichte | 243
  • belichting | 276
  • Benedicite | 130, 141, 165, 296
  • benedictijnen | 4, 20, 31, 48, 52, 90, 92, 153, 198, 268
  • benedictijner | 4, 33, 48, 50, 52, 54, 56, 57, 72, 87, 88, 89, 90, 91, 94, 99, 153, 171, 182, 196, 198, 259, 284
  • Benedictus (van Nursia, Labre) | 48, 52, 54, 60, 107, 194, 195, 198, 199, 200, 202, 214
  • beproefd | 205
  • beproeft | 192
  • beproeven | 190
  • beproeving | 190, 192, 200, 203, 246
  • beraapt | 133, 134
  • beraapte | 133, 135, 139, 163
  • beraping | 133, 156
  • beredeneerde | 29
  • beredeneert | 141
  • Bergportaal (Servaaskerk Maastricht) | 113, 114, 115, 116, 234
  • Berlage, H.P. | 48, 64, 67, 97, 258, 270, 274
  • Berlindis | 187, 198
  • Bernardus van Clairvaux | 4, 25, 71, 106, 115, 116, 119, 149, 150, 171, 180, 199
  • Bernulphusgilde | 54, 56, 66
  • beryl | 238, 239
  • bescheiden | 93, 133, 190, 258, 284
  • bescheidenheid | 268
  • beschermheer | 57
  • besef | 50, 58, 77, 86, 123, 301
  • Beseleel (secundus) | 89, 259
  • bespiegelende | 157, 297
  • bespiegelingen | 184
  • bestaansreden | 60, 126, 185
  • betekend | 39
  • betekende | 11, 22, 52, 60, 181, 198, 229, 251
  • betekenen | 90, 112, 161, 297
  • betekenis |8, 28, 33, 44, 46, 48, 58, 77, 85, 105, 115, 126, 150, 151, 153, 165, 184, 187, 204, 221, 222, 235, 238, 253, 262, 272, 297
  • betekenislaag | 17, 131
  • betekenislagen | 20, 188
  • betekenisrelatie | 178
  • betekenisvolle | 96
  • Beuron | 48, 52, 54, 57, 134, 269
  • Beuroner (abdij, kunstleer, school, et cetera) | 27, 41, 48, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 63, 83, 176, 198, 268, 269, 295
  • bevruchten | 48, 88
  • bevruchtend | 222
  • bevruchtende | 106
  • beweeglijke | 50
  • bewegen | 16, 33, 181, 208, 210, 215, 273
  • beweging | 5, 15, 16, 17, 27, 138, 140, 141, 205, 214, 215, 272, 273, 274, 276, 278, 299
  • bewegingen | 149, 178, 203
  • bewerken | 156
  • bewerking | 29, 151, 156, 157
  • bewerkt | 123, 125, 148
  • bewerkte | 149, 158
  • bewezen | 28, 163
  • bewijs | 28, 28, 29, 29, 61, 61, 76, 76, 78, 78
  • bewijst | 28, 138
  • bewijsvoering | 28, 29
  • bewijzen | 20, 20, 28, 28, 29, 29, 39, 39, 83, 83, 138, 138, 297, 297
  • bewonder | 48
  • bewondering | 20, 41, 52, 54, 161, 294
  • bewondert | 243
  • bewust | 16, 17, 28, 29, 58, 72, 80, 91, 106, 125, 126, 133, 145, 151, 161, 195, 226, 231, 274, 278, 283, 284, 296, 300
  • bewuste | 81, 153, 235
  • bewustwordingsproces | 273
  • bewustzijn | 79, 299
  • Beyssens, Th. | 47
  • Bezaleël | 79, 80, 81, 82, 259, 262
  • Bezeleël (tweede) | 89
  • bezondigde | 45
  • Biblia pauperum | 4, 86, 103, 168, 169, 182, 184, 185, 189
  • bibliotheek | 33, 45, 47, 48, 50, 68, 73, 77, 81, 89, 90, 103, 117, 129, 167, 200, 247, 294
  • biecht | 182, 187, 189, 197, 198, 203
  • biechten | 190
  • biechtstoelen | 203
  • Biemond, Dirk-Jan | 13, 274
  • bijbel | 45, 60, 128, 150, 182, 185, 193, 279, 281
  • Bijdragen (tot de Geschiedenis van het Bisdom Haarlem) | 39, 59, 69, 78
  • bijgeloof | 81
  • Bijvoet, Han | 17, 20, 57, 119, 132, 133, 135, 136, 203, 222, 225, 241, 250, 255, 259, 262, 271, 277, 280, 283
  • Bilderdijk, Willem | 40
  • biografie | 43, 46, 138, 296
  • biografisch (Woordenboek van Nederland) | 288
  • bisdom | 13, 17, 34, 39, 46, 47, 59, 61, 62, 63, 68, 69, 77, 78, 85, 189, 190, 197, 200, 238
  • bisdommen | 61
  • bisschop |11, 15, 17, 20, 31, 33, 34, 36, 39, 43, 45, 47, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 71, 73, 76, 77, 78, 84, 86, 90, 96, 99, 103, 105, 114, 117, 127, 133, 134, 149, 150, 163, 174, 189, 193, 197, 198, 203, 204, 205, 206, 207, 209, 211, 218, 229, 259, 265, 284, 287, 288, 289
  • bisschoppelijk | 32, 62, 63, 66, 67, 68, 71, 73, 78, 184, 200
  • bisschoppelijke | 48, 60, 74, 77, 100, 172
  • bisschoppen | 57, 60, 61, 72, 86, 96, 99, 123, 185, 194, 209
  • bisschopshuis | 46, 47, 73, 74, 172
  • bisschopskerk | 96, 99
  • bisschopskoor | 151, 262
  • bisschopstroon | 52, 65, 66, 201, 202, 208, 209, 211, 212, 215, 279
  • bisschopszetel | 205, 209, 222
  • bladeren | 72, 266
  • Blanc, Charles | 30, 246, 295
  • blauw |133, 219, 232, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 252, 253, 254, 255, 260, 261, 263, 265, 271, 278, 281, 283, 285, 297
  • blauwe (uur, voegen) | 8, 24, 26, 40, 41, 137, 147, 210, 212, 230, 233, 242, 243, 246, 251, 252, 254, 259, 260, 262, 263, 271
  • Blauwhuis | 158
  • bloei | 48, 181, 297, 300
  • bloeiende | 86, 190, 192, 198
  • bloem | 241
  • bloemen | 219, 222, 224
  • bloemenspraak | 218
  • bloemenveld | 178
  • Blois | 278
  • blokboek | 85, 189
  • Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Bock, Manfred | 273, 274
  • boek des levens | 79
  • boeken der leken | 194
  • boekrollen | 198
  • Bohan, Judith | 11, 19, 53, 109, 113, 118, 125, 133, 212, 227, 231, 232, 233, 234, 238, 240, 241, 242, 251, 265, 285, 295
  • Bonaventura | 103, 297
  • Bonifatius | 77, 187, 196, 199, 200, 284
  • boodschap aan Maria | 103
  • boom van Jesse | 105
  • Borromeus, Carolus | 86
  • borst | 51, 57, 116, 180
  • borsten | 114, 118, 265
  • borstschild | 259
  • Bottemanne, bisschop Caspar J.M. | 15, 34, 36, 45, 58, 60, 61, 62, 71, 114, 163, 171, 177, 197, 204, 206, 229, 265
  • bouchard | 156
  • bouchardehamer | 156
  • Bourassé, J.J. | 86
  • bouwfase | 12, 21, 54, 68, 95, 132, 151, 156, 171, 208, 233, 288, 300
  • bouwfasen | 12, 88, 113
  • bouwgeschiedenis | 34, 58, 147
  • bouwhistorische | 121
  • bouwmaterialen | 153, 249
  • bouwmeester | 7, 48, 88, 89, 90, 94, 97, 138, 151, 153, 243, 246
  • bouwpastoor | 35, 66, 71, 91, 94
  • bouwsymboliek | 73, 80
  • bouwtekening | 171, 239, 284, 290
  • bouwtraditie | 157
  • braambos (brandend) | 4, 27, 98, 127, 141, 164, 165, 167, 168, 169, 259
  • braambosch | 150, 165, 169
  • Breda | 36, 64, 243, 245
  • Brevier | 50
  • broeiglas | 125, 135, 258
  • Broere, Cornelis | 59, 60, 71, 73, 162, 171, 174
  • Brom, Eduard, Jan, Gerard,) | 39, 41, 51, 63, 64, 65, 67, 68, 72, 86, 130, 151, 167, 169, 187, 222, 285, 288
  • brons | 276
  • bronzen | 48, 49, 231
  • Brouwer, A. | 47
  • bruid |4, 5, 9, 17, 20, 22, 24, 25, 98, 100, 101, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 121, 150, 160, 165, 169, 182, 202, 205, 211, 218, 219, 220, 221, 230, 231, 234, 238, 239, 240, 255, 259, 261, 262, 265, 268, 289
  • bruidegom | 102, 103, 106, 108, 114, 165, 218, 239, 265, 301
  • bruiloft | 117, 186, 198
  • bruiloft van Kanaän | 255
  • bruin | 13, 234, 238, 243
  • bruine | 296
  • brute | 17, 149, 200
  • buitenpolychromie | 5, 24, 25, 26, 109, 113, 230, 231, 232, 234, 238, 249, 258
  • Byzantijnen | 290
  • Byzantijns | 301
  • Byzantijnse | 280, 292, 301
  • Byzantium | 154
  • Byzantynsche | 300

Terug naar boven.

C

  • Caelestis urbs Jeruzalem | 116, 117, 118, 159, 160, 205, 220, 221, 238
  • Caeremoniale episcoporum | 50
  • Caïro | 154
  • Calderon de la Barca | 175
  • camer | 27, 107, 202, 208, 262
  • carmina figurata | 284
  • carneool | 238, 239
  • cartons | 131, 270
  • cartouche | 210
  • cartouches | 124, 295
  • caseïne | 133, 247, 259
  • Cassino (abdij Monte Cassino) | 48, 52, 54, 171
  • castitas | 23, 190, 268
  • catéchisme de pierre | 189, 189
  • catechismus | 22, 26, 60, 81, 185, 186, 187, 190, 192, 203, 211, 212, 215, 218, 237
  • catechumenen | 203, 212
  • Catharinakerk (Den Bosch) | 114, 126
  • catharsis | 192, 200
  • Caumont, Arcisse de | 133, 134, 237
  • Cenakelkerk | 221, 263
  • Centraal Station te Amsterdam | 199
  • centraalbouw | 84, 98, 176, 222, 223
  • ceremonie | 160
  • ceremonies | 50
  • ceseel | 156
  • chalcedon | 238, 239
  • Cham | 296
  • charitas | 190, 194
  • Chateaubriand, F.R.L. de | 78
  • Cherubijnen | 127, 128, 206, 219
  • Cherubynen | 219
  • Chevreul, Michel Eugène | 30, 237, 246, 247, 248
  • choorgordijnen | 258
  • choreografie | 4, 183, 194, 200, 202, 203, 210, 212, 215, 273, 274
  • Christal Palace | 237
  • christendom | 11, 22, 81, 90, 102, 127, 184, 198, 207, 214, 222, 265, 291, 297, 299, 300
  • Christus Eucharisticus | 240
  • chromatisch | 245, 258, 285
  • chromatische | 230, 243, 244, 247, 258, 261
  • chrysoliet | 239
  • chrysopraas | 238
  • Chrysostomus | 128
  • ciborium | 51, 285
  • cirkel | 21, 52, 84, 97, 98, 146, 147, 156, 214, 222, 247, 248
  • cirkelboog | 212
  • cirkels | 149, 298
  • clair-obscur | 274
  • clair-obscurmomenten | 258
  • clausule | 81
  • clerici | 33, 78, 180, 215, 301
  • clerus | 15, 22, 39, 45, 57, 59, 60, 71, 86, 105, 117, 150, 162, 177, 185, 203, 218, 221
  • Cluny (plaats in Frankrijk, benedictijner abdij, abt Hugo van Cluny) | 4, 20, 31, 48, 90, 91, 92, 93, 96, 153
  • Collette, Joan | 52
  • combinerende verbeelding | 184
  • compleet | 25, 149, 153, 180, 182, 192, 259
  • complement | 244, 255
  • complementaire | 246, 248
  • complementen | 150
  • completeren | 19, 31, 161
  • completering | 126, 140
  • complex | 8, 16, 68, 90, 91, 115, 150, 205, 262
  • complexe | 13, 20, 33, 107, 108, 205, 270, 276
  • concept |22, 37, 38, 39, 49, 80, 85, 126, 127, 129, 131, 133, 135, 136, 145, 147, 150, 153, 158, 162, 163, 183, 195, 200, 215, 232, 238, 243, 248, 254, 255, 258, 262, 274, 276, 299
  • conceptie | 108, 262
  • concordia (Concordia novi ac veteris testamenti) | 85, 87
  • consecratie | 49
  • conservatieve | 62
  • Conservatisme | 63
  • conservator | 11, 31, 274, 285
  • Constantijn de Grote | 83
  • Constitutiones apostolicae | 83
  • constructivistische | 198
  • contrareformatorische | 86, 115
  • contrast | 194, 232, 243
  • contrasten | 251
  • contrastrijke | 236
  • contrastwerking | 233
  • contreforts | 86, 93, 200
  • Cordoba | 154
  • Corinthiërs (Korintiërs) | 211
  • Coster, Laurens Janszoon | 85
  • Crabeth, Dirck en Wouter | 273
  • creatieve | 38, 48, 175, 229, 262, 269, 270
  • creativiteit | 21, 140, 144, 179, 182
  • Credo | 169, 187, 211, 220
  • creëren | 15, 189, 276
  • Cuypershuis (Roermond) | 26, 155, 290, 291, 297
  • Cuyperszaal | 26, 290, 291
  • cycli | 85
  • cyclisch | 288
  • cyclische | 222
  • cyclus | 41, 85, 86, 103, 140, 179, 181, 182, 184, 185, 200

Terug naar boven.

D

  • dageraad | 44, 106, 108, 251, 253, 254, 263, 285
  • dalmatiek | 76
  • David | 74, 102, 109, 112, 113, 135, 136, 137, 159, 172, 187, 189, 190, 268
  • Davique Sierschilderwerken | 112, 118, 242, 247, 265
  • Tijd, De (dagblad) |43, 61, 63, 288
  • declamator | 43
  • decorateur | 246
  • decoratie | 17, 30, 121, 129, 133, 134, 249
  • decoratief | 66
  • decoratieprogramma | 64, 86, 131
  • decoratieve | 86, 125, 135, 245, 251, 295, 300
  • decors | 183
  • decorum | 121, 249, 273, 301
  • degradatie | 151, 207
  • Delacroix, Eugene | 161, 247
  • Delft | 22, 39, 154, 245
  • delta | 283
  • Den Briel | 57
  • Den Haag | 41, 198, 227
  • Derkinderen, Antoon | 20, 39, 41, 52, 56, 57, 133, 134, 135, 136, 177, 197, 241, 248, 255, 272
  • Deus absconditus | 126, 164, 165
  • Deuterocanonieke | 52, 130
  • devotieprentjes | 54
  • Deyssel, Lodewijk van | 39, 40, 43, 47, 59, 157, 158, 161
  • Dibbets, Jan | 5, 9, 11, 13, 14, 19, 24, 27, 222, 231, 240, 251, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 283, 284, 285
  • Didron, A.N. | 48
  • Diepenbrock, Alphons | 43, 136, 160
  • dierenriem | 199, 212
  • Dies irae | 211
  • Dietsche (Dietsche Warande) | 40, 45, 46, 76, 171
  • Dionysius de Areopagiet | 50, 71, 177, 180, 181, 182
  • disciplina arcana | 117, 180, 181
  • discipline | 11, 28, 199
  • disciplines | 29
  • Dobbelaere, Jules | 104
  • dode | 214
  • doden | 190
  • doelbewuste | 233
  • dogma | 50, 60, 80, 169, 259, 268, 299
  • Dom van Keulen | 150
  • dominicaan | 43, 46, 59, 100, 138, 140, 177, 190
  • dominicanen | 297
  • dominicaner | 59, 192
  • Dominicuskerk | 38, 56
  • Domus aurea | 109, 110, 242, 265
  • dood | 39, 52, 60, 64, 78, 85, 99, 102, 107, 108, 135, 150, 182, 190, 198, 203, 204, 206, 207, 214, 218, 222
  • doodzonden | 190
  • doop | 81, 86, 200, 222, 226
  • doopkapel | 5, 8, 9, 11, 12, 24, 74, 134, 164, 172, 183, 202, 208, 212, 214, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 283
  • doopsel | 81, 187, 189, 212, 222
  • doopsel van begeerte (doopsel van begeerte) | 81, 212
  • doornen | 109, 118
  • doornige | 13
  • Doornik | 94
  • doorns | 167
  • doornstruik | 190, 192
  • dopeling | 189, 222, 224
  • doper (Johannes de Doper) | 107
  • Dr. Cuyperszaal | 290
  • drie (getal, Drie-eenheid) |11, 12, 24, 25, 28, 33, 40, 41, 54, 56, 72, 77, 83, 85, 86, 88, 90, 93, 113, 122, 128, 152, 178, 197, 200, 206, 212, 251, 263, 266, 296, 300
  • driehoek (Arabisch, Egyptisch, gelijkzijdig, 45-graden) | 36, 52, 53, 83, 84, 156, 248, 261, 284, 290, 298, 299
  • Driekoningenkerk te Neuss | 270
  • droefheid | 205
  • droog | 47, 91, 163
  • droste-effect | 218, 259
  • dubbelkruis | 299
  • duister | 279
  • duistere | 21, 88, 105
  • duisterheid | 15
  • duisternis | 181, 205, 252
  • duisternissen | 262
  • Duitsland | 52, 163, 235
  • duivels | 159, 206
  • Dunselman, Jan en/of Kees | 52, 56, 57, 133
  • Durandus, Wilhelmus | 85, 86, 87, 99
  • Düsseldorfer Malerschule | 54, 55
  • dynamiek | 5, 15, 184, 203, 205, 215
  • dynamische | 183, 200, 203, 207

Terug naar boven.

E

  • Ecclesia | 83, 159, 219, 220, 221, 222
  • Echternachter springprocessie | 29
  • eclecticisme | 153, 154
  • eclectisch | 153
  • eclectische | 22, 24, 30, 289, 301
  • Eden | 222
  • eenwording | 101, 116, 199, 214
  • eerbetoon | 67, 218, 284
  • eeuwfeest | 48, 52, 54, 182, 198, 289
  • eeuwigheid | 79, 162
  • Efeziërs | 158
  • Eggenkamp, Wim | 9, 11
  • Egmond | 196, 197, 200
  • Egypte | 24, 59, 79, 81, 82, 86, 141, 159, 164, 175, 176, 296
  • Egyptische | 52, 53, 82, 292
  • Ehrich, M. | 277
  • eindfase | 120
  • Einhard | 89, 90
  • elasticiteit | 7, 209, 214, 283
  • Elektra | 192
  • Elia | 189
  • Elisabeth (heilige; Elisabeth van Brunswijk) | 27, 107, 198, 199
  • Elohiem | 279
  • Elohim | 253, 281
  • emailleverf | 224
  • Emmanuel | 105
  • empathisch | 108
  • empathische | 61, 215
  • encycliek (Æterni Patris, Pascendi Dominici Gregis, Rerum novarum, et cetera) | 46, 59, 60, 62, 69, 81, 138, 141
  • engel | 103, 105, 113, 165, 268, 269, 280, 283
  • Engeland | 151
  • engelen | 23, 51, 53, 57, 105, 125, 129, 160, 171, 183, 206, 218, 219, 244, 266, 268, 269, 278, 279
  • engelenkoren | 206
  • engelenramen | 5, 27, 52, 53, 219, 220, 235, 266, 268, 269, 272, 278, 279, 284, 291
  • Engelentoon | 220
  • Engelse | 77, 151, 237
  • Enkhuizen | 85, 189
  • Enos | 160, 240
  • Ephesenbrief | 215, 215
  • epische | 31, 102
  • episcopaat | 22, 57, 60, 161, 162, 296
  • episode | 189
  • Epistelzijde | 205, 209
  • equivalent | 92, 122, 129, 226, 238, 261
  • equivalenten | 163, 231
  • eredoctoraat | 43
  • eretekens | 128, 196
  • Erftemeijer, Antoon | 13, 17
  • erfzonde | 101, 222
  • eros | 115
  • erotisch | 101
  • erotische | 116, 117
  • Erven Dorens, August van | 43
  • etimasia | 25, 126, 127, 128, 130, 131, 150
  • eucharistie | 105, 141, 162, 189, 207, 219
  • eucharistieviering | 238
  • Euphraat | 222
  • Europees | 33
  • Europese | 21, 48, 237
  • Eusebius (Pamphilus) | 71, 83, 84
  • Eva | 161, 208, 222, 268, 277, 283
  • evangeliezijde | 205, 209
  • evangelistensymbolen | 278
  • Evers, Henri | 30, 31, 72, 154, 260, 273, 292
  • Ewalden | 199, 200
  • Ewaldenkerk Druten | 135
  • Exodus | 79, 127, 130, 141, 144, 150, 164, 165, 167, 169, 259
  • exotische | 154, 225
  • experiment | 158, 176, 251
  • experimenteerde | 260
  • experimenteerden | 133
  • experimenten | 261
  • experimenteren | 269, 271, 278, 287
  • expositietroon | 51
  • extase | 101, 140, 180
  • Eyck, Charles | 106, 215
  • Ezechiel | 207, 215

Terug naar boven.

F

  • Fabryck | 13, 19, 87, 122, 125, 130, 175
  • factor beweging | 5, 17, 27, 215, 273, 274, 278
  • fantasie | 161, 182
  • fantasieën | 193, 226
  • Farbenlehre | 29, 30, 230, 233, 248, 251, 252, 253, 261
  • fase |9, 11, 20, 22, 38, 39, 64, 68, 72, 94, 109, 125, 126, 133, 135, 140, 145, 156, 157, 164, 177, 178, 180, 229, 247, 258, 259, 273, 276, 285, 299, 300
  • fasen | 53, 135, 157
  • fauna | 222
  • feestzaal | 290
  • feit | 8, 28, 61, 77, 102, 118, 174, 198, 268, 274, 294
  • feitelijk | 161
  • feitelijke | 17, 28, 34, 45, 87, 160, 195, 199
  • feitelijkheid | 22, 140
  • feiten | 28, 84, 91, 197
  • feitenkennis | 138
  • figuratie | 188, 273
  • figuratief | 66
  • figuraties | 52, 133, 135, 182, 183, 184, 186, 191, 197, 255
  • figuratieve | 135, 231, 232, 241, 251, 283
  • filosofen | 81, 138, 297
  • filosofie | 28, 47, 48, 59, 138, 140, 178, 297, 299
  • filosofisch | 29
  • filosofische | 22, 161, 164
  • filosoof | 85, 141, 177, 185
  • filter | 121, 301
  • floatglas | 224
  • flora | 178, 222
  • Florence | 54
  • Foeniciers | 83
  • fontein (des levens) | 222
  • formeel | 13, 36, 58, 147
  • formeler | 68
  • formule | 278
  • formuleerde | 52, 81, 85, 140, 185, 218, 233, 299
  • formuleert | 138, 141, 152, 154, 178
  • formulering | 84, 165, 249, 251, 299
  • formuleringen | 232
  • Formwille | 299
  • franciscaan | 297
  • franciscaner | 103
  • Franciscus | 74, 172, 178, 183
  • Franciscuskapel | 280
  • Franciscus van Assisikapel | 74, 172
  • Frankrijk | 43, 92, 133, 200
  • Frans | 43, 45, 59, 62, 94, 196, 247
  • Franse (revolutie) | 43, 50, 86, 91, 92, 99, 241, 251, 265, 268, 294
  • fresco | 54, 133, 134, 135
  • Frieling, Gijs | 4, 9, 11, 13, 24, 27, 164, 165
  • fries | 20, 21, 133, 149, 171, 218, 219, 277, 280, 284
  • frijnen | 156
  • fronttorens | 234
  • Fugel, Gebhard | 221
  • fysiologische | 160, 161, 248, 249, 251
  • fysische | 140, 249, 251

Terug naar boven.

G

  • Gabriel | 52, 103, 266
  • Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • gamma | 5, 41, 212, 233, 234, 238, 239, 242, 243, 251, 255, 265, 271, 274, 278, 281
  • gamma’s | 233, 234, 243
  • geboorte | 85, 104, 106, 131, 135, 161, 168, 187, 189, 214, 222, 226, 300
  • gebosseerd | 156
  • gebosseerde | 123, 149
  • geconserveerd | 23, 51, 65, 72, 107, 135, 264
  • gedecoreerd | 241
  • gedecoreerde | 122
  • gedenktekens | 80, 151
  • geel | 131, 133, 212, 222, 233, 234, 237, 239, 241, 248, 253, 254, 256, 258, 260, 263, 281, 285
  • geëmailleerd | 133, 232, 233
  • geestelijkheid | 23, 45, 81, 128, 187, 195, 203, 221
  • geëxperimenteerd | 36
  • geformuleerd | 59, 181
  • gekalligrafeerd | 59, 105, 107, 150, 165, 204, 220, 240, 262, 278, 284
  • gekalligrafeerde | 130, 133, 149, 171
  • gekruisigde | 207, 283
  • gele | 5, 109, 118, 137, 146, 232, 233, 243, 246, 253, 255, 258, 260, 263, 274, 291
  • geletterde | 28, 71, 83, 195, 301
  • geliefde | 150, 169, 218, 240
  • geliefden | 210
  • gelijkenis | 21, 92, 94, 116, 141, 144, 178, 185
  • gelijkenissen | 86, 106, 187
  • geloof |7, 22, 23, 39, 45, 50, 58, 60, 68, 74, 77, 86, 88, 138, 162, 172, 185, 190, 198, 212, 214, 220, 226, 262, 283, 287, 297, 300, 301
  • geloofsbelijdenis | 60, 169
  • geloofsdaad | 301
  • geloofsfakkel | 190
  • geloofsgenoot | 43, 57
  • geloofsinhoud | 187
  • geloofsleer | 60
  • geloofstraditie | 123
  • geloofsverkondigers | 200
  • geloofsverkondiging | 86
  • geloven | 39, 117, 212
  • gemetseld | 243, 261, 288
  • gemetselde | 295
  • Gemma | 202, 214
  • genadebron | 58
  • genademiddel | 203, 219
  • genademiddelen | 190, 218
  • genese | 5, 125, 135, 150, 219
  • Gent | 87, 198
  • geobjectiveerde | 178
  • geometrie | 269, 283
  • geometrisch | 291
  • geometrische | 52, 270, 283, 291, 292, 299, 300
  • Geon | 222
  • geornamenteerden | 258
  • gepolychromeerd | 118, 231, 234
  • gerationaliseerde | 246
  • Gerrits, Piet | 221, 262, 263, 295
  • gesamtkunstwerk | 246
  • gesjabloneerde | 134, 139
  • gespiegeld | 194
  • gesymboliseerd | 131, 234
  • gesymboliseerde | 108
  • getal | 52, 88, 219
  • getale | 52
  • getalsharmonieën | 52
  • getekend | 34, 62, 63, 151
  • getijdenboeken | 30, 199
  • getransformeerd | 147
  • Geuzen | 57
  • geverfde | 251
  • gewaad | 5, 136, 230, 231, 255, 259, 260, 263, 297
  • gewaden (van redding, et cetera) | 24, 79, 161, 231, 239, 259, 263, 268, 269, 278
  • gewelf | 26, 30, 85, 126, 133, 143, 198, 222, 253, 258, 283, 290, 291
  • gewelfbouw | 258
  • gewelfdecoraties | 247
  • gewelfribben | 261
  • gewelfschelpen | 261
  • gewelfsel | 262
  • gewelfvelden | 243
  • gewelven | 11, 97, 121, 129, 134, 154, 229, 243, 247, 249, 253, 259, 272, 295
  • gewicht | 52, 83
  • glans | 22, 99, 131, 136, 153, 175, 229, 243, 252, 262, 274, 283, 301
  • glansbronnen | 231, 233
  • glanselementen | 24, 222, 274
  • glansen | 259
  • glas (in lood, et cetera) |19, 24, 57, 58, 106, 113, 125, 135, 138, 156, 169, 171, 184, 218, 222, 224, 225, 228, 229, 231, 233, 238, 241, 251, 254, 262, 268, 270, 271, 272, 273, 276, 278, 283, 284, 295
  • glas-email | 133
  • glasapplicaties | 222, 224
  • Glasatelier Hagemeier | 284, 285
  • glasemail | 232
  • glasgordijn | 226
  • glashard | 232, 232, 233, 233
  • glasharde | 274
  • glasmozaiek | 268
  • glasmozaïek | 9, 164, 283
  • glasobjecten | 9, 24, 226
  • glasschilderkunst | 268
  • glasvensters | 226
  • glazen |5, 11, 19, 24, 27, 49, 59, 85, 98, 121, 133, 135, 169, 181, 182, 184, 185, 189, 222, 231, 240, 243, 250, 251, 253, 254, 255, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 276, 277, 278, 279, 280, 282, 283
  • Gobelins | 247
  • godsvrucht | 177, 189
  • Goethe, Johann Wolfgang von | 5, 26, 29, 150, 230, 231, 233, 247, 248, 249, 251, 252, 253, 254, 255, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 281, 285
  • golem | 150
  • golfslag | 178
  • golven | 178, 204, 226, 283
  • golvend | 270
  • Gombrich, Ernst | 121
  • gordelboog | 121, 210, 212
  • gordijn | 225, 240
  • gothic | 153, 299
  • gothiek | 48, 86, 138
  • gothische | 52, 154, 161, 290, 301
  • gotiek | 48, 92, 96, 153, 154, 158, 291
  • gotieke | 78
  • goud | 48, 81, 109, 133, 205, 231, 232, 233, 234, 237, 238, 241, 242, 244, 258, 259, 260, 261, 263
  • Gouda | 272
  • gouden | 76, 77, 90, 109, 205, 233, 242, 243, 249, 262, 263, 265, 285
  • Gouden huis | 109, 265
  • Goudse glazen | 5, 24, 255, 270, 272, 273
  • Gouwe, W.F. | 268
  • Gozzo | 83
  • graad | 39, 152
  • Graaf, J.J. | 39, 66, 78, 195, 196, 197
  • graden (van volmaaktheid) | 4, 29, 131, 138, 140, 143, 147, 161, 163, 178
  • granaatappel | 190, 194, 268, 300
  • gregoriaans | 50
  • gregoriaanse | 194
  • Gregorius | 71, 74, 81, 169, 172, 177, 185, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200
  • Grieken | 127, 211, 290, 300
  • Grieks | 126, 127, 225, 301
  • Grieksch kruis | 204
  • Griekse | 52, 141, 161, 232, 283
  • grijs | 241, 271
  • grijsaard | 199
  • grijze | 212
  • groen | 17, 25, 131, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 248, 249, 253, 254, 258, 263, 266, 271, 278
  • groene | 125, 131, 137, 238, 240, 243, 251, 254, 258
  • grondtoon | 5, 239, 249, 255
  • Groningen | 229
  • Groot, J.V. de |13, 16, 17, 20, 39, 41, 46, 48, 57, 59, 64, 71, 84, 97, 106, 131, 133, 138, 141, 147, 149, 158, 161, 171, 186, 195, 197, 208, 240, 258, 270, 283, 288, 294, 296, 297
  • Groot-Nederlandse | 48, 86, 90, 198
  • grootseminarie | 45, 63, 197
  • Grossé, Louis | 77
  • Guéranger, Prosper, dom | 50, 52, 78
  • Guichard, E. | 240

Terug naar boven.

H

  • haak (en passer) | 156, 157
  • Haar (kasteel De) | 155, 157, 160, 261, 297
  • Haarlem | 1, 3, 4, 7, 10, 19, 20, 29, 32, 33, 34, 44, 45, 46, 47, 48, 55, 58, 59, 60, 62, 64, 67, 68, 69, 71, 72, 73, 76, 77, 78, 79, 85, 86, 90, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 109, 112, 113, 123, 128, 132, 137, 138, 148, 166, 176, 182, 183, 185, 190, 192, 194, 196, 197, 199, 209, 211, 213, 217, 229, 236, 238, 260, 288, 289, 290, 293
  • Haarlemsche | 167, 200, 215
  • Haarlemse | 8, 9, 15, 54, 57, 60, 66, 76, 77, 113, 154, 194, 279
  • Hageraats, L. | 47
  • Hageveld | 17, 24, 33, 34, 35, 39, 43, 45, 47, 59, 60, 64, 68, 78, 114, 129, 138, 171, 178, 263, 296
  • half | 26, 72, 121, 148, 149, 195, 238, 239, 259, 278
  • halffabricaten | 17, 22, 149, 161, 163, 192
  • halfheid | 140
  • Halle, Joseph van | 77
  • haptisch | 232, 268
  • haptische | 232, 237, 255, 283
  • Haslinghuis, E.J. | 288
  • Heemskerk, Jac. van | 87, 210
  • Hegel, G.W.F. | 81
  • Hegelianen | 301
  • Hegilon | 48, 90, 91
  • heidenen | 202, 205, 206, 207, 208, 209, 212, 220
  • heidens | 24
  • heidensche | 80, 99
  • heidense | 58, 59, 80, 81, 82, 141, 208, 214, 255, 296
  • heilig Grafkerk | 84
  • heilig Hartbeeld | 46, 106, 119, 149
  • Heilig Landstichting | 221, 262, 263, 295
  • heilig oliesel | 187, 190, 198
  • heiligdom | 84, 215, 239, 262
  • heilige der heilige | 128, 262
  • heilige Familie | 121, 137, 159
  • heilige Familiekapel | 74, 106, 159, 172, 300
  • Heilige Kerk | 219, 220, 221, 239, 268
  • heilige leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 131, 133, 164, 182
  • Heilige Linie |4, 7, 15, 25, 33, 34, 40, 44, 47, 48, 50, 52, 63, 70, 71, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 103, 104, 106, 108, 110, 112, 114, 116, 118, 128, 141, 144, 158, 165, 171, 184, 185, 196, 208, 215, 258
  • heilige om de hoek | 4, 194, 200
  • heiligen |4, 48, 50, 60, 100, 109, 115, 149, 177, 178, 182, 183, 185, 190, 194, 195, 196, 197, 199, 200, 203, 210, 211, 212, 214, 219, 221, 222
  • heiligenverhalen | 171, 194
  • Heine, Heinrich | 163
  • hemelgewelf | 240, 253
  • hemelkoepel | 258, 263, 265
  • hemelkoningin | 113
  • hemels Jeruzalem | 4, 24, 26, 51, 80, 108, 112, 115, 119, 130, 131, 158, 183, 205, 230, 278
  • Hemelsch Jeruzalem | 215
  • hemelse Jeruzalem | 39, 79, 84, 113, 116, 131, 159, 265, 271
  • Hensen, Anton G.L. | 197, 198, 199, 200
  • herdenking | 57, 262
  • herdenkingsmedaille | 198
  • herdenkingsprentjes | 55, 99
  • herders (in Bethlehem) | 103, 295
  • herderstaf | 209
  • heremiet | 30, 198, 199, 202
  • hersenen | 31, 218
  • hersens | 31
  • hervorming | 39, 50, 60
  • hetoimasia | 127
  • Heuft, Annemiek | 13, 23, 56, 72, 107, 135, 264
  • Heukelom, G.W. van | 46
  • Hezenmans (Jan en Frans) | 78
  • hiërarchie (kerkelijke) | 40, 57, 58, 73, 135, 182, 185, 187, 203, 233, 235, 237, 279
  • Hillegom, Jan Joesten van | 196
  • Hilversum | 36, 38, 243, 245, 271
  • historici | 197
  • historicus | 47, 78, 85, 89
  • historieschilderkunst | 91, 221
  • historiografie | 288
  • historiografisch | 5, 288
  • historiografische | 288
  • historisch | 19, 20, 28, 77, 87, 113, 147, 153, 195, 199, 200, 234, 249
  • historische (novellen, roman) |19, 28, 31, 39, 60, 78, 85, 87, 88, 91, 102, 103, 109, 125, 131, 132, 133, 137, 153, 157, 195, 196, 197, 198, 200, 212, 234, 255, 265, 295
  • hoekige | 62, 149, 270
  • hoeksteen | 84, 86, 158
  • hogepriester | 51, 60, 141, 259, 296
  • Holierhoek, A. | 47
  • Holland | 62, 187, 194, 196
  • Hollanders | 60
  • Hollands | 69, 98, 128, 148, 200, 236
  • Hollandsche | 251
  • Hollandschen | 39
  • Hollandse (maagd, et cetera) | 24, 39, 77, 105, 182, 189, 190, 194, 231, 254, 260, 261, 265, 273, 274, 284
  • Holofernes | 190, 191
  • Hond, Jan de | 192, 292
  • hoofd | 7, 20, 28, 38, 43, 99, 136, 167, 168, 181, 190, 192, 198, 203, 265, 295
  • hoofdaltaar | 99, 106, 131, 205
  • hoofddeksel | 297
  • hoofdopzichter | 64, 156
  • hoofdpijlers | 260
  • hoofdredacteur | 61, 62
  • hoofdtoon | 258
  • hoofdzonden | 192
  • hoogleraar | 28, 43, 46, 47, 59, 138, 154, 197, 241, 297
  • Hooglied | 4, 102, 103, 108, 109, 112, 114, 115, 118, 150, 165, 220, 259, 263, 265, 268
  • Horatius | 39, 45, 50, 177
  • Horeb | 167
  • Hrabanus Maurus | 283, 284
  • humilitas | 23, 268
  • huwelijk | 102, 107, 108, 186, 187, 198, 199, 200
  • hyacint | 238, 239
  • hymne | 21, 51, 105, 118, 133, 141, 150, 160, 165, 203, 205, 220, 238, 284, 296
  • hymnen | 171, 198, 205, 219, 220
  • hypothese | 29, 108, 118, 122, 299
  • hypothetisch | 117

Terug naar boven.

I

  • ἰχθύς (ICHTUS) | 225, 226, 227
  • iconograaf | 11, 52, 67, 78, 174, 183, 215
  • iconografie | 9, 50, 58, 61, 71, 109, 128, 130, 158, 171, 178, 180, 225, 240, 255, 263, 278, 281, 283
  • iconografisch | 24, 81, 113, 115, 122, 165, 169, 207, 215, 240, 284
  • iconografische | 47, 55, 86, 100, 109, 112, 118, 163, 178, 181, 207, 215, 246, 261, 262, 265, 278, 281, 290
  • idioom | 121, 149, 160, 234, 268, 269, 278, 292, 293, 295, 299
  • Ik ben die ben | 141, 144, 150
  • impressionistische | 231, 245, 251, 273, 274, 276
  • In paradisum | 266
  • incomplete | 151
  • incompletion | 152, 153
  • ingemetseld | 204
  • inmetselen | 289
  • inspirator | 33
  • inspiratoren | 40
  • instantanéité | 231, 276
  • instantanéités | 276
  • integralisme | 4, 33, 57, 59, 62, 64, 69, 229
  • integralisten | 58, 60, 63
  • integralistische | 67, 176
  • intellectueele | 165
  • intellectuelen | 39, 162
  • interbellum | 42, 135, 214, 241
  • interdisciplinaire | 40
  • intrados | 124, 210, 212, 240, 241, 243, 295
  • Isaac | 103, 104, 187, 189
  • Islam | 290, 300
  • ivoren toren | 102, 109, 112, 113, 118, 268

Terug naar boven.

J

  • Jacobskerk (Den Bosch, Den Haag) | 268, 270, 288
  • Jafet | 296
  • Janskerk (Gouda) | 272, 273
  • Janssen, W.P. | 47
  • jaspis | 238, 239
  • Jehi ohr | 279, 280, 283
  • Jehovah | 129
  • Jericho | 205
  • Jeroen van Noordwijk | 195, 196, 202, 214
  • Jeroenkapel | 280
  • Jesaja | 23, 24, 105, 158, 159, 239, 259
  • JHWH | 79, 102, 126, 141, 269
  • Job | 187, 189, 190
  • Joden | 24, 59, 79, 81, 82, 190, 202, 205, 206, 207, 211, 212, 279, 281, 296, 297, 300
  • Johannes |22, 23, 24, 66, 78, 79, 98, 106, 107, 108, 112, 131, 149, 174, 177, 183, 192, 193, 205, 213, 221, 230, 234, 238, 239, 259, 264, 265, 277, 282, 283, 288
  • Johannes van het Kruis | 178, 202, 214
  • Jonas | 85, 86
  • Jones, Owen | 237, 246, 248, 295
  • Jood | 296
  • joods (-christelijke) | 202, 301
  • Joodsche | 297
  • joodse | 11, 24, 25, 58, 79, 80, 86, 131, 141, 150, 167, 203, 205, 259, 296, 297
  • Joseph (zie onderkoning) | 159, 175, 176
  • Josephkapel | 41, 74, 143, 145, 172, 176
  • Josuë | 204
  • Jozefkerk | 229
  • Judith (figuur Oude Testament | 187, 190, 191
  • Juffermans, C.J. | 68, 109, 118, 242
  • jugendstil | 176
  • jugendstilachtige | 268
  • Jung, Carl | 84, 101
  • juwelen | 5, 24, 230, 231, 238, 239

Terug naar boven.

K

  • Kaag, pastoor A.H.W. | 103, 295, 300
  • Kalf, Jan | 36, 38, 41, 63, 64, 67, 68, 174, 229, 243, 244, 245, 249, 251, 260, 276, 288, 301
  • kalk– lijm– was– caseïne | 247
  • kalkmortel | 133
  • kalligraferen | 105
  • kalligrafie | 19, 21, 29, 102, 107, 171, 183, 189, 209, 218, 219, 220, 222, 277, 278, 280, 284, 300
  • Kalvarië | 209
  • kamer | 106, 107, 108, 222
  • kanttekening | 271
  • kanttekeningen | 199, 273
  • kapel | 31, 51, 52, 59, 84, 90, 93, 97, 98, 99, 100, 106, 108, 109, 137, 159, 169, 195, 202, 222, 224, 225, 261, 263, 276, 280
  • kapelaan | 34, 47, 69, 295
  • kapellen | 12, 19, 84, 91, 93, 97, 98, 109, 125, 133, 134, 135, 143, 195, 200, 214, 215, 218, 240, 278
  • kappõret | 127, 128, 129, 130
  • karma | 100
  • kathedraal |4, 9, 11, 13, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 24, 25, 26, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 44, 45, 47, 48, 51, 52, 57, 58, 61, 62, 64, 65, 66, 68, 76, 77, 78, 90, 93, 94, 96, 98, 99, 100, 102, 105, 106, 109, 113, 114, 121, 122, 123, 126, 127, 130, 131, 135, 147, 149, 150, 152, 153, 154, 159, 161, 163, 164, 165, 167, 169, 171, 174, 175, 177, 181, 182, 185, 195, 204, 205, 207, 209, 211, 212, 213, 215, 219, 222, 225, 226, 229, 231, 238, 240, 248, 251, 252, 258, 259, 260, 262, 268, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 281, 284, 285, 287, 288, 289, 290, 291, 294, 295, 299, 300, 301
  • kathedraalfeesten | 288
  • kathedraalglas | 273
  • KathedraalMuseum | 11, 67, 74, 77, 90, 148, 172, 241, 285
  • katholicisme | 40, 50, 60, 64
  • katholiek | 32, 39, 43, 45, 47, 52, 54, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 69, 71, 73, 88, 138, 162, 163, 174, 287, 301
  • katholieke (Kunstkring De Violier et cetera) |22, 24, 33, 39, 40, 41, 43, 45, 50, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 64, 68, 69, 73, 78, 81, 84, 86, 91, 112, 136, 151, 161, 162, 195, 253, 258, 288, 295, 297
  • kazuifel | 76, 77
  • keizerstroon | 127
  • keramiek | 51, 135, 224, 225, 233
  • kerkbouwsymboliek | 71, 78, 218
  • kerkelijke hiërarchie | 40, 57, 58, 73, 182, 185
  • kerkgewaden | 76, 77
  • kerkhistoricus | 50, 69, 200
  • kerksymboliek | 71
  • kerkvolk | 60, 100, 108, 116, 117, 167, 185, 190, 209, 214
  • kerkvoogd | 48
  • kerkwijding | 5, 26, 50, 68, 86, 93, 94, 113, 147, 160, 204, 205, 206
  • kerkwijdingshymne | 116, 117
  • Kerstkapel | 37, 74, 121, 123, 135, 136, 157, 172, 175, 176, 202, 300, 301
  • kerstverhaal | 295
  • ketterjacht | 58
  • ketters | 212
  • ketterse | 214
  • Keulen | 51, 88, 150, 163, 271
  • kikker | 222
  • kind | 55, 103, 107, 108, 169, 189, 221, 226, 229, 263, 265, 294
  • Kircher, Anthanasius | 82
  • kleden | 258
  • kleed | 177, 181, 182, 259
  • kleimodellen | 149, 192
  • kleinseminarie | 17, 24, 34, 47, 50, 60
  • Klerk, C.R de | 43, 45
  • kleurencirkel | 232, 252, 253
  • kleurendriehoek | 247, 248
  • kleurengamma | 113, 238, 246
  • kleurengoud | 238
  • kleurenroos | 248, 253
  • kleurenschema | 125, 234, 238, 261, 262
  • kleurenschema’s | 238
  • kleurensymboliek | 263
  • kleurhistorisch | 109, 233, 234, 240, 242
  • kleurtheoretische | 234
  • kleurtoepassing | 234, 237, 241, 245
  • kleurtoon | 251
  • Klimmen | 106, 268, 278
  • kloostercomplex | 89, 91
  • koepel |5, 8, 12, 16, 17, 26, 37, 80, 84, 93, 110, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 129, 130, 131, 133, 138, 153, 156, 160, 162, 170, 175, 200, 202, 205, 234, 239, 240, 241, 251, 256, 263, 265, 281, 283, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 294, 295, 296, 298, 299, 300
  • koepelglas | 225, 226
  • koepelmozaïek | 41, 69
  • koepeltorentjes | 232
  • koning | 27, 30, 186, 189, 198, 199, 204, 219, 220, 221
  • koningen | 189
  • koningin | 41, 42, 98, 109, 114, 117, 263, 268
  • Koninginne | 100
  • Konings | 99, 202
  • koningsblauw | 252, 261
  • koningschap | 50
  • koningspaar | 30, 199, 202
  • konstruktieve | 88, 299
  • koorkap | 76
  • koortoren | 27
  • koperen | 17, 231, 234, 239, 251, 291, 299
  • kosmisch | 253
  • kosmische (bouwsymboliek, gamma, typologie, vrouw) | 5, 24, 80, 84, 86, 88, 108, 225, 229, 230, 240, 252, 255, 258, 261, 262, 263, 265, 281, 285
  • kosmos | 138, 222, 224, 265, 283
  • Kreuser, J. | 88, 89
  • kroning van Maria | 56, 101, 102, 116, 221, 268
  • kruis (Latijns, Grieks, Russisch-orthodox) | 68, 106, 107, 128, 130, 178, 190, 193, 202, 203, 204, 207, 208, 214, 234, 241, 277, 280, 283, 297
  • kruisbloem | 158, 159
  • kruisdood | 158, 159, 222
  • kruisen | 83, 205, 278
  • kruisende | 268
  • kruisgewelven | 98
  • kruisiging | 221
  • Kruiskapel | 74, 172, 202, 214, 280
  • kruislings | 204, 207, 212, 283
  • kruismonogram | 226
  • kruisoffer | 162, 204
  • kruist | 222
  • kruisteeken | 206
  • kruisteken | 215, 218
  • kruisweg | 189, 203, 214, 219
  • Kruiswegstatiën | 214
  • kruiswegstaties | 126
  • kudde | 60, 185, 187, 211
  • kuisheid | 23, 108, 190, 268
  • kunstfilosoof | 31
  • kunsthistoricus | 31, 64, 106, 121, 233, 299
  • kunsthistorie | 8, 48
  • kunstnijverheid | 41
  • kunstnijverheidsschool | 248
  • kunstschool | 52, 56
  • kwaad | 4, 33, 43, 63, 138, 159, 185, 189, 190, 192, 193, 205, 208, 281, 283, 288
  • kwade | 61, 186, 187

Terug naar boven.

L

  • Laar, Christine van | 13, 133, 212, 231
  • laat-gothische | 301
  • Laatgothisch | 67
  • laatmiddeleeuwse | 67
  • laatste oordeel | 49, 108, 210, 211, 212
  • labyrint | 82
  • Lans, M.J.A. | 46, 50, 62, 63, 151
  • latens Deitas | 149, 165
  • Laurentiuskerk (‘t Ginneken in Breda, Dongen) | 243, 245, 261
  • Lauretaanse | 100
  • Lauweriks, L.M. | 52, 269, 294, 295, 299
  • Lebuïnus | 202, 214
  • Lebuinus | 214
  • ledematen | 218
  • leeg | 80, 123, 124, 125, 126, 130
  • leegte | 4, 25, 123, 125, 126, 128, 129, 130, 131, 133, 140, 163, 164, 165, 182, 259
  • leek | 39, 57, 60, 71, 76, 149, 174, 214, 218
  • leesgezelschap | 43
  • leeuw | 280
  • Leeuwen, Wies (A.J.C.) van | 31
  • lege | 80, 84, 94, 121, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 131, 132, 133, 134, 138, 150, 152, 156, 163, 164
  • lei | 131, 133, 138
  • Leiden | 45, 58, 62, 67, 87, 131, 138, 147, 164, 221, 241, 245, 254, 297
  • leidmotief | 4, 20, 48, 87, 144, 150, 222
  • leien | 131
  • leken | 13, 23, 33, 39, 40, 59, 73, 84, 185, 187, 192, 194, 199, 221
  • lekenarbeid | 71
  • lekencultuur | 67
  • lelie (Franse lelie, et cetera) | 21, 222, 265, 268, 300
  • leliën | 109, 118, 207, 241
  • lelies | 178
  • lelijk | 158
  • lelijke | 150, 163
  • lelijkheid | 133, 133
  • Lenz, Desiderius | 52, 54, 56, 83, 198, 268, 269, 283, 295
  • Leo XIII, paus | 24, 38, 46, 50, 58, 59, 60, 63, 64, 67, 69, 81, 82, 136, 138, 141, 153, 177, 182, 200, 207, 215, 296, 301
  • letter | 23, 109, 265, 284
  • letteren | 19, 29, 34
  • letterkundig | 68
  • letterkundige | 41, 276
  • letterlijk | 71, 82, 84, 99, 164, 187, 195, 198, 203, 205, 219, 239, 262
  • letterlijke | 90, 92, 105, 202, 238, 285
  • letterlijken | 129
  • lettermodule | 284
  • letters | 133, 222, 260, 278, 279, 283, 284, 285, 296
  • letterspel | 225
  • lettertekens | 208
  • Levensvruchtbaarheid | 218
  • licht |5, 13, 15, 17, 19, 24, 36, 45, 48, 49, 58, 68, 103, 105, 106, 108, 115, 121, 131, 133, 136, 161, 169, 181, 204, 211, 218, 222, 224, 228, 229, 231, 237, 238, 243, 245, 248, 251, 252, 253, 256, 258, 262, 263, 268, 269, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 278, 279, 280, 281, 283, 287, 290, 301
  • lichtbeuk | 21, 24, 132, 133, 171, 215, 219, 274, 277, 280
  • lichtbeuken | 20, 135, 274
  • lichtconcept | 283
  • lichtglans | 238
  • lichtsculpturen | 276
  • lichtspel | 276
  • lichtstralen | 248
  • lichtsymboliek | 49, 105, 106
  • lichtval | 17, 25, 93, 273, 275
  • Liduina (van Schiedam)| 214
  • liefde (brandende, Goddelijke, hemels(ch)e, mystieke, vleselijke et cetera) | 25, 39, 43, 63, 74, 79, 81, 101, 102, 105, 115, 116, 129, 149, 151, 161, 162, 171, 172, 190, 206, 212, 218, 219, 224, 262, 268
  • liefdegaven | 204
  • liefdesdaad | 108
  • liefdessacrament | 219
  • liefdesverklaring | 150
  • liefdevol | 67
  • liefdevolle | 149, 169
  • liefdevuur | 105
  • Liguori, Alphonso de | 71, 103
  • lijden | 125, 185, 190, 192, 203, 206, 208, 214
  • lijdende (lijdende, strijdende en overwinnende kerk, et cetera) | 5, 27, 140, 203, 204, 208, 209, 212, 215, 237, 261
  • lijdenden | 204
  • lijdenswerktuigen | 128
  • lijn | 15, 52, 56, 108, 144, 145, 167, 197, 203, 209, 211, 212, 214, 218, 225, 226, 241, 265, 299
  • lijnen | 4, 31, 33, 57, 113, 205, 212, 229, 234, 236, 237, 253, 268, 270, 299
  • linoleum | 133, 134
  • Litanie van Loreto | 100, 101, 102, 108, 118, 263
  • literaire | 28
  • literator | 48
  • literatuur | 5, 17, 20, 28, 34, 41, 94, 122, 136, 199, 287
  • liturgie | 15, 33, 48, 50, 59, 60, 73, 76, 88, 103, 130, 150, 160, 183, 193, 203, 205
  • liturgisch | 51, 71, 73, 77, 79, 88, 122, 209, 299
  • liturgische (vernieuwing) | 7, 29, 50, 73, 79, 83, 96, 163, 165, 169, 171, 203, 204, 205, 209, 214, 215, 240, 261
  • Locke, John | 161
  • lof | 57, 80, 283
  • loflied | 204
  • lofrede | 83, 84
  • lofwaardige | 169
  • lofzang | 20, 59, 105, 171, 205, 206, 218, 219, 220, 296, 301
  • lofzangen | 171
  • Loots, Jan | 47, 57, 132, 208, 255, 269, 285
  • Looyenga, Arjen | 17, 121, 150, 288, 289, 290
  • Loreto | 71, 98, 100, 101, 102, 105, 106, 108, 112, 118, 263
  • Lourijsen, Lambert | 51, 57, 300
  • louter | 88, 160
  • louterende | 200
  • loutering | 192
  • louteringsproces | 226
  • loven | 130, 218, 219
  • Lucas | 52, 277, 282, 283
  • lucida |4, 24, 96, 99, 103, 104, 105, 106, 113, 122, 157, 169, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 193, 195, 197, 198, 199, 200, 209, 239, 262, 273
  • Lucifer | 43, 206
  • Luik | 48, 210
  • Luns, Huib | 263

Terug naar boven.

M

  • Maas, Johannes P. en/of A.W.N. | 22, 23, 46, 66, 67, 98, 107, 119, 137, 148, 149, 174, 177, 192, 193, 195, 213, 214, 264, 288
  • Maasbode | 43, 61, 67, 68, 72, 288
  • Maastricht | 90, 96, 100, 113, 114, 115, 116, 127
  • maat | 16, 22, 52, 149, 156, 215
  • maatlat | 156
  • maatschappelijk | 79
  • maatschappelijke | 33, 198
  • maatschappij | 59, 138
  • maatstaf | 178, 197
  • Mabillon, dom Jean | 89, 90
  • Maerlant, Jacob van | 106
  • Magister artium | 87, 175, 182, 183, 284
  • Magister operum | 182
  • Mahomed | 300
  • Makkabeeërs | 184, 185, 186, 187, 198
  • Makkabeese | 186
  • Makkabeese gebroeders| 169, 189
  • Malachias | 208
  • Maleachi | 207
  • Malerschule (Düsseldorfer. Zie ook onder Beuron) | 54, 55, 56
  • man en vrouw | 101, 212
  • mannenkant | 214
  • mannentoren | 74, 113, 172, 212
  • mantel (van heil, et cetera) | 24, 192, 239, 259, 263
  • Marana tha | 240, 277, 279
  • Maranatha | 279
  • Marcus | 280, 282, 283
  • Maria |4, 4, 4, 21, 21, 21, 25, 25, 25, 42, 42, 42, 54, 54, 54, 56, 56, 56, 67, 67, 67, 80, 80, 80, 98, 98, 98, 99, 99, 99, 100, 100, 100, 101, 101, 101, 102, 102, 102, 103, 103, 103, 105, 105, 105, 106, 106, 106, 107, 107, 107, 108, 108, 108, 109, 109, 109, 112, 112, 112, 113, 113, 113, 115, 115, 115, 116, 116, 116, 117, 117, 117, 159, 159, 159, 163, 163, 163, 168, 168, 168, 169, 169, 169, 180, 180, 180, 187, 187, 187, 189, 189, 189, 202, 202, 202, 205, 205, 205, 208, 208, 208, 211, 211, 211, 212, 212, 212, 214, 214, 214, 218, 218, 218, 219, 219, 219, 220, 220, 220, 221, 221, 221, 222, 222, 222, 239, 239, 239, 255, 255, 255, 259, 259, 259, 262, 262, 262, 263, 263, 263, 265, 265, 265, 268, 268, 268, 281, 281, 281
  • Maria Lichtmis | 169
  • Maria Magdalena | 189
  • Maria van Egypte | 159
  • Maria van Haarlem | 99, 100, 112
  • Mariaboog | 57, 74, 106, 132, 172, 187, 202, 208, 285
  • Mariakapel |15, 27, 74, 90, 94, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 106, 107, 108, 109, 110, 113, 118, 143, 145, 169, 172, 187, 220, 239, 242, 260, 261, 262, 265, 268, 276
  • mariale | 86, 114, 212, 263
  • Mariasymbolen | 71, 222, 268
  • Mariasymboliek | 100, 114
  • Mariatorentjes | 113
  • Maritain, Jacques | 181
  • marmer | 161, 300
  • martelaren | 194, 204, 218, 219, 239, 266
  • martelaren van Gorkum | 74, 172, 202, 214, 280
  • mate |19, 20, 30, 52, 57, 61, 63, 84, 109, 126, 131, 140, 141, 144, 151, 153, 156, 176, 185, 189, 205, 206, 225, 237, 239, 243, 247, 248, 270, 273, 278, 283, 295
  • maten | 164
  • Mater (amabilis, Dei, Dei Filii, dolorosa) | 99, 100, 108, 208
  • materiaal | 24, 124, 145, 153, 229, 232, 237, 241, 242, 243, 249, 251, 255, 258, 291
  • materiaalimitatie | 234, 235
  • materiaalpolychromie | 234, 237, 243, 245, 251
  • materialen | 24, 39, 82, 121, 232, 237, 243, 249, 260
  • materie | 49, 73, 241
  • materieel | 49
  • materieelen | 73
  • materiële | 48, 50, 84, 102, 157, 234, 237
  • mathematisch | 278
  • Mathijssen, Marita | 31
  • matte | 241
  • Matteüs | 86, 103, 189, 280, 282, 283
  • Mattheus | 282
  • Matthias | 74, 172, 282
  • Maurus | 54, 283, 284
  • mecenas | 33, 57, 67
  • Medina | 131
  • Meer, Frits van der | 194
  • meesterwerk | 24
  • meesterwerken | 72
  • Mehl-Alberdingk, C. | 277
  • Meij, Jacques van der (zie ook Mey) | 101, 102, 169, 254, 255, 271
  • Meijsing, C.N.J. | 20, 29, 130, 175, 182, 204, 207, 215, 218, 234, 239
  • Meiss, Millard | 106
  • Mekka | 131
  • Mengelberg, F.W. | 51, 65, 66, 201, 259
  • Menschwording | 177
  • Mensenwording | 106
  • menswording | 107
  • metaalweerschijn | 241
  • metabolisme | 5, 24, 25, 234, 242, 255
  • metafoor | 38, 81, 106, 131, 158, 164, 177, 234, 238, 255, 259, 261, 265
  • metaforen | 86, 114, 158, 169, 181, 265
  • metaforiek | 101, 113, 114, 204, 215, 265
  • metaforisch | 225, 258
  • metaforische | 255
  • metselaars | 13, 89
  • metselaarsbaas | 156
  • metselspecie | 249, 251
  • metselwerk | 133, 156, 234, 237, 243, 249, 250, 260, 261
  • Mey, Jacques van der (zie ook Meij) | 288
  • Mezquita van Córdoba | 131
  • Micha | 159
  • Michael | 266, 269
  • Michel-Angelo | 161
  • Michelangelo | 150, 162
  • microkosmos | 80, 86, 138, 183, 200, 205, 206, 212, 240
  • microniveau | 61
  • microscopisch | 230
  • middeleeuwen | 24, 49, 50, 85, 90, 92, 96, 106, 112, 127, 154, 157, 196, 268, 299
  • middeleeuwsche | 39, 52, 72, 290, 301
  • middeleeuwse | 20, 30, 38, 50, 77, 78, 86, 88, 89, 100, 103, 115, 127, 161, 167, 169, 182, 189, 199, 200, 237, 249, 278, 284, 300
  • middeneeuwsche | 22
  • middentoren | 90
  • Mieras, Mark | 31
  • mihrab | 131
  • Milaan | 54
  • Miriam | 159
  • misbaksel | 139
  • misbaksels | 17, 22, 26, 28, 124, 125, 139, 157, 158, 163
  • missaal | 50
  • model | 48, 84, 90, 92, 93, 94, 113, 128, 149, 151, 167, 195, 259, 269, 295
  • modelhagiograaf | 200
  • modellen | 91, 154, 192, 300
  • modellenboeken | 240
  • modern | 153, 153, 273, 273
  • moderne | 21, 24, 43, 52, 58, 60, 68, 81, 161, 177, 268, 276, 290, 295, 301
  • modernisme | 4, 57, 59, 60, 62
  • modernistenjacht | 33, 61
  • modernistenstrijd | 62
  • modernistisch | 268
  • moderniteit | 301
  • modestia | 190
  • module | 52, 53, 278, 279, 284
  • moederschoot | 106
  • Mohammedanen | 297
  • Molière | 43
  • Molkenboer (B.H., Anton, Theo, W.B.G.) | 34, 41, 42, 43, 48, 58, 62, 63, 64, 69, 134, 175, 176, 177, 181, 248
  • Möllmann, M.J. | 62, 63, 68, 204, 207
  • Monet, Claude | 27, 38, 229, 231, 252, 276
  • monnik | 4, 30, 87, 88, 89, 90, 179, 182, 184, 198
  • monniken | 48, 54, 89, 171
  • monografie | 9, 11, 20, 21, 29, 49, 130, 148, 149, 249, 268, 294
  • monogram | 110, 246
  • monstrans | 149
  • monument | 80, 91, 162, 219
  • monumentaal | 164
  • monumentale | 8, 31, 54, 79, 85, 102, 135, 147, 221, 263, 278
  • monumenten | 295
  • monumentenzorg | 8, 151, 288
  • Moors | 296
  • Moorse | 129, 290, 293, 297, 298
  • moskee | 131
  • mosterdplant | 86
  • movere | 181
  • mozaïek | 5, 11, 24, 41, 42, 51, 57, 105, 121, 126, 132, 133, 134, 135, 149, 150, 163, 164, 199, 205, 208, 218, 255, 260, 261, 285
  • mozaïeken | 82, 127, 133, 231, 258
  • mozaïsche | 296
  • mozaïsten | 42
  • Mozes | 24, 70, 79, 81, 129, 150, 159, 160, 164, 167, 168, 169, 186, 187, 207, 240
  • Mulders, Marc | 5, 9, 11, 24, 27, 183, 222, 224, 225, 226, 227
  • muurschilderingen | 48, 52, 54, 221, 270
  • muurveld | 139
  • muurvelden | 52, 121, 123, 124, 125, 126, 131, 132, 133, 134, 135, 137, 138, 163, 164, 222
  • muze | 287
  • muziek | 5, 33, 41, 50, 180, 194, 229, 231, 237, 243
  • muziek van het licht | 5, 229, 231, 237, 243
  • muziekhistoricus | 46
  • mysterie | 52
  • mysteriespel | 175
  • mystiek | 101, 116, 149, 150, 214, 218, 262
  • mystiek-erotische | 117
  • mystieke | 5, 21, 25, 73, 115, 116, 117, 140, 149, 150, 177, 181, 192, 199, 204, 214, 215, 218, 219, 268

Terug naar boven.

N

  • Naarden | 85, 86, 189
  • naaste | 190, 190, 194, 194, 212, 212, 248, 248
  • naastenliefde | 268
  • Naomi | 102
  • Nathan | 189
  • natuurkleur | 249
  • natuursteen | 121, 122, 131, 153, 158, 232, 249
  • Nazarener (broederschap) | 56, 103, 117, 167, 263
  • Nazareners | 55, 221
  • Neale, J.M. | 86
  • negatieve ruimte | 274
  • negen | 292
  • neogotische | 78
  • neothomist | 63, 69
  • neothomisten | 299
  • Nes (aan de Amstel) | 33, 34, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 226, 227, 243, 244, 271, 296
  • netgewelf | 245
  • netvlies | 16, 109, 121, 248, 273, 276
  • netwerken | 27, 59, 270
  • Neuss | 268, 270
  • Nichtvollendung | 4, 150, 160, 163
  • Nicolaaskerk | 133
  • Nicolas, Joep | 135, 214
  • Nieuwbarn, Matthaeus | 55, 100, 112, 128, 174, 177, 178, 203, 209, 222, 238, 263, 264
  • Nieuwe Testament | 85, 184, 187, 189, 195, 205, 277, 279, 283, 295
  • Nieuwenhuis, Theo | 270
  • Noach | 43, 226, 296
  • noodlijdende | 176
  • noodpolychromie | 26, 132, 133, 134, 135, 137, 139, 212
  • Noord-Hollands Archief |10, 13, 19, 20, 29, 47, 55, 58, 64, 97, 99, 109, 112, 113, 132, 137, 166, 176, 183, 213, 217, 260, 289, 290, 293
  • noord-zuiddynamiek | 27, 174, 201, 220
  • noorderportaal | 78, 208
  • noordkant | 72, 113, 146, 167, 199, 205, 208, 209, 211, 212, 255, 271, 278, 279, 283, 295
  • Noort, G.C. van | 62, 63, 68, 69
  • Notre Dame van Senlis | 94, 95, 96
  • Numan, André | 11, 13, 285
  • Nuyens, W.F. | 195

Terug naar boven.

O

  • O.L. Vrouwekerk van Maastricht | 90, 114
  • object | 161, 273, 285
  • objecten | 31, 152, 222, 269
  • objectieve | 21, 28, 288
  • objectiveren | 28
  • oblatio munda | 207, 207
  • Odo van Clugny | 48
  • Oedipus | 192
  • Oefenschool | 85
  • oerbisschop | 20
  • Oers, A.M. van | 55
  • oersymbolen | 225
  • Ogtrop, Hein Jan van | 11, 102, 163, 164, 165, 167, 278, 279, 281
  • Oisterwijk | 38
  • oker | 109, 118, 232, 238, 242
  • okergeel | 233, 237, 242
  • okerkleurige | 284
  • Olijfberg | 209
  • omstreden | 71, 151
  • onbeschreven (blad of vel) | 132, 133, 135
  • onbevlekt (ontvangen) | 101, 210, 263
  • onbevlekte ontvangenis | 105, 169, 259, 262, 268
  • onbewerkte | 122, 159
  • onbewuste | 81
  • onderkoning | 175, 176
  • ongeloof | 63
  • ontroeren | 181
  • ontwerptekeningen | 19, 100
  • ontwikkelingsfasen | 138
  • onvolledige | 31
  • onvoltooid | 28, 121, 135, 163, 290
  • onvoltooide | 22, 26, 38, 123, 124, 141, 151, 153, 162, 258, 278
  • onvoltooidheid | 152
  • onweerlegbaar | 28, 29
  • onweerlegbare | 29
  • onyx | 238, 239
  • Onzevader | 104, 184, 186, 187, 189, 262
  • oorzakelijkheidsbeginsel | 138, 141
  • Oosterman, Jan | 56, 57, 66, 285
  • opmaat | 31, 43, 47, 96, 126, 144, 165, 171, 195, 221, 283
  • oppervlak | 154, 156, 232, 249, 254, 255, 260, 271, 276
  • oppervlakkige | 297
  • oppervlakte | 20, 251
  • oppervlakten | 241
  • oppervlaktes | 131, 232, 237
  • oprichting | 52, 63, 144
  • oprichtingsvergadering | 45, 48
  • optisch | 232, 235, 268
  • optische | 235, 237, 249, 253, 255, 268
  • orakeltas | 51, 259
  • oral history | 231
  • organisch | 39, 129, 133, 222
  • organische | 133, 218, 222
  • Oriens | 15, 86, 262
  • oriëntaals | 291
  • oriëntaalse | 25, 295, 301
  • Oriëntalisme | 5, 27, 225, 226, 273, 285, 290, 292, 295, 300
  • oriëntatie | 34, 71, 73, 84, 86
  • Orientem | 1, 3, 4, 11, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 44, 86
  • oriënteren | 48
  • Origenes | 30, 84, 85, 177, 181, 182, 283
  • ornament | 52, 134, 211, 243, 246, 248, 265, 273, 284, 295, 299
  • ornamentatie | 241
  • ornamenten | 77, 133, 135, 139, 149, 184, 186, 188, 191, 197, 212, 225, 234, 235, 237, 240, 247, 260, 268, 274, 290, 298
  • ornamentiek | 73, 214
  • Otgerus | 198
  • oude Bavo | 100
  • Oude Testament | 84, 85, 86, 102, 108, 160, 184, 208, 209, 265, 279, 280
  • Oude Verbond | 79, 129, 184, 189
  • oudheid | 48, 52, 78, 82, 152, 283, 297
  • overlijden | 147
  • Ovidius | 45

Terug naar boven.

P

  • paapse superstitiën | 195
  • paars | 278, 281
  • paarse | 238, 243, 278
  • paddenstoelen | 181
  • Palestina | 82, 154, 295
  • Panofsky, Erwin | 178, 299
  • Pantheon | 221, 222, 273
  • Paradijs | 81, 128, 156, 200, 222, 266, 284
  • paradijsstromen | 222
  • paradijsvogels | 222, 224
  • Parakleet | 108, 189, 219
  • parallaxeffect | 274
  • paramenten | 77
  • Parijs | 9, 48, 247
  • participatiemodel | 141
  • passiebloem | 241
  • patina | 151, 153, 249
  • patinerende | 251
  • Patriarchenkruis | 280
  • patrimonium | 48
  • patrocinia (patroonheiligen) | 200
  • patroon | 133, 196, 199, 212, 214, 224, 235, 240, 278
  • patroonheilige | 41, 48
  • patroonheiligen | 200
  • Paulus | 126, 158, 165, 171, 190, 195, 202, 207, 208, 209, 211, 212, 215, 220, 282, 283
  • Pavert, A.R. van de | 40, 41
  • Peeters, Kees (C.J.A.C.) | 78
  • Peinture | 241, 246, 253
  • pelgrimage | 225, 226, 283
  • pelikaan | 159
  • Pepijn van Herstal | 187, 198, 200
  • perpetuum mobile | 38, 209, 283
  • personificatie | 102, 192, 221
  • personificaties | 182, 192
  • Perzen | 300
  • Perzisch | 301
  • Petrus | 78, 126, 158, 160, 178, 202, 208, 209, 210, 211, 212, 263, 282, 283
  • phantasmae | 193
  • Phison | 222
  • Piëta | 214
  • Piëtakapel | 74, 172, 202, 214, 277
  • pigment | 251
  • pigmenten | 24, 231, 232, 247
  • Pinksteren | 86, 103, 229
  • Pinksterfeest | 262
  • Pinkstergebeuren | 105
  • Pinksterhymne | 105
  • Pinksterlicht | 105
  • Pinkstermysterie | 263
  • Placidus | 54
  • Plas, Michel van der | 43
  • plastisch | 275
  • plastische | 214, 215, 274
  • Plato | 80, 81, 84, 138
  • Plechelmus | 198
  • poepende mannetje | 30, 159
  • Polak, Niels | 272, 275, 276
  • polarisatie | 205
  • polemiek | 45, 162
  • polychrome | 134, 237, 240, 241, 254
  • polychromie (atmosferische, et cetera) |5, 11, 15, 26, 29, 49, 107, 108, 109, 112, 113, 117, 118, 212, 230, 231, 232, 234, 237, 238, 241, 243, 244, 245, 246, 249, 250, 251, 254, 260, 262, 264, 271, 276, 278, 285, 295
  • polychroom | 5, 259, 260
  • porphyr | 300
  • Porta coeli | 108
  • portaal | 49, 113, 115, 208
  • portalen | 152, 205, 206, 211
  • Post, Jojanneke | 11, 21, 106, 112, 118, 231, 233, 242, 247, 265
  • Posthoornkerk | 34, 47
  • potentia | 29, 30, 121, 139, 140, 143, 147, 149, 157, 163, 229
  • Potestaten (machten) | 219
  • Praag | 56
  • Praerafaelisten | 54
  • Prassede | 126, 127
  • precedent | 141, 171, 193, 200
  • precedenten | 109
  • preekstoel | 27, 65, 74, 86, 172, 202, 209, 215, 279
  • prefiguratie | 85, 103, 159
  • prefiguraties | 86, 159
  • presentatietekeningen | 52
  • priesterwijding | 78, 103, 105, 184, 187, 188
  • primair | 48, 134, 138, 177, 178, 220, 300
  • primaire | 17, 20, 125, 135, 136, 156, 157, 158, 178, 181, 185, 190, 234, 237, 241, 244, 246, 247, 248, 258, 263
  • prisma | 248, 262, 285
  • Prisse d’Avennes, Emile | 292, 294, 295
  • processie | 74, 172, 204, 205, 215
  • programma |15, 20, 23, 24, 28, 30, 31, 41, 50, 60, 69, 71, 79, 83, 85, 86, 88, 98, 101, 103, 105, 108, 115, 117, 131, 153, 161, 164, 165, 169, 171, 176, 177, 181, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 197, 198, 200, 204, 215, 219, 220, 222, 249, 262, 263, 279, 284, 296, 299, 300
  • programmatisch | 153, 171
  • programmatische | 21, 40, 47, 67, 103, 153, 222
  • projectie | 250, 278
  • protestanten | 59, 212, 214
  • protestants | 163
  • protestantse | 103, 154, 162, 198
  • prototype | 24, 79, 83, 105, 195
  • prototypen | 128
  • prototypes | 85
  • provisorisch | 121
  • provisorische | 135
  • pseudo (-mozaïek (zie ook mozaïek), -Dionysius (de Areopagiet), pseudo-gotische) | 24, 50, 78, 140, 177, 180, 181, 182
  • Pugin, A.W.N. | 77
  • purper | 248, 249, 253, 259, 263
  • Pygmalion | 150
  • Pythagoras | 80

Terug naar boven.

Q

  • queeste | 154
  • Quellinus | 248
  • Quellinusschool | 295

Terug naar boven.

R

  • raakvlak | 220
  • raaplaag | 133, 134
  • Raedts, Peter | 50
  • Rafael | 266
  • Ralling, Odwin | 19, 121, 125
  • randslag | 154, 156, 159
  • Rangoon | 289, 291, 294
  • Rationale divinorum officiorum | 86
  • Rationalistische | 261
  • rationeel | 140
  • rationeele | 299
  • rationele | 97, 129, 131, 138
  • rechthoekige | 133, 134, 158
  • recluus | 198
  • recursie | 240
  • recursief | 218, 240
  • recursieve | 259, 285
  • rede | 145, 297
  • redelijk | 8
  • redelijkheid | 106
  • reden | 19, 36, 77, 103, 154, 178, 181, 241
  • redeneerde | 141
  • redeneering | 36
  • redenen | 59, 87, 100, 268
  • redenerend | 145
  • redenering | 28, 138
  • reflecteerde | 177
  • reflecteert | 112, 231
  • reflecterende | 242, 274
  • reflectie | 162, 241, 258, 272, 276, 288
  • reflecties | 236
  • reflectoren | 24
  • reformatie | 100, 163, 195
  • regenboog | 239, 248, 258, 261, 285
  • regina formossisima | 117
  • rekatholisatie | 60, 62, 194
  • relatiepatronen | 13, 66
  • Rembrandtieke | 229
  • Remigiuskerk | 268, 278
  • remonstrantse | 273
  • retorica | 22
  • retorische | 84, 141, 181, 299
  • Rex gloriæ | 219, 220
  • Riegl, Alois | 233
  • Riegls dichotomie | 233
  • Rijk, J.A. de | 39, 47, 85, 138, 171, 178, 189, 195
  • Rijkenberg, E.H. | 22, 69, 177, 193
  • Rijksacademie | 20, 39, 43, 57, 135, 241
  • Rijksmuseum | 73, 78, 80, 81, 85, 91, 127, 153, 154, 157, 158, 160, 238, 248, 255, 273, 274, 294
  • Rijksnormaalschool | 248
  • Rijt, Stephan van, koster | 11, 31
  • rite | 86, 105
  • riten | 73, 131
  • Rituale romanum | 50
  • ritueel | 50, 102, 105, 204, 205, 222
  • rituelen | 50, 103, 204
  • ritus | 52
  • roche d’Euville | 152, 232, 242
  • rode | 19, 113, 132, 133, 134, 137, 230, 233, 238, 242, 246, 260, 284, 285
  • Rodin, Auguste | 150
  • Rogier, Lodewijk J. | 43, 58, 60, 62
  • Roland Holst, Richard Nicolaas | 39, 45, 52, 56, 57, 241
  • rolmodel | 43, 58, 59, 182, 194, 296
  • Rome | 33, 50, 54, 59, 60, 62, 73, 82, 126, 127, 194, 197, 209, 265, 290, 292
  • Romeinen | 127, 171, 207, 290, 300
  • Romeins | 301
  • Romeinse | 50, 300
  • rood | 68, 113, 133, 212, 219, 233, 234, 237, 238, 239, 240, 241, 244, 248, 249, 253, 254, 262, 263, 278, 283, 285
  • rooms | 27, 198, 295
  • rooms-katholieke | 86
  • Roomsch | 41, 198, 199
  • Roomsche | 238
  • roomse | 88, 265, 295
  • roomsen | 60
  • Roon, Marike van | 17
  • roos (vijfbladige, et etera) | 109, 190, 222, 241, 268, 300
  • roosvenster | 101, 102, 108, 113, 211, 221
  • Rooy, N. de | 43, 58, 60, 62, 67
  • Rosa mystica | 98, 99, 109
  • Rotterdam | 17, 19, 53, 61, 269, 273
  • Rotterdamse | 273
  • Rouen | 38, 229, 252, 276
  • roze | 278
  • rozerode | 259
  • rozerood | 263
  • Runge, Philipp Otto | 254
  • Ruskin, John | 26, 30, 68, 150, 151, 152, 153, 158
  • Russisch-orthodoxe kruis | 277
  • rustica-effect | 156
  • Ruth | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruth en Boaz | 4, 26, 102, 103, 108, 295
  • Ruyven-Zeman, Zsuzsanna van| 19, 206, 268, 273

Terug naar boven.

S

  • sacrament | 51, 59, 103, 105, 127, 162, 182, 186, 187, 189, 198, 207, 208
  • sacramentele | 45, 81, 163, 218
  • sacramenten | 60, 88, 104, 185, 189, 190, 197, 218, 262
  • Sacramentsaltaar | 9, 129
  • Sacramentsdag | 59, 150
  • Sacramentshymne | 127, 141
  • Sacramentskapel |6, 11, 24, 45, 51, 59, 65, 74, 121, 123, 134, 150, 154, 156, 157, 158, 159, 164, 165, 167, 171, 172, 192, 228, 250, 259, 269, 292, 299, 300
  • sacristie | 74, 107, 172
  • sacristieën | 8, 12, 16, 94, 202, 208, 212, 222
  • saffier | 238
  • Saint Denis | 48, 49, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 153
  • salaat | 131
  • Salomon | 128
  • Sankt Gallen | 4, 87, 88, 89, 90, 93, 94, 182, 184
  • Sara | 176
  • Saraceen | 296
  • Satan | 208
  • Schaepman, Herman | 43, 45, 46
  • schepping | 52, 80, 86, 102, 130, 178, 212, 218, 222, 253, 283, 296
  • scheppingsdaad | 105, 219
  • scheppingskracht | 164, 181, 219, 262
  • schijnmarmers | 234
  • schilderachtige | 16, 52, 97, 153, 158, 161, 251, 258, 273, 276
  • schitterden | 241
  • schitteren | 175, 178
  • schitterend | 73, 149, 218, 253, 258, 259
  • schitterende | 114, 231, 239, 263
  • schittering | 106, 231, 241, 242
  • Schnorr von Carolsfeld, Julius | 103, 117, 167
  • scholasticus | 103, 297
  • scholastiek | 46, 59, 171, 297, 299
  • school (Beuroner, benedictijner, Bossche) | 34, 41, 52, 54, 55, 56, 57, 63, 66, 72, 83, 176, 177, 246, 248, 268, 269
  • schoon | 43, 263
  • schoone | 22, 45, 78, 167, 174, 177, 193, 218, 232, 237
  • schoongemaakt | 134
  • schoongemetseld | 243
  • schoonheden | 59, 73
  • schoonheid | 22, 23, 43, 49, 50, 79, 80, 84, 131, 151, 152, 153, 158, 161, 175, 181, 219, 224, 229, 245, 273, 276
  • schoonheidsbeleving | 43
  • Schoonhoven | 51, 65
  • schoonste | 72, 77, 160
  • schoor | 125, 158
  • schoot | 85, 86, 107, 221
  • schroeven van het geloof | 283
  • Schubert, Franz | 38
  • sectieltableaus | 133
  • secundaire | 29, 181, 246, 248, 253, 258, 263
  • Sedes Sapientiae | 99
  • seksueel | 114
  • seksuele | 101
  • Sem | 296
  • Semieten | 296
  • seminarie | 46, 77, 81
  • Senlis | 94, 95, 96
  • serafijnen | 167, 206, 219
  • Servaaskerk | 90, 113, 115, 127, 154, 234
  • Seurat, Georges | 247
  • Sevilla | 278
  • sfinx | 4, 33, 57, 63, 67, 68, 229
  • Sigmaringen | 52
  • Sinaï | 79
  • Sint Bavo weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 295, 300
  • Sint Odiliënberg | 198
  • Sion | 61, 113, 215, 239
  • sjabloonwerk | 133
  • slak | 222, 224
  • slangen | 181
  • sleutelartikel | 64, 251, 288, 290
  • sluiergordijn | 224
  • smaragd | 238, 239
  • Soissons | 93
  • Solesmes | 48, 50, 52
  • speculatie | 28, 287
  • speculaties | 29
  • Speculator (Wilhelmus Durandus) | 86
  • speculeert | 28
  • speculeren | 29
  • spiegel | 33, 45, 165
  • spiegelbeeldig | 215
  • spiegelbeeldige | 113
  • spiegelde | 41, 79, 182, 284
  • spiegelen | 90, 152, 287
  • spiegelend | 242
  • spiegelende | 50, 232, 274
  • spiegeling | 241
  • spitsen | 156
  • spolia Ægyptiorum | 4, 5, 23, 27, 30, 58, 60, 79, 141, 225, 296, 301
  • spolia Arabicorum | 5, 153, 296, 297
  • Sponsa (Sicut sponsa ornata, Sponsa Spiritus Sancti) | 24, 98, 100, 102, 103, 106, 107, 108, 238, 262, 265
  • St-Andrieskruis | 205
  • stadsmetaforen | 84
  • stadsmuur | 113, 131
  • Stedelijk Museum | 246
  • Stedenmaagd | 265
  • steiger | 17, 31, 287
  • steigers | 8, 11, 16, 17, 93, 156, 212, 213, 229, 231, 287
  • Steiner, Lucas | 52, 253
  • Stella matutina | 99, 109, 265
  • stemming | 178, 180, 229, 245, 249, 251, 273, 288, 301
  • stenen kleed | 259
  • ster van Bethlehem | 58, 265
  • stijl | 27, 52, 53, 54, 56, 72, 77, 153, 182, 268, 291, 295, 299, 301
  • stijlen | 96, 153, 154, 258, 301
  • stijlexperiment | 176
  • stijlpluralisme | 57, 150
  • straalgewelf | 98
  • straalkapel | 90
  • straalkapellen | 12, 48, 90, 92, 124, 134, 200
  • Straatsburg | 150
  • strijdende (kerk, als onderdeel van de lijdende, strijdende en overwinnende kerk) | 5, 27, 203, 204, 215, 218, 219, 220, 221, 233, 234, 237, 255, 261
  • strijdenden | 204
  • Stuers, Victor de | 31, 41, 46, 85, 113, 154, 157, 248, 255, 273
  • Stuyt, Jan | 40, 41, 52, 54, 62, 63, 64, 66, 72, 151, 156, 176, 243, 244, 245, 262, 263, 269, 270, 287, 288, 289, 290, 293, 294, 295, 301
  • subjectief | 249
  • subjectieve | 288
  • sublieme | 79, 141, 150, 151
  • Suger | 48, 49, 50, 93, 140, 177
  • Summa contra Gentiles | 297
  • supervisie | 13, 114
  • Suys, Arnold | 295
  • symbolen | 84, 87, 100, 109, 131, 156, 157, 169, 181, 199, 208, 229, 238, 263, 288
  • symboliek |7, 15, 21, 26, 34, 36, 48, 57, 58, 64, 69, 71, 73, 76, 77, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 92, 93, 96, 103, 107, 114, 130, 138, 150, 158, 163, 169, 177, 181, 182, 183, 198, 200, 203, 205, 208, 211, 215, 218, 221, 222, 225, 231, 234, 239, 240, 261, 263, 268, 271, 279, 283, 288, 299
  • symbolieke | 85, 112, 222, 263
  • symbolieken | 88
  • symbolisch | 106, 126, 153, 203, 204, 209, 259, 283
  • symbolische | 7, 96, 98, 131, 149, 153, 182, 205, 238, 240
  • symboliseerende | 211
  • symboliseert | 160, 164, 178, 180, 183, 199
  • symboliseren | 79, 207
  • symbolisme | 4, 21, 84, 85, 165, 174, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 184, 192, 224, 225, 245, 287
  • symbolisten | 45, 52, 136, 177
  • symbolistisch | 21, 52, 181, 222
  • symbolistische | 56, 176, 290
  • symbool | 52, 64, 80, 82, 84, 85, 87, 99, 100, 126, 141, 159, 160, 169, 199, 206, 207, 214, 218, 224, 241, 258, 262, 265, 268, 271
  • symboolwaarde | 163
  • symfonie | 38, 258
  • synchroniciteit | 164
  • synchroniciteiten | 22, 281, 284
  • synchroon | 162, 190
  • synthetisch ultramarijn | 232, 251

Terug naar boven.

T

  • tabernakel | 24, 25, 70, 79, 80, 81, 82, 128, 129, 130, 144, 150, 167, 258, 259, 269
  • tabula rasa | 4, 131, 132, 133, 138, 156, 164
  • tafereel | 54, 87, 104, 221, 272
  • tafereelen | 259
  • taferelen | 52, 171, 189, 200, 227, 283
  • talent | 22, 34, 40, 57, 152, 171, 180, 181, 246, 269, 287
  • tandijzer | 156
  • tapijt | 79, 225, 255
  • tapijten | 258
  • Te Deum |4, 5, 19, 20, 21, 26, 102, 166, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 184, 186, 188, 189, 190, 192, 194, 196, 198, 200, 202, 203, 204, 206, 208, 210, 212, 214, 215, 216, 218, 219, 220, 221, 222, 224, 226, 277, 280, 281, 284, 285
  • teamplayer | 287
  • tegeltableau | 64, 126, 203, 226
  • tegeltableaus | 32, 57, 67, 126
  • teken | 21, 86, 104, 164, 195, 212, 222, 224, 258, 265
  • tekenaar | 64, 85
  • tekenaars | 89
  • tekenachtige | 135
  • tekende | 41, 51, 57, 233
  • tekenden | 64
  • tekening | 20, 67, 70, 85, 103, 114, 117, 134, 135, 166, 167, 175, 200, 217, 219, 284
  • tekeningen | 208, 211
  • tekeningenarchief | 11, 291
  • tekeningetjes | 154
  • tekens | 50, 127, 141, 150, 165, 222, 281
  • tekenstijl | 293
  • tekent | 21, 39, 48, 84, 198, 218
  • tempel | 7, 79, 83, 84, 100, 102, 108, 128, 147, 157, 158, 160, 203, 204, 205, 218, 232, 239, 259, 262, 290, 292
  • tempels | 79, 83, 84, 212
  • tent | 24, 79, 80, 81, 167, 258, 259, 261
  • tentoonstelling | 78, 237, 246
  • tentoonstellingen | 67
  • terra (terra, terra sancta, terra-cotta, terra cotta) | 150, 171, 219, 234, 258
  • terracotta | 5, 17, 24, 30, 49, 110, 124, 139, 157, 158, 178, 222, 231, 232, 235, 243, 258, 259, 260, 268, 274, 290, 295, 299, 300
  • terrarum | 219, 220, 221
  • tertiaire | 247, 248
  • tevreden | 34, 165
  • textuur | 232, 237, 249
  • theodicee | 138, 192, 193
  • theologie | 50, 121, 138, 140, 141
  • theologisch | 59
  • theologische | 81, 145, 174, 260
  • theoloog | 62, 162
  • Theresia van Avila | 214
  • thijmiaanse | 47
  • thomisme | 46, 63, 123, 138, 171, 299, 301
  • thomist | 22, 47, 138, 197, 200
  • thomistisch (symbolism, et cetera) | 4, 21, 22, 38, 121, 138, 141, 147, 163, 174, 176, 177, 181, 212
  • thomistische | 26, 47, 49, 61, 69, 138, 150, 151, 158, 161, 163, 177, 179, 180, 182, 215, 222, 251, 276, 296
  • Thompson, Marie A. |21, 30, 34, 47, 49, 57, 58, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 71, 96, 97, 109, 117, 118, 121, 125, 128, 129, 148, 149, 156, 157, 158, 159, 160, 165, 169, 171, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 190, 192, 199, 200, 204, 206, 210, 215, 219, 221, 239, 241, 242, 245, 258, 262, 268, 282, 283, 287, 288, 299, 300, 301
  • Thorn Prikker, Johan | 268, 270, 271
  • Throni of Tronen | 206
  • Tien (geboden, woorden, et cetera) | 94, 147, 187, 218, 232, 238, 278
  • Tiger | 222
  • Timmermans, Felix | 5, 248, 249
  • timor (Spiritus timoris, timor Dei) | 104, 169, 189
  • tocht (der volkeren, et cetera) | 94, 164, 203, 204, 205, 226, 283
  • tonaliteit | 240
  • tonaliteiten | 233, 234
  • tongewelf | 85
  • toon | 88, 131, 133, 157, 161, 212, 229, 232, 234, 238, 241, 246, 253, 258, 260, 271, 276, 300
  • toonaangevende | 50, 52, 54, 151, 177, 288
  • toonaarden | 233
  • toonbeeld | 144, 178
  • toonbeelden | 177
  • toonkunst | 50
  • toonzetting | 276, 279
  • Toorop, Jan | 32, 39, 41, 45, 52, 55, 56, 57, 64, 67, 176, 177, 178, 180, 181, 182
  • topaas | 238, 239
  • toren (ivoren toren, toren van David, onoverwinnelijke toren et cetera) | 11, 54, 102, 108, 109, 112, 113, 118, 135, 199, 208, 212, 235, 236, 252, 268
  • torenbekroningen | 112, 241, 295
  • torenfeesten | 288
  • torenfront | 16
  • torens | 12, 15, 16, 30, 49, 62, 86, 90, 98, 100, 114, 117, 118, 130, 134, 150, 209, 212, 231, 233, 238, 241, 265
  • torentjes | 109, 114, 118
  • torenvoet | 209, 210, 212
  • Tous les temps et tous les lieux | 4, 153, 154, 301
  • traditie | 50, 72, 79, 80, 81, 84, 86, 94, 99, 100, 102, 135, 140, 153, 158, 187, 196, 205, 222, 235, 237, 278, 281
  • traditiegetrouw | 212
  • tradities | 80, 81, 179, 184, 219, 283, 296, 301
  • traditionalistisch | 52
  • traditioneel | 103, 114, 297
  • traditioneelen | 258
  • traditionele | 22, 149, 195, 215, 222
  • transepttoren | 230, 232
  • transepttorens | 234, 237, 239
  • transformatie | 61
  • transformeerde | 181
  • transformeren | 151
  • translatie | 283
  • transluciditeit | 270, 274
  • traptoren | 12, 199
  • traptorens | 109, 290
  • trial-and-error | 26, 29, 158, 203, 299
  • triforia | 215
  • triforium | 243, 262
  • triomf | 204
  • triomfboog | 146
  • triomferende kerk | 126, 204, 234, 265
  • triomfkruis | 222
  • troon | 51, 98, 99, 107, 108, 126, 127, 128, 129, 131, 134, 144, 150, 167, 206, 209, 219, 221, 239
  • tuniek | 76, 77, 90
  • turkoois | 238
  • turres | 101, 109, 110, 112, 113, 114, 117, 118, 149, 220, 231, 242, 265
  • turris (Davidica, eburnea) | 109, 113, 114
  • tussenmaat | 97
  • twaalf ((half)edelstenen Apocalyps of orakeltas, kruisen, paleizen, regels van het Credo, sterren, teekenen van den dierenriem, vruchten van de heilige Geest) | 82, 187, 190, 199, 205, 259, 265
  • twee |11, 17, 20, 21, 22, 23, 28, 29, 31, 33, 36, 40, 43, 47, 49, 51, 52, 56, 57, 60, 63, 68, 69, 71, 73, 76, 77, 78, 83, 91, 94, 96, 102, 103, 104, 105, 107, 108, 109, 110, 112, 113, 114, 116, 118, 122, 129, 130, 146, 149, 151, 153, 156, 158, 159, 163, 165, 167, 169, 177, 180, 187, 189, 190, 192, 199, 200, 205, 206, 212, 214, 215, 229, 233, 234, 249, 253, 255, 265, 269, 273, 278, 283, 285, 288, 289, 291, 292, 296, 297, 301
  • tweede (Adam, Bezaleël, bouwfase, fase, Plancius, Wereldoorlog, et cetera) |12, 20, 21, 31, 48, 61, 64, 68, 80, 87, 89, 94, 100, 106, 107, 116, 117, 121, 125, 126, 127, 132, 133, 151, 168, 171, 178, 182, 187, 192, 219, 221, 222, 229, 231, 233, 234, 238, 247, 258, 259, 278, 285, 288, 298, 299, 300
  • tweedeling | 219, 233, 244
  • typologie | 93, 96, 265
  • typologieën | 4, 83, 95
  • typologisch | 20, 85, 96, 171, 283
  • typologische | 26, 84, 85, 87, 90, 92, 93, 94, 96, 153, 299

Terug naar boven.

U

  • uitgeraapte | 133
  • uitspansel | 254, 259
  • uitvaartantifoon | 266
  • uitzondering | 34, 39, 79, 99, 109, 127, 235
  • uitzonderingen | 278
  • uitzonderlijk | 23
  • uitzonderlijke | 108, 174
  • ultramarijn | 232, 251
  • ultramarijne | 260
  • Unvollendete |4, 19, 20, 22, 24, 25, 28, 29, 30, 37, 38, 39, 47, 64, 80, 84, 94, 97, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 130, 131, 132, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 154, 156, 158, 160, 162, 163, 164, 166, 168, 171, 174, 178, 181, 185, 192, 200, 215, 222, 225, 239, 243, 248, 258, 276, 278
  • Urbanuskerk | 33, 35, 36, 66, 94, 126, 130, 141, 147, 153, 226, 227, 243, 244, 271, 278, 296
  • uterus | 222
  • Utrecht | 32, 33, 52, 65, 79, 91, 93, 94, 95, 96, 100, 198
  • Utrechtse | 66, 93, 94, 258

Terug naar boven.

V

  • vaderland | 154, 163, 184, 200, 258
  • vagevuur | 203, 212
  • Van Onzen Tijd | 43, 64, 67, 68, 131, 138, 154, 158, 231, 249, 251, 288
  • Vas spirituale | 99
  • Vaticanum II | 11, 203, 205
  • Veneman, Louis | 78
  • Venetiaanse | 298
  • Veni Sancte Spiritus | 105
  • verbeeld | 83, 102, 105, 157, 186, 194, 205, 209, 212, 218, 222
  • verbeelden | 52, 160, 199, 211, 276
  • verbeelding | 141, 144, 161, 164, 180, 182, 184, 193, 195, 215, 226, 278, 285, 287
  • verbeeldingskracht | 99
  • verbeeldt | 122, 222
  • verbijzonderd | 72, 130, 252
  • verbijzonderde | 99
  • verbijzonderen | 128, 192, 255
  • verbijzondering | 115, 140, 159, 219, 279
  • verborgen (God) | 126, 145, 149, 164, 165, 167, 219
  • verborgenheden | 86
  • verborgenheid | 128
  • verf | 8, 24, 105, 106, 133, 171, 237, 284, 287
  • vergankelijkheid | 199
  • Vergeer, A. | 47
  • Vergilius | 45
  • verglaasd | 258
  • verglaasde | 24, 30, 231, 241, 243, 258
  • verguld | 109, 149, 231, 242
  • vergulde | 118, 133, 231, 241, 242, 243, 276
  • vergulden | 231
  • vergulding | 109, 234
  • verguldsel | 112, 231, 236, 242, 284
  • verguldsels | 241
  • verhaal |28, 31, 34, 43, 57, 64, 88, 91, 93, 96, 102, 108, 109, 118, 123, 162, 167, 181, 186, 189, 190, 198, 200, 229, 231, 245, 248, 251, 255, 260, 278, 297, 299
  • verhaallijn | 198
  • verhaalt | 87, 157
  • verhalen | 28, 30, 31, 189, 200
  • verhalende | 31, 263, 278
  • verhandeling | 87
  • verhouding | 57, 94, 178, 258, 287
  • verhoudingen | 16, 34, 52, 68, 251
  • verklaard | 24, 246, 284
  • verklaarde | 60, 78
  • verklaarders | 165
  • verklaart | 62, 66, 84, 141, 211, 253, 255
  • verklaren | 58, 138, 158, 171, 229, 241
  • verklaring | 29, 73, 78, 138, 177, 182, 215
  • verklaringsmodellen | 122
  • verleiden | 190
  • verleiding | 159, 187, 189, 190, 192, 203
  • verlicht | 15, 88, 105, 262
  • verlichten | 106, 224, 262, 273
  • verlichting | 220
  • Vermeulen (P., Hans en Iesje) | 63, 164
  • vertaald | 20, 48, 69, 86, 103, 162, 192, 238, 247, 249, 263, 276, 283
  • vertaalde | 22, 45, 177, 254
  • vertaalslag | 4, 90, 183, 231, 251, 262
  • vertalen | 52, 150, 218
  • vertaling | 43, 45, 81, 86, 175, 192, 198, 218, 238, 241
  • vertalingen | 43, 82, 238
  • vertekende | 84, 207
  • verven | 231
  • verver | 244
  • vervolledigde | 150
  • Verwey, Albert | 299
  • verwonderd | 288
  • verwonderen | 7, 237
  • verwonderlijk | 66, 177
  • verzoendeksel | 128, 129
  • vicaris-generaal | 15, 34, 39, 47, 54, 62, 68, 73
  • vier (evangelisten, jaargetijden, paradijsstromen, windstreken, et cetera) | 48, 56, 85, 149, 151, 152, 158, 187, 196, 199, 204, 222, 224, 232, 254, 260, 281, 283, 295
  • vierhoekig | 83
  • vieringstoren | 114
  • vieringtoren | 113, 149, 160, 293
  • vierkant | 52, 79, 81, 83, 84, 156
  • vijf (liturgische kleuren, et cetera) | 9, 72, 83, 90, 138, 151, 152, 190, 192, 239, 278
  • vijfbladige | 268
  • vijfde evangelie | 295
  • vijfentwintigjarig | 19, 20, 54, 55, 57, 215
  • vijflobbige | 241
  • vijftiende | 81
  • vijftig | 105
  • vijftigjarig | 147, 182
  • Violier | 4, 27, 39, 40, 41, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 56, 57, 59, 60, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 72, 90, 93, 136, 138, 176, 229, 295, 296
  • Violierlid | 100
  • Viollet-le-Duc, E.E. |33, 48, 84, 90, 91, 93, 94, 230, 233, 234, 237, 241, 246, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 258, 273, 278, 283, 285, 294, 295
  • Vioolstruik | 4, 39, 40, 43, 45, 94
  • viooltje | 268, 300
  • Virgilius | 80
  • Virginis uterum | 221
  • vis | 159, 225, 226
  • visie |19, 22, 24, 29, 30, 31, 39, 49, 57, 61, 64, 84, 115, 136, 141, 144, 150, 151, 153, 159, 161, 162, 177, 183, 189, 206, 207, 212, 215, 222, 228, 231, 245, 248, 251, 253, 255, 274, 276, 283, 287, 295, 296, 299
  • visies | 43
  • visioen | 48, 149, 160, 162, 171, 178, 205, 238, 239, 259
  • visioenen | 130, 214
  • visionaire | 229
  • visitatie | 104, 107
  • Visscher, Jacques de | 31
  • vissenooglens | 129, 170, 256
  • visuele | 28, 121, 161, 215
  • Vituskerk | 36, 38, 126, 158, 225, 243, 245, 269, 270, 271
  • Vlaamse | 90, 198
  • vlak | 30, 59, 92, 93, 109, 190, 191, 212, 241
  • vlakdecoraties | 295
  • vlakke | 131, 237, 283
  • vlakken | 133, 251
  • vlakornament | 270
  • vlakornamentiek | 294
  • vlakversiering | 290
  • vlechtwerk | 291, 292, 299
  • vleermuis | 6, 159
  • vochtmigratie | 251
  • vodjes | 4, 26, 28, 169, 182, 183, 187, 189, 194, 197, 198, 200, 208, 214, 238
  • volheid | 7, 125, 126, 130, 140, 160
  • Volks-Almanak | 47
  • Volksbond | 60, 86
  • volledig | 60, 62, 72, 101, 116, 125, 151, 160, 161, 162, 193, 221, 231, 249, 252, 253, 263, 285
  • volledige | 166, 185, 222, 229, 249
  • volledigheidshalve | 295
  • volledigingsarbeid | 161
  • voltooiing | 26, 126, 141, 150, 152, 153, 161, 162, 164, 182, 285
  • Vondel, Joost van den | 40, 43, 45, 46, 50, 57, 59, 171, 177
  • Vondelkenner | 43
  • Vondelpolemiek | 45, 47
  • Vondelspecialisten | 43
  • Vondelstudies | 45
  • voorafbeelding | 81, 85, 141, 160, 168, 176, 185, 186, 189, 190, 205, 259, 265
  • voorafschaduwing | 34, 85, 101, 159
  • voorbeeld |20, 24, 28, 30, 48, 56, 60, 62, 71, 73, 77, 83, 85, 86, 90, 93, 94, 95, 96, 99, 113, 121, 131, 135, 147, 149, 151, 152, 153, 156, 161, 169, 184, 187, 189, 198, 199, 200, 221, 232, 238, 241, 265, 272, 273, 278, 288, 292
  • voorbeelden |36, 38, 40, 48, 56, 83, 93, 109, 113, 114, 127, 131, 154, 174, 177, 181, 184, 221, 235, 237, 240, 261, 265, 273, 294, 298
  • voorgeborchte | 212
  • voorliefde | 43, 243, 247
  • voorportaal | 74, 128, 172
  • voorspiegelt | 87
  • vormentaal | 57, 301
  • vormsel | 187, 200
  • Vos, Charles | 214, 215
  • vrede | 41, 42, 114, 160, 190, 198, 210, 265, 300
  • Vree, F.J. van, bisschop | 73, 76, 77, 90
  • Vregt, J.F. | 39, 78
  • vrije associëren | 179, 181, 182, 184
  • vrije kunsten | 39, 182
  • vrije wil | 189
  • Vrijmetselaars | 63
  • vroegchristelijk | 301
  • vroegchristelijke | 52, 83, 179, 203, 214, 301
  • vrouwenkant | 222
  • vrouwentoren | 74, 113, 172, 174
  • vrouwenzijde | 214, 222
  • vrucht | 77, 107
  • vruchtbaarheid | 7
  • vruchtbare | 301
  • vruchten (gaven heilige Geest, et cetera) | 54, 118, 179, 189, 190, 192, 193, 194

Terug naar boven.

W

  • Waare, A. | 47
  • Walenkamp, H.J.M. | 269
  • walvis | 85
  • Warmenhuizen | 85, 189
  • Warmond | 45, 46, 50, 60, 62, 63, 69, 81, 114, 197
  • Webb, B. | 86
  • weekblad | 22, 56, 57, 61, 62, 68, 69, 71, 100, 103, 109, 112, 148, 149, 151, 177, 192, 200, 204, 207, 221, 260, 292, 295
  • weerschijn | 229, 241, 242, 283
  • weerspiegelen | 22
  • weerspiegeling | 181, 251
  • weerspiegelt | 84, 187
  • Weesgegroet | 107, 187
  • welbewust | 274
  • wereldrechter | 211
  • Werkbundtentoonstelling | 271
  • West-Friesland | 200
  • Westerwoudt, L.A.A.M., plebaan | 17, 229
  • westtorens | 11, 69, 113, 234, 288, 289
  • wijbisschop | 100
  • wijsbegeerte | 59, 297
  • wijsgeer | 20, 38, 59, 297
  • wijsgeeren | 301
  • wijsgeren | 141, 297
  • Wijsheid, boek | 52, 98, 99, 103, 108, 187, 204
  • Willem Claesz Heda | 27, 40, 51, 198, 199, 274
  • Willem II | 27, 198, 199
  • Willemsen, M. | 198
  • Willibald | 200
  • Willibrordus (heilige, buiten de veste (Amsterdam), et cetera) |4, 20, 25, 31, 35, 38, 66, 71, 72, 77, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 105, 146, 147, 149, 181, 187, 190, 199, 200, 201, 214, 276, 284, 296
  • Wilmer, Ger P., bisschop | 39, 77, 78
  • windstreken | 204, 206, 207, 212, 222
  • winkelhaak | 158
  • Wiro | 187, 187, 197, 197, 198, 198
  • wiskunde | 138
  • wiskundige | 52
  • Wisselingh & Co | 270
  • wit | 8, 131, 238, 242, 248, 254, 255, 258, 263, 271, 273, 278
  • witte | 8, 24, 79, 87, 109, 133, 146, 147, 232, 237, 243, 246, 273, 276, 291, 296
  • Wolfram | 200
  • Wolfrannus | 200
  • wonder | 52, 60, 169, 219
  • wonderlijk | 205
  • wonderlijke | 22, 57, 61, 68, 164, 182, 281, 300
  • wonderschone | 178
  • wonderschoone | 73
  • wording | 141, 149
  • wordingsfasen | 135
  • wordingsgeschiedenis | 33
  • wordingsproces | 4, 22, 131, 143, 156
  • wordingsstadium | 163
  • Worringer, Wilhelm | 299
  • Wubbe, J.D.G. | 91, 147
  • Wüger, Jakob (Gabriel) | 52
  • Wulfram | 199, 200

Terug naar boven.

Z

  • Zacharia | 159
  • Zachariàs | 204
  • Zanten, M.A. van | 33, 35, 66, 71, 94, 147, 296
  • Zarathustra | 79
  • zee | 178, 180, 181, 287
  • zeestervormige | 222
  • zegepralenden | 203
  • zelfbewust | 77
  • zelfbewuste | 177
  • zelfbewustzijn | 77
  • zelfopoffering | 214
  • Zenokapel | 126
  • zes | 64, 98, 108, 184, 185, 190
  • zeven (gaven van de heilige Geest, sacramenten, regels van het Onzevader, Makkabeese broeders of Makkabeeërs, magere jaren, hoofdzonden, smarten van Maria, waterstromen, vrije en mechanische kunsten, et cetera) |9, 50, 62, 63, 88, 92, 93, 94, 96, 97, 103, 104, 105, 169, 176, 182, 184, 185, 186, 187, 192, 204, 205, 214, 222, 226, 239, 262, 297
  • zilver | 68, 78, 81
  • zilveren | 62, 114, 181, 265, 276, 289
  • zondaars | 107, 108
  • zondag | 34
  • zonde | 187, 189, 190, 192, 193
  • zonden (tegen de heilige Geest, et cetera) | 45, 100, 190, 192
  • zondeval | 189, 222
  • zondig | 218
  • zondige | 23
  • zonnebloem | 30, 198, 300
  • zonnebloemen | 199
  • zuidelijke |74, 74, 135, 135, 169, 169, 172, 172, 183, 183, 186, 186, 190, 190, 198, 198, 199, 199, 205, 205, 212, 212, 217, 217, 222, 222, 228, 228, 271, 271, 278, 278
  • zuidertoren | 174, 211, 288, 289
  • zwanen | 222, 224
  • zwart | 219, 238, 241, 242, 248, 271, 281
  • zwarte | 60, 196, 237, 241, 243, 246, 253, 295, 296
  • Zwirner, Ernst Friedrich | 78

Terug naar boven.

Register on line| De oriëntaals geïnspireerde koepel van de nieuwe Bavo door het oog van een drone (Herkomst Teun Kelting,2016).

Verkorte link van dit item: bit.ly/2KEfBAz-register

Fiat lux

Fiat lux, item nieuwe Bavo 100 kerkinterieurs Catharijneconvent

Ook de nieuwe Bavo komt voor in het nieuwe boek Kerkinterieurs in Nederland van het Catharijneconvent en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Deze publicatie bood een mooie gelegenheid om het licht van architect Joseph Cuypers onder de aandacht te brengen, dat ik nader heb geanalyseerd in het boek De nieuwe Bavo te Haarlem, Ad orientem | Gericht op het oosten. Als aanloop tot de Open Monumentendag zal deze monografie over de Haarlemse kathedraal 9 september a.s. verschijnen.

Voor de presentatie van Kerkinterieurs in Nederland, afgelopen maandag (20 juni) in de Thomaskerk te Amsterdam, verscheen de volgende tekst van het Catharijneconvent:

  • ‘Kerken zijn de landmarks van ons landschap. Al meer dan duizend jaar zijn zij onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse dorps- of stadsgezicht. De aandacht gaat vaak uit naar de buitenkant, terwijl er juist vanbinnen zoveel te genieten valt. Van de middeleeuwse parel in Groningen tot de katholieke kathedraal in het zuiden, van neogotische pracht en praal tot strakke, betonnen wederopbouw. De rijkdom en diversiteit die ons land kent is indrukwekkend. Museum Catharijneconvent, het nationaal kenniscentrum voor religieus erfgoed, geeft die binnenkant nu de aandacht die hij verdient, door maar liefst honderd beeldbepalende interieurs uitgebreid in het zonnetje te zetten. Kerkinterieurs in Nederland is een ontdekkingstocht langs katholieke en protestante kerken en joodse synagogen, waarin architecten en kunstenaars door de eeuwen heen hun ideeën op indrukwekkende en vaak verrassende wijze hebben vormgegeven. Alle 100 kerkinterieurs zijn op artistieke wijze in beeld gebracht door fotograaf Arjan Bronkhorst. Het boek wordt uitgegeven door WBOOKS’.

Zelf heb ik het boek, dat je rechtstreeks kunt bestellen bij WBOOKS, nog niet gezien; maar zodra dat het geval is, kom ik er op terug. Los van de andere bijdragen, ben ik vooral benieuwd naar de inleiding.

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Verkorte link naar dit item: http://bit.ly/28SbZfg

Kalendarium

Het kalendarium in de nieuwe Bavo van Joseph Cuypers (foto Jo Kunne 2014).
Het kalendarium in de noordoostelijke traptoren van de nieuwe Bavo, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door firma Wed. N.S.A. Brantjes en Co., Purmerend (1898)* (foto Jo Kunnen 2015).

Komend weekend gaan we weer van winter- naar zomertijd en dat herinnert onherroepelijk aan de wisseling van de seizoenen. Die zijn in de nieuwe Bavo onder meer uitgebeeld in het kalendarium bij de noordoostelijke traptoren, naast het hoogkoor.

Een kathedraal zit vanouds vol kosmische elementen die te maken hebben met de eerbied voor Gods schepping. Hemel en aarde schiep hij uit het niets, meent de een, maar er zijn ook tradities waarbij hij de bestaande chaos tot de kosmos organiseerde als een hemelse demiurg (architect) of Deus artifex (kunstvaardige God). Het sprak de mens wel aan, dat greep krijgen op tijd en ruimte. In de nieuwe Bavo komt dat in verschillende decoratieve elementen tot uitdrukking, zoals hier in de noordertoren, waar Joseph Cuypers een kalendarium voor ontwierp. In het oudste boek over de kathedraal (1898), vertelt de priester-journalist Marie A. Thompson over ‘een tijdkalender, waarin de twaalf teekenen van den dierenriem en de symbolen der vier jaargetijden’ zitten.*

Je krijgt de indruk dat dit werk in 1898 nog niet klaar was, want Thompson schrijft dat het is uitgevoerd in ‘fijn, veelkleurig mozaiek’. In werkelijkheid is het een tegeltableau dat al staat afgebeeld in een artikel van C.J. Juffermans van mei 1898. Hij is ook de eerste die de kathedraal betitelt als ‘de Nieuwe Sint-Bavo’.* Op dat moment was het gebouw nog lang niet af, want alleen de oostpartij stond er. Tegen de eerste bouwlaag van het transept leunde een houten noodschip voor de parochianen om de mis op het voltooide priesterkoor bij te kunnen wonen. Daarom is het ook zo vreemd dat de kathedraal in het boek van Thompson werd beschreven alsof ze al helemaal af is. Dat heeft te maken met het karakter van de nieuwe Bavo als Unvollendete: als bewust onvoltooid gebouw vol met potenties die op termijn gerealiseerd kunnen worden. Op papier werd een voorschot genomen op de toekomstige afwerking van de kathedraal. Over dit spannende thema vind je meer in mijn boek: http://bit.ly/Bavo-Ao.*

Keren we terug naar het kalendarium dan zien we hoe de hemelse sterrenbeelden zijn ingebed in de groene aarde. Op de hoeken zijn de symbolen van de vier seizoenen aangegeven in de vorm van ontluikende lelietjes van dalen linksboven (lente); dan – met de klok – mee de bloeiende roos (zomer), vervolgens de rijpe druiventros (herfst) en tenslotte de eeuwig groene hulst (winter).*

Toch klopt er iets niet helemaal … Kun je me dat vertellen?

B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!

Post scriptum —Kort na het verschijnen van deze blog heb ik een stukje over de tegenhanger van de jaarkalender, de klok in de zuider koortoren, geplaatst op LinkedIn.

 


Meer informatie & bestelgegevens van Ad orientem

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de volgende bronnen:

  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem’, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting surf naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.
  • Antoon Erftemeijer, Arjen Looyenga en Marieke van Roon, ‘Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem’, Haarlem 1997, pp. 220-222.
  • C.J. Juffermans, ‘Het voltooide gedeelte van de Nieuwe Sint-Bavo’, in: ‘Sint Bavo Godsdienstig Weekblad voor het Bisdom Haarlem’ 1 (1898), pp. 301-303.
  • M.A. Thompson, ‘De nieuwe kathedrale kerk ‘St. Bavo’ te Haarlem. Bouwgeschiedenis, constructie en symboliek’, Haarlem 1898, pp. 71-72.

Hoe je het boek Ad orientem kunt bestellen:

  • Bibliofiele uitgave — Er komt een bibliofiele uitgave van ‘Ad orientem’, waarvan de opbrengst ten goede komt aan de restauratie van de nieuwe Bavo. Dat is een aparte, genummerde en gesigneerde editie, waarin de naam van de begunstigers wordt vermeld. De ondergrens is € 100,00 per exemplaar, maar meer mag natuurlijk ook! Het boek is te bestellen via NieuweBavo@gmail.com (graag naam, bedrag en verzendadres vermelden).
  • Korting van € 10,00 — Op dit moment kan het boek ook besteld worden tegen een prijs van € 39,95 per exemplaar. Na het verschijnen, voorjaar 2016, wordt dit € 49,95. Meld je aan via NieuweBavo@gmail.com (graag verzendadres en het woord korting vermelden) of via http://bit.ly/WBOOKS-nBavo (inclusief verzendkosten).
  • Voor wie dit een sympathiek doel vindt, maar geen boek wil, is er ook de mogelijkheid om een lager bedrag naar vrije keuze te doneren. Wees zo goed om dit per mail door te geven aan NieuweBavo@gmail.com, onder vermelding van het te doneren bedrag.

Specificaties:

  • Uitgever: WBooks in samenwerking met Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem
  • Aantal pagina’s: 400
  • Illustraties: circa 250 afbeeldingen in kleur en zwart-wit
  • Uitvoering: gebonden
  • ISBN 978 94 625 8119 7
  • Meer informatie: WBOOKS of http://bit.ly/Bavo-Ao.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.

Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is eerder gepubliceerd op ‘if then is now’. Verkorte link van deze blog: http://bit.ly/Kalendarium-VHH.

 

 

What’s in a name: Jos, Jos. of Joseph?

Knipsel artikel Joseph Cuypers op Delpher uit dagblad De Tijd 9 juni 1936 (screenshot en bewerking BvHH 2016).

Ik kan me nog goed herinneren dat we het binnen het Cuypersgenootschap (ik praat nu over de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw) altijd over Jos Cuypers hadden. Totdat een van zijn nazaten aan een van ons – Arjen Looyenga* – vroeg, waarom we hem zo noemden. Hij heette immers Joseph. Als zijn naam werd afgekort tot Jos., wat hij overigens zelf niet deed, maar met name in de pers gebeurde, was dat met een punt erachter. Dat wil zeggen, voor zover men dat niet vergat, want het artikel in de kop laat zien dat men in de krant af en toe gewoonweg álle variaties toepaste!* Ik moet eerlijk bekennen dat bij mij het kwartje pas viel toen er een punt van de punt was gemaakt. Met mijn achtergrond als archivaris had ik dat toch wel mogen weten. Wanneer iemand achter een woord een punt zet (zijnde geen eindpunt), betekent dat vanouds dat je er nog wat achter moet denken. Met losse letters als initialen bijvoorbeeld is dat vandaag de dag nog steeds zo.

Typisch is dat toch! Wanneer je eenmaal aandacht krijgt voor zo’n detail, dan zal het je niet meer ontsnappen. Zo ook met deze naamsvarianten. In het gemeentearchief van Roermond vond ik in de correspondentie van Cuypers’ zoon, dat zijn roepnaam inderdaad Joseph was, en niet Jos. De oude Cuypers schrijft hem steevast aan met ‘Lieve Joseph’ en dat geldt al niet anders voor zijn vrouw (de moeder van Joseph). Zelf heeft de architect zich, zowel zakelijk als persoonlijk, in brieven en in artikelen, zelden anders geschreven dan Joseph. Dit aspect krijgt nog eens een extra bevestiging in de vorm van zijn architectenstempel met de vertrouwde attributen van passer en driehoek en in het randschrift Joseph Th.J. Cuypers.

joseph_cuypers_logo
Het architectenstempel van Joseph Cuypers (Herkomst: Gemeentearchief Roermond; gevectoriseerd door wolthera.info).

Dit soort emblemen werd niet alleen op papier gebruikt, maar ook in gebouwen als de kathedraal. Zelf liet Joseph Cuypers zich in de nieuwe Bavo als hoofd van het bouwteam afbeelden met de meest elementaire geometrische figuren van cirkel, vierkant en driehoek. Deze staan veelzeggend genoeg voor de volmaakte modules waarmee God het universum heeft geschapen. Het embleem dat Joseph in zijn stempel draagt, vinden we in een aangepaste vorm terug in deze serie bouwvakpictogrammen. Het gaat om passer en tekenhaak die hij heeft gereserveerd voor zijn opzichter en latere vennoot, Jan Stuyt: volgens zijn vader een bedreiging voor zijn zoon, volgens Joseph zelf een aanstormend jong talent vol potentie. Opvallend genoeg zie je dat Joseph zelf de driehoek nam en de passer met de tekenhaak toekende aan Stuyt: wat de een ontwierp, tekende de ander. Oftewel, wat de een al kon, zou de ander al doende leren.

De emblemen van Joseph Cuypers en Jan Stuyt in de apsisgalerij van de nieuwe Bavo (foto's BvHH 2013)
Links het embleem van Joseph Cuypers, waarmee hij zich spiegelde aan de goddelijke architect van het universum met cirkel, driehoek en vierkant. Rechts de gecombineerde passer en winkelhaak die Jan Stuyt als eretekens kreeg (foto’s BvHH 2013).

Nu heb ik je natuurlijk nieuwsgierig gemaakt naar deze geheimzinnige tekens, maar helaas … op dit moment kun je de hier bedoelde emblemen niet meer zien: ze zitten in de doorgang van de galerij van de apsis en zijn relatief kort zichtbaar geweest, toen dit deel van de kathedraal in de steigers stond. Wil je toch graag weten wat er nog meer was te zien, dan moet je verder surfen naar mijn artikel ‘Hommage aan het bouwteam’.*

Er is trouwens wel een andere plek in het complex waar een deel van deze pictogrammen op ooghoogte is te vinden. Probeer daar maar eens achter te komen en laat het me vooral weten als het is gelukt.

B.1

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Meer informatie & bestelgegevens

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de volgende informatie en bronnen:

  • Bernadette van Hellenberg Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting ga je naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.
  • Delpher, zoekterm “Jos. Cuypers”. Dit leverde onder meer het artikel in de kop van deze blog op uit: De Tijd, Godsdienstig-staatkundig dagbladd. 09-06-1936, getiteld Joseph Cuypers Een bouwmeester die 75 jaar wordt (onder deze link).
  • Voor meer informatie over het Cuypersgenootschap surf naar cuypersgenootschap.nl. Arjen Looyenga was een van de auteurs van het vorige boek over de kathedraal, waarin dan ook consequent over Joseph Cuypers wordt gesproken: Erftemeijer, Antoon, Arjen Looyenga en Marike van Roon, Getooid als een bruid, De nieuwe Sint-Bavokathedraal te Haarlem, Haarlem 1997.
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘Hommage aan het team’, op: org, http://wp.me/P4eh3s-7q (2013).

Geïnteresseerd in het boek over de nieuwe Bavo? Je kunt het als volgt bestellen:

  • NieuweBavo@gmail.com, als je in of vlak bij Haarlem woont (vergeet niet je contactgegevens te vermelden). Na bevestiging van de betaling van € 49,95 kun je het boek bij de kathedraal ophalen. De opbrengst komt ten goede aan de restauratie van dit monument, waar op dit moment nog heel wat middelen voor nodig zijn.
  • http://bit.ly/WBOOKS-nBavo, als Haarlem buiten je horizon ligt. Zo kun je het boek voor dezelfde prijs rechtstreeks kopen bij de uitgever, inclusief verzendkosten.

Ben je toevallig in Haarlem of ga je er een keer naar toe, breng dan een bezoek aan de kathedraal die tijdens de kerstvakantie en vanaf april tot eind oktober open is voor publiek.

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.


  1. Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo‘ en is gepubliceerd op de Facebookpagina van de kathedraal, 5 februari 2016.
    Verkorte link: http://bit.ly/1LmJgbB 

Joseph Cuyperscollectie

Benieuwd waar dit over gaat? Klik op de afbeelding of op deze link.

Joseph Cuypers in De Limburger (11 februari 2016).

;-) B.

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Kunst met een kleine en een grote K in de nieuwe Bavo | 5 feb 2016

Het valt toch werkelijk niet altijd mee voor Joseph Cuypers. Zit je al met die zware schaduw van je vader, aan wie een groot deel van je oeuvre wordt toegeschreven, en dan wordt ook nog eens voortdurend je naam verhaspelt. Daar heb ik zelf nog aan meegedaan, zoals je kunt lezen in deze blog op de Facebookpagina van de nieuwe Bavo: http://bit.ly/Facebook-nBavo-Jo.

Jos, Jos. of Joseph?

Het hele verhaal lezen? Surf dan naar: http://bit.ly/Facebook-nBavo-Jo.

Ben je geïnteresseerd in meer van dit soort blogs, ga dan naar ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo‘ op deze site.

O ja, en ik ben natuurlijk héél benieuwd of iemand die andere plaats in de kathedraal met bouwvaksymbolen kan vinden.

;-) B.1

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


  1. Zie ook What’s in a name: Jos, Jos. of Joseph? op deze site. 

Joseph Cuypers in De Limburger

Joseph Cuypers in De Limburger —  Op 20 januari 2016, op de sterfdag van de architect, werd de collectie van Joseph Cuypers door zijn kleinzoon Pierre M. Cuypers aan het gemeentearchief van Roermond overgedragen. Maar er gebeurde meer in die dagen, zoals ik begin februari 2016 in de aanhef van dit bericht schreef:

Het zoemde in de pers over de nieuwe Bavo deze week. Enkele dagen geleden werd het nieuws bekend dat prinses Beatrix op 4 maart bij de afsluiting van de derde fase van de restauratie zal zijn. Dat was hét moment voor de stichting Kathedrale Basiliek om de schijnwerper op de nieuwe glazen van Jan Dibbets te richten, waarvan de laatste van de week op 9 februari zijn geplaatst.1 De blog die ik zo’n anderhalf jaar geleden over dit project schreef, heeft de afgelopen dagen opvallend veel bekijks gehad.2 Ondertussen heeft journalist Peter Janssen in De Limburger aandacht besteed aan het archief van Joseph Cuypers dat de nazaten in bewaring hebben gegeven aan het gemeentearchief in Roermond.3 De nieuwe Bavo komt hierin prominent aan de orde. Als voorbeeld van de ‘kathedraal vol potentie’ wordt het glas in lood van Dibbets, gemaakt door Glasatelier Hagemeier in Tilburg, hierin eveneens besproken.4

Het artikel vind je in het scherm hieronder. Je kunt het downloaden via de knop rechts van de ‘Zoom’.

Joseph-Cuypers-De-Limburger-11-feb-2016-Peter-Janssen

Getallen zeggen niet alles, maar het is wel aardig om te noteren dat bovenstaand artikel vanaf de plaatsing in februari 2016 ruim 10.000 keer is bekeken.

Inmiddels heeft de gemeente Roermond voor 2018 geld ter beschikking gesteld voor de ordening van de collectie, als onderdeel van de biografie over Joseph Cuypers. Hiermee ga ik binnenkort aan de slag. Daarnaast komt er een flink budget voor de tentoonstelling over deze architect. Overigens is voor dit project aanvullende financiering nodig, dus wie suggesties heeft, is van harte welkom!

Wordt vervolgd!

B.5
Monogram van Joseph Cuypers circa 1925 (bouwtekening nieuwe Bavo, Noord-Hollands Archief) (bvhh.nu 2014).


  1. Zie het bericht op de site van Van Hoogevest Architecten. 

  2. Zie ‘Jan Dibbets ontmoet Joseph Cuypers’. 

  3. Peter Janssen, ‘Joseph, de (nog) te onbekende zoon van Pierre Cuypers’, in De Limburger van 11 februari 2016. Het proefschrift dat hij vermeldt, wordt voorbereid door Gert van Kleef, Cuyperskenner en oud-penningmeester van het Cuypersgenootschap. 

  4. Zie de site van Glasatelier Hagemeier. 

  5. Geïnteresseerd in het boek over de nieuwe Bavo? Ga dan naar de bestelpagina http://bit.ly/Bavo-Ao.
    Verkorte link van dit item: http://bit.ly/1PHUJ7J. 

Het poepende mannetje op de nieuwe Bavo

Collage van historische foto's van het zogenaamde poepertje op de nieuwe Bavo te Haarlem (collage en foto's BvHH 2014).
Historische opname van het kleimodel van het poepende mannetje, voordat het in steen gehakt werd. Herkomst Noord-Hollands Archief Haarlem, Parochiearchief nieuwe Bavo (collage en foto BvHH 2016 en 2014).

Laatst had ik een discussie met een vakgenoot over spotnamen in de kunst. Ze ergerde zich aan de titel ‘Van heilige tot amoeben’ van het boek over 150 jaar glas in lood van Zsuzsanna van Ruyven-Zeman (2014).* Dat amoebe bleek te slaan op de vormen van enkele hedendaagse ramen, waarvan ze aangenaam verrast was dat die in dit boek waren opgenomen. Maar vanwege de religieuze lading van deze werken vond ze de benaming ongepast. Zo nam je de kunstenaars niet serieus. Maar is dat inderdaad zo?

What’s in a name — Spotnamen in de kunst hebben namelijk de spannende neiging om zich te ontwikkelen tot geuzennamen die vaak weer resulteren in officiële aanduidingen van bepaalde soorten kunst of kunstenaarsgroeperingen. Dat gaat terug op een lange traditie. Als je het lemma op Wikipedia er op na slaat, vind je termen als impressionisme, fauvisme en Nazareners, allemaal geuzennamen die zich door de trots van de aangeduide kunstenaars voorgoed in de literatuur vestigden. Een van de meest bekende uit de bouwkunst ontbreekt overigens op Wikipedia. Dat is gotiek, wat barbaars betekent. En over barbaars gesproken, dat woord schuilt ook in de naam van Barbara, een van de oudste heiligen die we kennen. Een begrip waarvan ik zelf nog het gebruik als geuzennaam heb meegemaakt is neogotiek dat nu niemand meer – op een paar mastodonten na – in misprijzende zin zal gebruiken.

En nu wil je natuurlijk weten waar dat ‘geuzennaam’ vandaan komt? Ook dat kun je vinden op Wikipedia. Het is te aardig om hier niet aan te halen:

  • Met de woorden ‘N’ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux’, ‘Wees niet bang mevrouw, het zijn slechts bedelaars’ zou Charles de Berlaymont, adviseur van Margaretha van Parma, in 1566 de lage edelen hebben aangeduid die het Smeekschrift der Edelen aanboden. Drie dagen later hief een van die edelen, Hendrik van Brederode, tijdens een feestmaal de volgende woorden aan: ‘J’ai bu à la santé des Gueux! Vive le Gueux!’, ‘Ik heb op de gezondheid van de bedelaars gedronken! Leve de bedelaar!’.*

Kortom, wat eerst negatief was, wordt positief.

De kruisbloem en het poepertje op de nieuwe Bavo (foto BvHH 2013)
De kruisbloem en het poepende mannetje op de nieuwe Bavo als onderdeel van een dekplaat van een steunbeer (ontwerp Joseph Cuypers, uitvoering atelier Cuypers & Co 1895-1898) (foto BvHH 2013).

Poepend mannetje — Je kunt je afvragen of zoiets ook gebeurd is met het poepende mannetje of kakkertje boven op de nieuwe Bavo. Bij deze figuur gaat het om een urban legend, vergelijkbaar met de erwtenman van de Bossche kathedraal. In allebei de gevallen staat de bouwvakker centraal, de man zonder wie de kathedraal niet had kunnen verrijzen. De bouwheer kan nog zo bevlogen zijn en de architect nog zulke mooie plannen hebben, zónder de bouwvakker die de steigers beklimt en zijn rug breekt op balen zand, stenen en houten balken, komt er niets van terecht. Joseph Cuypers realiseerde zich dat maar al te goed en hij bracht hem een bijzondere hommage.

Als je de afbeeldingen bij dit verhaal bekijkt zie je dat het poepende mannetje deel uitmaakt van een afdekplaat van een flinke steunbeer, in combinatie met een fraai gestileerde kruisbloem. Nou ja, bloem, meer een bloemachtig iets, want zo’n rechthoekig geval zul je in de natuur niet tegenkomen. Nu gaat het om de plek waar dit duo is aangebracht. Dat is schuin boven de Sacramentskapel, waar je verschillende niveaus kunt onderscheiden. Allereerst direct op het dak waar twee prachtige monsters zijn te zien, met achter zich een vleermuis en een springende vis. Vlak bij de laatste staat op de nok van de kapel – bij wijze van contrast – de zichzelf opofferende pelikaan die haar jongen met haar eigen bloed voedt. De middeleeuwse wijsgeer Thomas van Aquino (1225-1274) typeerde hem als het beeld van de zich opofferende Christus aan het kruis.* Direct in het verlengde van het monster met de vleermuis ontmoeten we een ruw, onbewerkt blok steen, terwijl daarboven op een hoger plan het koppel van de kruisbloem en het mannetje zit.

Unvollendete — Stellen de beelden van monsters en pelikaan het goed en het kwaad van de wereld voor, de steen die direct uit de groeve lijkt te komen symboliseert het wordingsproces. Er zitten meer van dit soort blokken aan de buitenkant van de kathedraal. Mensen die vaker verhalen van mij hebben gelezen, weten inmiddels dat dat te maken heeft met wat ik als de Unvollendete heb aangeduid. Joseph Cuypers heeft – uiteraard met instemming van zijn opdrachtgevers, de bisschop en zijn vicaris-generaal A.J. Callier – een gebouw neergezet dat bewust onvoltooid was. Zeer waarschijnlijk heeft hij een concept ‘verbeeld’ uit de filosofie van Thomas van Aquino die zich op zijn beurt heeft laten inspireren door Aristoteles. Het gaat hier om de actus (van handelen, doen, ontwikkelen) en de potentia (van aanleg, vermogen, talent).*

Betrekken we dat op ons zelf, dan zijn we in een voortdurende staat van wording, waarbij ieder moment iets anders kan ontstaan omdat we de potentie hebben om deze of die kant op te gaan.* In de nieuwe Bavo heeft Joseph Cuypers dat onder meer uitgedrukt in de bouwsculptuur: de kathedraal zit zowel binnen als buiten vol deels voltooid beeldhouwwerk dat elk een fase vormt van het totstandkomingsproces van een beeld. Het aardige hiervan is dat hij op deze manier ook het besluitvormingsproces illustreert, want juist dat onaffe laat zien dat het beeld nog alle kanten op kan. En dat is bij uitstek het geval helemaal aan het begin van het proces, met dat rudimentaire blok steen dat kersvers uit de groeve afkomstig lijkt te zijn.*

Onbewerkt blok steen bij de nieuwe Bavo, haast direct uit de groeve (foto BvHH 2013)
Onbewerkt blok steen bij de nieuwe Bavo, zo uit de groeve (foto BvHH 2013).

Wordingsproces — Maar waar een begin is, is ook een einde en dat wordt getoond door het bloemmotief en het poepende mannetje. Ze staan voor twee sporen in de beeldhouwkunst: de decoratieve kant met haar florale weelde en de figuratieve die zich op wezens van vlees en bloed concentreert. Wat Joseph Cuypers de vakmensen van zijn atelier in beide gevallen laat weergeven is hoe een blok steen een vorm wordt door er zo min mogelijk vanaf te halen. Volgens de acta en de potentia zit het beeld immers al in de steen, of liever gezegd, er zit een eindeloze verzameling beelden in die steen, waarvan deze twee worden vrijgelegd.

Maar we gaan nog een stap verder. Ons mannetje is nog maar net uit de steen bevrijd. Hij knijpt wat verbaasd met zijn ogen tegen het licht en zit nog even vast in zijn gedrukte houding. Maar het lijkt wel of hij ieder moment zijn handen van zijn hoofd kan halen om op te gaan staan. Ook die potentie is verbeeld. En laat nu juist de energie die hij bijna opstaand tot uitdrukking brengt door de beschouwers niet geïnterpreteerd zijn als een moment van belasting, maar van ontlasting. Een kakkertje dus!

Zouden de architect en zijn opdrachtgevers deze spotnaam gewaardeerd hebben? Hoogstwaarschijnlijk niet. Is het een geuzennaam geworden? In zekere zin wel, want de mensen rond de nieuwe Bavo zijn best wel trots op hun hoogsteigen poepende mannetje. Hij is dan ook op een hoogst vermakelijke manier tot leven gebracht in een uitzending van City Marketing Haarlem (2009) die je hieronder kunt zien.

Het goed recht van het publiek — En de laatste vraag: is dit nu erg? Is het een bespotting van de idealistische gedachte die er achter zit: van een scheppingsverhaal in steen? In mijn beleving is er geen ja of nee, omdat dit simpelweg hoort tot de receptiegeschiedenis van dit beeld. En als er iets getuigt van een effectieve receptie is het wel een spotnaam. Dan heeft het kunstwerk de mensen linksom of rechtsom gegrepen en dat is iets waarover de maker géén zeggenschap heeft. Wat dit betreft, mag ik graag verwijzen naar de kunstfilosoof Jacques de Visscher die hierover mooie dingen heeft gezegd. Hij is er heel stellig over dat de bestemming van de kunst niet de maker zelf is,

  • ‘maar het publiek, en dat bijgevolg de zaak van het begrijpen van een kunstvoorwerp niet in de eerste plaats bij de maker ligt die dit dan buiten het werk om aan de toeschouwer als aangesprokene dicteert’.*

Kunstwerken zijn niet aansprekend omdat ze ‘in de particulariteit van de wereld van de maker’ gevangen zitten, maar juist omdat ze steeds weer ‘nieuwe verhalen genereren’.* Het staat ieder dus vrij er van te maken wat hij of zij wil, zoals het poepende mannetje bij de nieuwe Bavo prachtig laat zien.

Wist je overigens dat Rembrandt ook een kakkertje heeft gemaakt? Heus waar! Probeer daar maar eens achter te komen en als je het vindt, laat het me weten.

B.1

Vragen? Stuur een mailtje naar bernadette@vanhellenberghubar.org!


Video van City Marketing Haarlem (2009) met onder meer het poepende mannetje.


Meer informatie & bestelgegevens

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de bronnen die hieronder staan vermeld:

  • Hellenberg Hubar, Bernadette van, De nieuwe Bavo te Haarlem. Ad orientem | Gericht op het oosten, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016, paragraaf 4.2 en 4.3.4.
  • Ruyven-Zeman, Zsuzsanna van, Van heiligen tot amoeben, Honderdvijftig jaar monumentale glasschilderkunst in Nederland, Amersfoort 2014.
  • Visscher, Jacques de, Het verhaal van de kunst, een wijgerige hermeneutiek van het kunstwerk’ Amsterdam 1990, p. 80.
  • Wikipedia: https://www.wikiwand.com/nl/Geuzennaam.

Om het boek over de nieuwe Bavo te bestellen, volg deze link: http://bit.ly/Bavo-Ao

De nieuwe Bavo wordt gerestaureerd door Van Hoogevest Architecten te Amersfoort (http://bit.ly/Hoogevest-Bavo) in opdracht van de Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo te Haarlem: http://bit.ly/Bavo2Ao.


  1. Dit item maakt deel uit van de serie ‘Kunst met de kleine en de grote K in de nieuwe Bavo’ en is gepubliceerd op ifthenisnow.nl, 24 januari 2016.
    Verkorte link: http://bit.ly/20LSvLB 

Archief Joseph Cuypers naar Roermond

De sociale media hebben er al vol van gestaan, dus hier op de website mag het nieuws over het archief van Joseph Cuypers zeker niet ontbreken.

Je kunt het bericht lezen op de site van If then is now via deze link. Dat is in ieder geval een aanrader voor smartphones, tablets en iPads.
Maar het is ook mogelijk om het in te kijken en te downloaden via het scherm hieronder. De downloadknop zit in de werkbalk rechts van de zoom.

Archief-2-Joseph-Cuypers-naar-Roermond-if-then-is-now

Vrijwel tegelijkertijd met dit bericht verscheen een paginagroot artikel van Peter Janssen in Dagblad de Limburger. Wat in beide stukken onderbelicht is gebleven, is dat ik veel profijt heb gehad van dit archief bij het onderzoek naar en het schrijven van het boek over de nieuwe Bavo. Er kwamen juweeltjes uit, zoals een lezing van Joseph Cuypers over symboliek, waaraan ik het openingscitaat voor het boek ontleende.*

Verder heb ik op verzoek van De spiegel van Roermond – van de stichting Oud Roermond RURA – voor de jaargang van 2017 een artikel geschreven over de potenties van dit archief voor een biografie over Joseph Cuypers. Wat heet potenties! Zoals in die tijd – en eigenlijk nog altijd – gebruikelijk was, hielden kopstukken als Joseph Cuypers er tijdens hun leven al rekening mee dat er ooit iemand een biografie over hen zou schrijven. Met het oog daarop werd het archief ook geschoond en ingericht. Vandaar de veelzeggende titel: ‘De sortering van het verleden’.*

;-) B.

Anton van Daal, Binnenkant koepel van de nieuwe Bavo te Haarlem, ontworpen door Joseph Th.J. Cuypers (opname 9 september 2016).

Meer informatie

Het teken * in de bovenstaande tekst verwijst naar de volgende informatie en bronnen:

  • Bernadette van Hellenberg Hubar, ‘De sortering van het verleden. De archiefcollectie van Joseph Cuypers bij het gemeentearchief van Roermond’, in: Spiegel van Roermond 25 (2017), pp. 100–107.
    Dit jaarboek kan besteld worden bij de stichting RURA te Roermond.
  • Bernadette van Hellenberg Hubar, Ad orientem | Gericht op het oosten. De nieuwe Bavo te Haarlem, WBOOKS-Stichting Kathedrale Basiliek Sint Bavo, op initiatief van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Zwolle-Haarlem 2016. Voor een samenvatting ga je naar http://bit.ly/Ifthenisnow-Bavo.
    Geïnteresseerd in het boek over de nieuwe Bavo? Je kunt het als volgt bestellen:

    • NieuweBavo@gmail.com, als je in of vlak bij Haarlem woont (vergeet niet je contactgegevens te vermelden). Na bevestiging van de betaling van € 49,95 kun je het boek bij de kathedraal ophalen. De opbrengst komt ten goede aan de restauratie en het onderhoud van dit monument, waar jaarlijks heel wat middelen voor nodig zijn.
    • http://bit.ly/WBOOKS-nBavo, als Haarlem buiten je horizon ligt. Zo kun je het boek voor dezelfde prijs rechtstreeks kopen bij de uitgever, inclusief verzendkosten.

Ben je toevallig in Haarlem of ga je er een keer naar toe, breng dan een bezoek aan de kathedraal die tijdens de kerstvakantie en vanaf april tot eind oktober open is voor publiek.

Verkorte link: http://bit.ly/1SlJIwW

 

Het penningske van de weduwe

Mijn eerste nieuwsbrief van 2016 – Het penningske van de weduwe -, verstuurd via Laposta, kun je inkijken via de webversie via deze link.
Dat is in ieder geval een aanrader voor smartphones, tablets en iPads.

Maar het is ook mogelijk om het document te lezen via het scherm hieronder.

Het-penningske-van-de-weduwe-en-andere-verhalen

Het belangrijkste item van deze nieuwsbrief? Dat is zeker het bericht over de nieuwe Bavo, dat ik graag onder je aandacht wil brengen!

;-) Bernadette

Vleermuis op de nieuwe Bavo, ontworpen door Joseph Cuypers en uitgevoerd door de firma Cuypers & Co (1898) (foto BvHH 2013)

Verkorte link: http://bit.ly/2vPjPRR (voorheen: http://bit.ly/1nJ4paE)